Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Vashıngton tórinde ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte kótergen ıadrolyq qarýdan azat álem qurý týraly bastamasy qoǵamda qyzý talqylanyp, jappaı qoldaý tabýda. Osy oraıda biz atalǵan bastamaǵa qatysty kásibı tarıhshy mamannyń pikirin bilý úshin M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Jańabek Jaqsyǵalıevke saýaldarymyzdy joldap, jaýap aldyq. Tarıhshy maman óz oıyn bylaısha sabaqtady.
– Jańabek Jaqsyǵalıuly, AQSh-tyń astanasy – Vashıngton qalasynda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń dúnıe júzi elderi basshylaryna jasaǵan usynysy jaıynda ne aıtar edińiz?
– Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik sammıtinde sóılegen sózi bárimizge úlken oı saldy. Bárimizge degende, men barsha adamzat balasyna qatysty áńgime aıtyp otyrmyn.
Bulaı deýime negiz de joq emes. О́tken ǵasyrdyń orta sheninde, naqty aıtqanda, 1945 jyly álem jurtshylyǵy atom bombasynyń qanshalyqty joıqyn kúshke ıe ekendigin kózben kórip, qulaqpen estidi. Alpaýyt AQSh-tyń dúnıejúzine ámir júrgizbek bolǵan ambısııasy saldarynan Japonııanyń qos qalasy Hırosıma men Nagasakı jermen-jeksen bolyp, júzdegen myń adam tirideı janyp ketti. Taǵy sonsha adam úrim-butaǵyna deıin jazylmaıtyn dertke shaldyqty, múgedek boldy, qaıǵynyń qara bultyn jamyldy.
Osyndaı jan shoshyrlyq jaǵdaılarǵa qaramastan, jekelegen memleketter áli de ózderiniń aram pıǵyldaryn, las nıetterin iske asyrýǵa talpynýda. Azııadaǵy alyp kórshiler Pákistan men Úndistandy birligi bekem, tatý elder dep aıta almaısyń. Ekeýinde de ıadrolyq qarý bar. Olarǵa aınalasyna soǵys órtin tutatamyn dep ses kórsetýden jalyqpaıtyn Soltústik Koreıany qossańyz, tek bir ǵana sary qurlyqtyń ózinen úlken ereges oshaǵyn baıqaýǵa bolady.
Álemdegi sońǵy ózgerister, ásirese, terrorızm qaýpiniń beleń alýy, DAISh-tyń Sırııadaǵy soraqylyǵy dúnıe júzi memleketterin dúr silkintti. Qudaı betin aýlaq qylsyn, degenmen, eger de ıadrolyq qarý qandyqol terrorshylardyń qolyna tıetin bolsa, ne bolaryn oılaýdyń ózi qorqynyshty.
Iаǵnı, bir sózben aıtqanda, ıadrolyq qarý oıynshyq emes. Ony qoldaný arqyly qandaı ma bir múddelerge qol jetkizemin deý búkil ǵalamshardyń quryp ketýine ákelip soqtyrady. Sondyqtan, Elbasy usynǵan «Álem. XXI ǵasyr» manıfesi ǵalamdyq surapyl apattyń aldyn alýǵa, aýyzdyqtaýǵa baǵyttalǵan, dál ýaqytynda, der kezinde jáne planetarlyq masshtabta jasalǵan asa úlken saıası bastama dep esepteımin.
– Osy ıadrolyq qarýdyń zardabyn Qazaq eli de bir kisideı tartty ǵoı. Elbasynyń Jarlyǵymen 1991 jyldyń 29 tamyzynda Semeı ıadrolyq polıgony jabyldy. Bul qadam arqyly Nursultan Nazarbaev ǵalamdyq beıbitshilikke, jahandyq qaýipsizdikke ólsheýsiz úles qosty dep aıta alamyz ba?
– Árıne, solaı dep tolyq aıta alamyz. Keshegi keńestik kezeńnen qalǵan atom qarýynan Qazaqstannyń óz erkimen bas tartýy, elimizdiń qaýipsizdigine ıadrolyq derjavalar tarapynan kepildik berilýi, sóz joq, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń bolashaqty boljaǵan, keleshekti kózdegen kóregen saıasatynyń jemisi ekendigi daýsyz.
Qazaqstan osy qadam arqyly dúnıejúziniń kún tártibindegi ózekti saýaldarǵa naqty jaýap qaıtardy. Birinshiden, ıadrolyq joıqyn qarýdyń ári qaraı taralmaýyn toqtatyp, ózge elderge oń úlgi kórsetse, ekinshiden, jarylystardan zardap shekken halyqtyń saýlyǵyn túzeýge, turmysyn jaqsartýǵa, tozǵan topyraqty ýly qaldyqtardan tazartýǵa múmkindik jasaldy, qajyr-qaırat aıamaı jumsaldy. Munyń jaqsy nátıjesin kúni búgin halyq naqty kórip, bilip otyr. Meniń oıymsha, álem elderin ıadrolyq qarýsyzdanýǵa shaqyrǵan Qazaqstannyń beıbitsúıgish ustanymyna barsha memleketter biraýyzdan qosylýy tıis.
Áńgimelesken
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan».
ORAL.