Reseı astanasy – Máskeý qalasynda óziniń sheshýshi kezeńine jetken «Altyn maska» festıvali osy zamanǵy eń ozyq spektaklderdiń úzdikterin kórermen nazaryna usynyp jatyr. «Altyn maska» - osy saptaǵy eń úzdik qoıylymdarmen tanysýdyń eń qolaıly múmkindigi. «Altyn maska» - qazirgi zamanǵy teatrdyń baǵyty men baǵdaryn kórsetip beretin ózindik bir qubylnama. «Altyn maska» - teatrdyń búginine beriletin baǵanyń bezbeni. Atalmysh óner merekesi osyǵan bizdi ılandyryp otyr.
Bul týraly T. Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń doktoranty, teatrtanýshy Jańagúl Sultanova Máskeýden habarlaıdy:
- Festıvaldiń baǵdarlamasyna engen spektaklderdiń arasynda bizge burynnan belgili ádebı shyǵarmalar men kıno týyndylarǵa arqaý bolǵan jelilerdi qaıta tarqatýshylyq nemese baıaǵydan beri qoıylyp kele jatqan pesalardy búgingi kúnniń talaby turǵysynan jańasha jasaýshylyq óte kóptep kezdesedi. Osy jaǵynan kelgende, bul óner festıvali tyń traktovkalar jasaýshy rejısserler arasyndaǵy ózindik bir saıysqa uqsap ketedi. Aınalyp kelgende, munyń bári qazirgi kóterilip soǵatyn ala quıyndaı kúnde ózgerip jatqan ýaqyt talabynyń údesinen tabylýǵa umtylýshylyqtan, sonyń jolyndaǵa úzdiksiz izdenisterden týyndap jatyr.
Sondaı jańalyqtyń birin biz Máskeýdegi Dmıtrıı Krymovtyń «Drama óneriniń mektebi» zerthanasy akterleri daıyndaǵan «О́z sózimizben. A. Pýshkın. «Evgenıı Onegın» atty qoıylymnan kórdik. Osy zerthana sahnasynda qoıylǵan bul spektakl óz bastaqyryby arqyly anyq baıqatyp turǵandaı, orystyń uly aqynynyń óleńmen jazǵan ataqty romanynyń negizinen shyǵarylǵan. Biraq spektakl Pýshkın týyndysynyń taza sıýjetinen quralmaıdy. Tipti onda mundaı jelilik qurylym da joq. Qoıylymda túpnusqalyq mátin tek onyń fınaldyq sahnasynda Tatıananyń monologynan ǵana kórinis beredi. Al sol sátterge deıin óleńmen jazylǵan roman sıýjeti akterlerdiń aýyzsha aıtylǵan sózderi arqyly ǵana jetkiziledi. Sol áńgimelerdiń barysynda birqatar sheginister jasalyp ótedi. Olardyń sarynynan kórermender, mysaly, teatrdyń qalaı qurylǵany jaıynda túsinik alyp qalady. Nemese «jaryqty óshirińizder» degen tirkestiń qaıdan shyqqany belgili bolady. Bolmasa Pýshkınniń nege baletti jaqsy kórgeni sóz etiledi.
Spektakldi qoıǵan rejısser Dmıtrıı Krymov bul joly teatr sýretshileriniń eńbegi men storıtellıngti ózara sıntezdeýge, ıaǵnı biriktirýge umtylys jasaǵan. Al storıtellıng degenimiz – ómirde bolǵan nemese oıdan shyǵarylǵan keıipkerlerdiń is-áreketteri men bastan keshken oqıǵalaryn ret-retimen baıandap, kórsetip shyǵatyn áldeqandaı bir tarıhı oqıǵalardyń jelisi. Qoıýshy óziniń negizge alǵan oıyn jetkizý úshin kóptegen belgili ádebı sıýjetter jaıynda áńgimelep beretin tutas bir sahnalyq kórinisterdi oılap tapqan. Bulardyń arasynda tipti Karl Markstiń «Kapıtaly» da kezdesedi. Budan basqa, Anton Chehovtyń «Sahalın araly», Nıkolaı Gogoldiń «О́li jandar» sekildi týyndylary qamtylyp ótedi. Pýshkınniń «Onegıni» oqıǵasynyń jelisi qýyrshaq túrinde kórinis beretin balalarǵa nemis jáne fransýz áıelderi, fın jáne cheh jigitteri turqyndaǵy belgili pýshkıntanýshylarǵa bir balanyń áńgimelep berýi arqyly jetkiziledi. Budan keıin ónerge nemquraıly qaramaıtyn tórt ata-ana otyryp alyp, Teatr degen ne, Pýshkın, Onegın, Tatıana degender kimder edi, degen mazmunda ózara áńgime bastap ketedi...
Krymovtyń «Onegıni» - ómirde kezdesetin kúrdeli oqıǵalar jaıyn qarapaıym ǵana sózdermen aıtyp beretin, al máńgilik týrasynda kekesinmen áńgime etetin óte bir sırek kezdesetin spektakl. Osynyń negizinde bylaıynsha «kóńildi aqyn Pýshkın» shyn máninde ómirdegi kóp nárseden kóńili qalǵan aýyr oıly, muńdy tulǵa bolyp shyqqan. Aqyn óz armanynda qanat joq ekenin, ıdeal dep júrgenderiniń báriniń qırap qalǵanyn, al mahabbattyń sary ýaıymǵa saldyrar dert ekenin uǵynǵannan keıin bárinen túńilgendeı keıip keshedi. Muny bylaı qoıǵanda, jaratylystyń óziniń adam balasyna jany ashyp bara jatqany shamaly. Tabıǵat adamnyń azaby men zardabyna qulaq aspaıdy, ómirdiń sońy tek ólimmen aıaqtalady. Al ózine jaqyn jáne súıikti adamdaryn tek sol jaqyn jáne súıikti adamdary ǵana jadtaryna saqtap qalmaq. Sol adamdar tiri turǵanda, sondaı adamdar bar kezde bul dúnıede eshteńe de bostan bosqa qurdymǵa kete salmaq emes. Qoıylymnyń túpki ıdeıalyq oıy osyndaı.
Kelesi kezekti orys ádebıetiniń taǵy bir klassıgi – Nıkolaı Gogoldiń qalamynan týǵan «Oıynshylar» pesasy aldy. GITIS-tiń rejısserlik fakýltetinde 2015 jyly E. Kamenkovıch pen D. Krymovtyń, 2016 jyly L. Heıfıstiń sheberhanalarynda daıyndalǵan bul spektaklde osy ınstıtýttyń stýdentteri oınaıdy. Rejısser ári basty rolde oınaýshy Aleksandr Kýznesov klassıkalyq pesanyń qoıylymyna óte batyl jáne stıldi sezine bilýshilik turǵysynan kelgen eken. Tap sonyń boıyndaǵy býyrqanǵan jiger-kúsh sahnaǵa qaraı baǵyttalyp, qozǵalysqa serpin beredi. Ondaǵylardyń bári sonyń zańymen ómir súredi. Sát saıyn qylań berip turatyn talǵam men sezimtaldyq ólshemi jaryq, mýzyka, plastıka sekildi elementter arqyly kórinip, bir-birimen ǵajaıyp úılesimin taýyp jatady. Al sahnada dekorasııa men býtaforııa ataýlydan eshteńe joq. Sosyn tarıhı kezeńdegi kıimderdiń kórinbeýi de sahnany jutańdandyra qoımaıdy. Kerisinshe baıyta túsedi. Sebebi, osydan keıin jurt nazary sahnadaǵy bir ǵana qaraǵa – akterlerge qaraı aýady.
Spektaklde rejısserlik qyzyqty tapqyr is-qımyldar jetkilikti. Mundaǵy akterlerdiń oryndaýyndaǵy árbir sybdyr jurtty eleń etkizip otyrady. Qoıylym sonymen qatar óziniń jandylyǵymen, zamanaýı tásilderimen eliktiredi. Qozǵalys ústinde áldene áıteýir bir ózgeriske túsip turady. Osyndaǵy árbir kórsetilim – ózindik bir oıyn. Onda klassıkalyq sıýjet, M. Makdonahtyń «qara» qaljyńdary, «Jaýyngerlik klýb» pen «Úlken kóndegi» qandy stılıstıka bir-birlerimen mıdaı aralasyp ketedi. Osynyń bári jáne bir maqsatqa baǵyndyrylyp, óte jınaqy túrde kórsetiledi. Osylaısha Gogoldiń jylpostar týraly pesasynan rejısser tirshilik etýdiń quraly, oı oılaýdyń bir kózi retindegi dostyq pen oıyn tarıhy týraly oıshyl dúnıe jasap shyǵarǵan.
Kelesi kúni biz Sankt-Peterbýrgtiń Aleksandr teatrynyń Jańa sahnasy ázirlegen «Jer» eksperımenttik spektaklin qyzyqtadyq. Ol ýkraınnyń belgili kınorejısseri Aleksandr Dovjenko túsirgen osy attas fılmniń motıvi boıynsha túzilgen. Rejısser Maksım Dıdenko qoıǵan spektakl Vs. Meıerhold atyndaǵy ortalyqta kórsetildi. 1930 jyly túsirilgen kartınanyń kolhozdastyrýdy Táýrattyń tarıhyndaı etip kórsetip shyqqany belgili. Onda kolhoz belsendisi Vasıl bastaǵan top pen kýlaktar arasynda udaıy teketires kúres júrip jatady. Mundaı shaıqas qazirgi Maksım Dıdenkoda da bar. Biraq ondaǵy tiresten komsomoldar men kýlaktar alynyp tastalǵan. Munyń ornyn sport oıyny basqan. Spektakldiń ózi de oıynnan bastalady. Onda da sahnada basketbol oıyny júrip jatady, ara-tura boksqa da kezek berilip qoıady. Kenet... olardyń astaryndaǵy aǵash tuǵyr opyrylyp synyp ketedi. Onyń arǵy jaǵyndaǵy oıyqtan naǵyz jer kórinedi. О́rkenıet taqtasynyń arǵy jaǵynan jarqyrap shyǵa keletin jer – adamdar bir-birlerin óltiretin, ózderi ólip jatatyn, sosyn olardyń kómilip tastalyp, ornyna jańa óskin shyǵyp turatyn kádimgi qara topyraq. Qazir keıde tipti ýnıversıtettik bilimderi bar adamdardyń ózderiniń astaryndaǵy taban oıylyp ketip, kútpegen jerden ınstınkt iske qosylyp ketip turady. Mine, osy bolyp jatqan oqıǵanyń ishine aralaspaı, syrttaı ǵana baqylap qala alatyndar naǵyz baqytty jandar bolmaq. Sonaý 1930 jylǵy «Jer» men 2015 jylǵy «Jerdiń» aralaryn biriktirip turǵan nárse – osy tustardaǵy ýaqyttyń epıkalyq máni bar ekeninde. Avtorlar osyny jaqsy túsingen.
Dıdenko deneniń tilimen kartına jasap beretin qoıylym jasaýdy aldyna maqsat etip qoıǵan. Ol muny deneshynyqtyrý tásili arqyly júzege asyrýǵa sheshim qabyldapty. Sondyqtan sahnadaǵy artıster sportshylar keıpinde kórinse, sahna sport alańy sekildenip bezendirilgen. Qoıylymǵa qatysýshylar, joǵaryda aıtylǵan basketbol men bokstan bólek, gımnastıkany da qolǵa alady, doppen de biraz shapqylaıdy. Basty keıipkerlerdiń jekpe-jekteri rıng kelbetindegi alańda ótedi. Al taptyq kúres sport jarysy turǵysynda óz sheshimin tabady. Rejısser olardyń birin «kókter» etip alsa, ekinshilerin «qyzyldar» dep belgilepti. Bir qyzyǵy, ondaǵy «qyzyldar» kolhozshylar emes, kerisinshe kýlaktar bolyp shyqqan. Osymen-aq Dıdenko jattandy assosıasııalarǵa urynǵysy kelmeıtinin kórsetken. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, Dovjenkonyń «Jerin» kórmegen kórermen spektakldiń sońyndaǵy jalańash natýralardy radıkaldy teatrdyń óz qoltańbasyna tán nárse ǵana emes, sonymen qatar aty atalǵan fılmnen alynǵan taǵy bir kórinis ekenin bile qoımaıdy. Al mundaı jalańash tánderdiń ózindik máni de bar edi. Álbette, daıyndyǵy joq adam onyń áleýmettik jaýlyq pen zorlyqtyń sıpatyn kórsetý maqsatynda jasalyp otyrǵanyn ańǵara qoımas edi.
Spektakl máńgilik qundylyqtar jóninde syr shertedi. Bul máńgiliktiń jaıyn adam kún saıyn derlik sezinip turady. Adamnyń árbir araılap atqan tańy osy máńgiliktiń aktýaldylyǵyn tanytady. Sebebi, adam tórt aıaǵyn teń basqan jerleriniń ózinde keıde joq jerden súrinip ketip, aqyl-oıdyń, parasat-paıymnyń, adamgershiliktiń, qaıyrymdylyqtyń názik jibin úzip alyp jatady. Munyń astynan zulymdyq, ústemdik, óktemdik, óshtik, topas zombylyq sýmańdap shyǵa keledi. Bulardyń bári adamdy óz analary – ólimge qaraı súıreı jóneledi. Endeshe, tabanyńnyń astynda jer turǵanda, alǵa qoıǵan maqsattaryńnyń bárine jetip qalýǵa tyrys. Qoıylymnyń sońǵy túıinin biz osylaı qabyldadyq.
Bizdiń taǵy úsh spektakl jaıynda qysqasha ǵana baıandap shyqqan sholýymyzdyń mazmuny osyndaı.
Al festıvaldiń sońǵy kúni ótip, onyń basty atalymdary boıynsha marapat ıeleri anyqtalatyn shaq jaqyndap keledi.