• RUB:
    6.68
  • USD:
    520.93
  • EUR:
    609.07
Basty saıtqa ótý
09 Sáýir, 2016

Túrkistan taǵdyr

833 ret
kórsetildi

(Tarıhı dastan) Bastaý Júz jyldyqtar aǵady, Qurannyń asyl paraqtarynda, Ǵasyrdyń qatal sabaqtarynda. Dombyralardyń saǵaqtarynda, Qazaqtyń tartqan tabaqtarynda.   Júz jyldyqtar aǵady, Aeroporttardyń kassalarynda, Samoletterdiń qanattarynda. Álemniń alýan baspalarynda, Sheneýnikterdiń qabaqtarynda, Parıjdiń túngi kabaktarynda, Júz jyldyqtar aǵady.   ...Túngi Parıj, qańǵydym jalǵyz Shanzelııa kóshesimenen, Sharapty tartty shaıyrlar kesesimenen, Joǵalǵan ýaqyt... tolady esesi nemen. Mustafa Shoqaı san júrgen jabyrqap jalǵyz, Shellde Marııam, Berlınde Mustafa... qabir qap jalǵyz. Júz jyldyqtar... janymdy aýyrtty meniń, Armanyn onyń dos túgil jaý uqty dedim. Qaıran Túrkistan bólshek bop bólinip ketken, Antalap kelip, jan-jaqtan jeligip jetken.   Mustafa Shoqaı rýhy, ókpeli me eken, Marııam arý kóz jasyn tókpedi me eken. Jaryq juldyzdar aspannan aǵyp barady, Tulǵalar taǵy dúnıeden ótpedi me eken.   Qosh, Parıj, Shelińmen, Nojanyńmenen, Qaıdamyn búgin, ýaqyttan ozamyn dep em. Jumaǵyńmenen, tozaǵyńmenen, Aspanǵa qoldy túbi bir sozamyn dep em. Samarqan, Qoqan, Tashkent, Astanam sosyn, Túrkistan, Caýran, Cozaǵymmenen.   Marııam jazǵan oqydym syrlardy ǵajap, Meńgerip jatty bul kezde qyrlardy qazaq.   ...Shyndyqty eli apyr-aı, kesh bilip turdy, Klarnettiń muńly úni estilip turdy. Júz jyldyqtar aǵady...   * * * ...Qaıteıin qalmaǵan soń basqa amalym, Tarıhty ótken, ketken aqtaramyn. Asaý jyr bop oıanyp kókiregińde, Hat bolyp keıingige saqtalamyn.   Qaǵazǵa barlyq syryn aqtarypty, Keı sózi eski óleńdeı jattalypty. Nojannan Túrkistanǵa kelgen hattar, Ár jerde muraǵatta saqtalypty.   Bul jyrdy saqtap qoısyn barsha oqyǵan, Derek pen keregińdi alshy osydan. Sizderge sálem syrly Shıeliden, Sizderge sálem muńly Narshoqydan.   Tógilgen aspan jaqtan nurǵa balap, Jazylǵan kóńil aýdar jyrǵa, qaraq. Kómilip búkil aýyl qalǵan eken, Qurandy oqydyq biz qumǵa qarap.   Qara jol oıdym-oıdym tynǵan anyq, Qulaǵan eski baǵan symǵa oralyp. Mustafa Shoqaı erdiń atajurty, Buıyǵyp jatyr eken qumǵa oranyp.   Iаpyraı qıly kezeń, kezeńderdiń, Syrlaryn ishke búkken sezem beldiń. Shoqaıdyń aýylyna baratuǵyn, О́zgertken arnalaryn ózenderdiń.   Aıyrylǵan aýyl eken kelbetinen, Ushqan qus kóre almaısyz kól betinen. Arnasyn ózenderdiń ózgertipti-aý, Bul áýlet joq bolsyn dep jer betinen.   Osy isti istegendi sumǵa balap, Otyrdym oıǵa shomǵan qyzǵa qarap. Imperııa tilegi qabyl bolmaı, Oqydyq Qurandy biz qumǵa qarap.   Eskiden esińdi alar syr uqqasyn, О́tken men ketkenderdi suryptasyn. Qazaqty kók bórideı ulytpasyn, Arystanmen alysqan asyl erim, Mustafa Shoqaıdy urpaq umytpasyn.   Mýhtorııat ...Týrkıston mýhtorııatı... Temýr hoqonınıng chın bolaları ıonında, týrkıstonlı týbchak týrkları orasında, mýndan ӯǵýrlı, mýndan mýqaddas, mýndan sýıýnchlı bır sӯznı borlıǵıga ıshonmaıman. Týrkıston týrkınıng qonını qaınatǵýchı, ımonını ıýksaltgýchı bır qývvat bor esa, ıolǵýz shý sӯzda bordır: Týrkıston mýhtorııatı. ...Kýchga taıangan ҳar býırýǵga bӯıınsýndık, býtýn borlıǵımıznı qӯldan berdık. Iolǵız bır fıkrnı...  Abdýraýf Fıtrat О́tken ǵasyr, syrly Qoqan, on segizdiń aqpany, Mustafaǵa qurylǵan bul qyzyldardyń qaqpany. Dál sol kúni ıt ulyǵan, búgin bizge belgisiz, Kók aspanda qansha juldyz iz tastamaı aqqany.   Eki-aq aıdaı ómir súrdi sol bir uly úkimet, Jantalasty qulatýǵa qanshama ýaqyt kútip ek. Ferǵananyń jazyǵynda jalǵyz ketip baratty, Sodan keıin qara qaıǵy arqalap, qandy jasty jutyp ek.   «Aıyrmaımyn halqymdy men mynaý baıtaq jerimnen», Kúresti ol, tiresti ol ketip máńgi elimnen. Qanshama ret qyl ushynda turdy ilinip ómiri, Qanshama ret aman qaldy tike kelgen ólimnen.   Qandy Qoqan sodan keıin shyqpaı qoıǵan túsinen, Táýelsizdik bıiginen Mustafany túsinem. Qoqandaǵy myna beıit pana bolǵan bir apta, Arýaqtaı túregeldi ol molalardyń ishinen.   О́lgendermen qatar jatty jasyrynyp molada, Erkin ósken qaıran erim saǵym júzgen dalada. Úsh kún boıy kózi ilinse, qara terge malshynyp, Túsine endi Narshoqy men aıaýly ana, jan ana.   Sondaı erdi ulyqtaýǵa keshigýge bola ma, Tarıhymdy teris jazsa keshirýge bola ma, Tasqa túsken tańbalardy óshirýge bola ma? Tar laqatta tiri jatyp sheshinýge bola ma? Muńdy ýilmen jel esedi saǵym qashqan qyrymnan, Jasyrynǵan ýaıymmen nur esedi jyrymnan. Bul Qoqanda sol bir túni aıazynda aqpannyń, On myń adam... ana, bala bir-aq kúnde qyrylǵan. Jas kelinshek qara shashty, qara kózdi, tisi appaq, Qulap jatyr qos qolymen qos sábıin qushaqtap. Oı náleti-aı, shimirikpeı baýyzdapty pyshaqtap. Búktetilip qarııa jatyr myzǵyp ketken tárizdi, Qaptalynda bir keıýana shúberekteı túsi appaq. Mustafany bul qyrǵynnan saqtap qalǵan qudaıym, Ǵaıbat, jala, ósekterden aqtap ta alǵan qudaıym! Aıtys-tartys, qýǵyn-súrgin ottaryna tozaqtyń, Artyq týǵan asylymdy qaqtap ta alǵan qudaıym. Túrkistanym sherli, zarly atsyn taǵy aq tańyń, Bir ulyńnyń tym alysqa kórdiń qanat qaqqanyn. Qansha sózdi estigen soń, ádeıi izdep sarsylyp, Qanshama eldiń arhıvinen kemshiligin tappadym.   Janarlary jasaýraǵan keterinde Ketikten, Tolqyndaryn teńizderdiń jalǵyz kesip ótip pe eń? Uzaı-uzaı birjolata ǵarysh jaqqa jetip pe eń? Qaıta oralmas týǵan jerge qaraı-qaraı ketip pe eń?   Aýyrtady júregimdi bu dúnıeniń jalǵany. Aýyrtady júregimdi jat ólkede qalǵany. Qanshama jyl saǵynyshtan japyraqtaı sarǵaıyp, Túrkistandy bir kóre almaı ózeginiń talǵany.   Táýelsizdik Mustafanyń uly esimin qaıtarǵan, Tartyp alǵan halqy ony saıasattaı saıqaldan. Tulǵa qaıda Túrkistannyń qasiretin aıta alǵan, Qasıetti tulparym-aı tórt tuıaǵy taıpalǵan.   ...Bul jyldary armany asqaq Almatyda turatyn, Neni izdeıdi, saýal bolsa, sura, aspan, sura, tún. Mustafanyń jolymenen ekspedısııa basqaryp, Sol Qoqanǵa kele jatty eles qýǵan bir aqyn.   Kózildirik jasaýraǵan janarlaryn jasyryp, Ferǵanadan jolǵa shyqty, kele jatyr asyǵyp. Syrly Qoqan, muńly Qoqan júreginde terbelip, Aǵashtardyń japyraǵy jelmen jatty shashylyp.   Tolqyp, qorqyp kezdesemiz sol bir asqaq shaqpenen, Júregimde býyrqanǵan asyp-tasyp jatty óleń. Túrkistannyń astanasy sherli Qoqan boldy dep, Muhametjan, Mustafalar talaı ótken atpenen.   Alpys tórt kún astana bop... eshteńeni tospastan, Armany asqaq asyldarmen bir-aq kúnde qoshtasqan. Muńly Qoqan jylap turdy, kósheleri qan-qan bop, Osy jol ǵoı sodan keıin ıir-qıyr ap qashqan.   Batýmı. túngi jańbyr ... Batýmı muraǵatynan bizder tapqan, buryn-sońdy eshkimniń qolyna túspegen – Marııa Shoqaıdyń atyna berilgen resmı anyqtamanyń kóshirmesi. Qujat Batýmı muraǵatynyń qupııa bóliminde saqtalǵan. Onda «Kýálik. № 2905, 7 naýryz 1921 jyl» dep ketken ýaqyttary anyq kórsetilgen... Avtor Rahatty aq nóserden taýyp qyr, Batýmıde túngi jańbyr jaýyp tur. Áldenege alańdaımyn, nelikten, Kóńilimdi mazalaıdy qaýip bir.   Túngi jańbyr kórmegendeı kúı keshtim, Jaǵalaýda teńizbenen úılestim. Almatyǵa jer jetpeıdi biraq ta, Esh shahardy Batýmıdeı súımespin.   Qujattardy eptep ashyp oqydyq, Saırap jatyr júrgen joly josylyp. Derek taptym Marııamǵa qatysty, Batýmıde muraǵatta otyryp.   Meni alǵa jetelegen osy úmit, Jettim munda jigitterge qosylyp. Sarǵysh tartqan qujattardy aqtardym, Batýmıde jalǵyz ózim otyryp.   Ǵımaraty ereksheleý órilgen, Jasyryn bir áriptermen terilgen. Muraǵattan bir kýálik taptym men, Mustafanyń zaıybyna berilgen.   Salqyn samal esip turǵan aq tańda, Osy sátti kún de qımaı batqanda. Shańǵa batyp muraǵatta otyrdym, Joldastarym saýyq quryp jatqanda.   Essiz kúndi eske alǵanda, qaraǵym, Erke shaqqa oımen ketip qalamyn. Esenındeı muńǵa batsań, shirkin-aı, Bir jutyp ap Batýmıdiń sharabyn. O, Batýmı, cen uıqymdy urladyń, Al, men bolsam taýlaryńdy jyrladym. Myna belgi dáleldeıdi osy úıde, Esenınniń bir jyldary turǵanyn. Esenın be, qyzyq ómir súripti-aý, Shaganemen saýyq-saıran qurypty-aý. Anton Chehov myna úıge túsipti, Al myna úıde Chaıkovskıı turypty-aý. Tań-tamasha sulýlyǵyn toılappyn, Alystaǵy Batýmıdeı aılaqtyń. Mustafadan basqa belgi qalmaǵan, Esime alyp jıi-jıi oılappyn. O, taý eli, meniń de asqaq halqym bar, At ústinde naızaǵaıdaı jarqyldar. Áldene dep jarysady jaǵaǵa, Jel terbegen aqjal asaý tolqyndar. Kóńil qurǵyr sol aılaqqa aýyp tur, Taý aýasy dertterimnen saýyqtyr. Tolqyp jatqan jaǵasynda teńizdiń, Batýmıde túngi jańbyr jaýyp tur.   Eh, Ystambul, Ystambul... Eh, Ystambul, asylym, Búkil túrki dúnıesimen qoldasqan, Iir-qıyr, taram-taram jol qashqan. Túrkistanym dep tolǵaǵan tar kezde, Qazaqtarǵa pana mynaý boldy aspan.   Kóz jetpeıtin jaǵasynda Mármárdiń, Alystaǵy elimdi oılap sandaldym. Esime aldym eki kózim jasaýrap, Erlikterin Haqnazardaı handardyń.   Eh, Ystambul, túrik eli, jyr eli, Mańdaıdaǵy baǵyń seniń bir eli. Arystandaı aıǵa shapqan aıaýly, Júregimde Mustafalar tur edi.   Eh, Ystambul, asqaq shahar, pań qala, Azanshyńdy tyńdap turdym tańdana, Túrkilerdiń joǵyn joqtap alysta, Dúnıege qarap tursyń shamdana.   Eh, Ystambul, mahabbattyń qalasy, Jazylmady-aý júregimniń jarasy. Aq saǵymdy saǵynyshyn joldady, Alystaǵy Alashymnyń dalasy.   Eh, Ystambul, baqsha-baýyń jaıqalǵan, Teńizderiń kókiregimde shaıqalǵan. Bolmysyńnan aınalaıyn, uly el, Bizge týys ekendigi baıqalǵan.   Tóńiregim kórinbeıdi gúlderden, Syryńdy uqtym juldyz aqqan túnderden. Eh, Ystambul, taǵy oraldym joǵaltyp, Sonaý jyly aǵamdy men bir kelgen.   Eh, Ystambul, Quranmenen nurlanǵan, Kókeıimde Shoqaı aıtqan turdy arman. Kenesary, Mahambetter, Keıkiler, Kimnen keıin qalmas deısiń bul jalǵan.   Jaǵamnan ap silkiledi bul jalǵan, Keıbireýler qyr kórsetti surlanǵan. Ne aıtamyn budan basqa ózińe, Eh, Ystambul, Quranmenen nurlanǵan. * * * ...Onyń meniń óz anam emes ekenin, alaıda ony óz anamdaı jaqsy kóretinimdi sen, árıne, bilesiń. Ol ıdeal ana bolatyn. Áli esimde, kishkentaı kezimde sheshekpen aýyrǵanymda, ol meni úsh apta boıy tizesine jatqyzyp qaraǵan-dy. Sonyń eńbegi men kútiminiń arqasynda biz bárimiz de tánimiz ben janymyz saý bolyp óstik... Mustafa Shoqaıdyń aıaýly jary Marııaǵa jazǵan hattarynan Parıj - 6.06.1923 jyl.   Mustafa Shoqaıdyń monology Qyr basynda qalǵan sheshe erbıgen, Kún sap qarap... shyǵa salyp tórgi úıden. Múmkindik joq, bógelýge, qalýǵa, О́lgen kezde qabirine salýǵa. Bir ýystaı topyraqty túıilgen, Amanattap bergen sátte... kúıingem. Qaıǵy-muńdy kete bardym arqalap, Ystyq jasty kirpikterim qalqalap. Joldar qashty, shyqty aldymnan shartarap, Uzaı berdim qaıǵy-muńdy arqalap. Mursha bolmaı ómir ótip barasyń, Oılaýyna qara bastyń nalasyn. Túrkistanym, qasiretim, baıtaǵym, О́tken kúnniń esteligin aıtamyn. Jan anamnyń alaqanyn saǵyndym, Baýyrymnyń balaqanyn saǵyndym.   Jan anamnyń ertekterin saǵyndym, Ystyq sútin, shelpekterin saǵyndym.   Qartaıǵanda janynda men bolmadym, Bir tilegin oryndaı da almadym.   Týǵan aýyl atqan tańyn saǵyndym, Qyp-qyzyl bop batqan kúnin saǵyndym.   Taǵdyr meni nege osylaı qorladyń, Qara bult kókiregime torladyń.   Sezseń ǵoı sen bul qasiret salmaǵyn, Qartaıǵanda qastarynda qalmadym. Qala berdi-aý estilmesteı kúlki úıden, Esimde áli jupyny el úrpıgen.   Týys, baýyr qasiretin sezgenmen, Baqyt tappaı dúnıeni kezgenmen.   Ataq, mansap barlyǵynan bezgenmen, Túrkistannyń qasiretine tózgenmen;   Tóze almadym qaıǵysyna anamnyń, Saǵynyshtan sarǵaıǵanyn sanamnyń.   Muń-nalasyn arqalap bar ǵalamnyń, Qabirine baryp ǵazız anamnyń.   Eń bolmasa Quran da oqı almadym, Sezshi, janym, qaıǵymnyń bar salmaǵyn.   Men Túrkistan jastaryna senemin, Osy berik senimmenen ólemin.   Arman bar ma kindik kesken jerde ólseń, Arman bar ma týǵan jerde jerlenseń.   Sol jas urpaq terbetkende bóbegin, Dúnıege qaıta aınalyp kelemin.   Tıdi-aý meniń talaılarǵa kesirim, O, Jasaǵan, jasaı kórshi keshirim.   Taǵdyr ózi tabar ma eken sheshimin, Qalsa boldy esterińde esimim.   Jalańaıaq topyraǵynda oınaǵan, Kún batqansha qyzyǵyna toımaǵan.   Umytqam joq Narshoqynyń jartasyn, Joǵaltqam joq Túrkistannyń kartasyn.   Túrkistannyń asha almadym esigin, Urpaǵymnyń terbetpedim besigin.   Tıgen bolsa syrttaryńnan kesirim, Qaıran halqym, suraımyn men keshirim.   Berlın. Beıit basynda – Meniń mindetim – meshitti tańerteń ashyp, keshke jabý. 2008 jylǵy Oraza aıynyń ishinde, Qadir túnine bir-eki kún qalǵanda meshittiń ishinde otyryp-aq, tańsáride Mustafa beıdiń beıiti basynan jarqyrap turǵan nur kórdim. Bul kórinis úsh kún boıy qaıtalandy... Avtor Sáti joq onyń syr bergen, Umytpas, sirá, bir kórgen. Mustafa Shoqaı basynan, Qabirden kókke shanshylǵan, Jarqyrap turǵan nur kórgen.   Qalmasyn arman janshylyp, Oıansyn qaıta qansha úmit. Mustafa jatqan beıitten, Aspanǵa qaraı sozylǵan, Nur kórgen turǵan shanshylyp.   Qas qaqpaı, qaıtpaı tiresken, Imperııalarmen siresken. Mustafa Shoqaı er jatyr, Bul jerde búkil Túrkiniń, Azattyǵy úshin kúresken.   Kúltegin týǵan aıbatty el, Tarıhyn tereń oılap kór. Bul jerde máńgi uıqyda, Mustafa Shoqaı er jatyr, Qazaqtan shyqqan qaıratker.   Halyqty qanap ılegen, Paryqsyzdyqty súımegen. Parasat, paıym ıesi, Tańǵajaıyp jan jatyr, Dushpanǵa basyn ımegen.   Asý da asý bel jatyr, Shalqar da shalqar kól jatyr. Topyraǵynda nemistiń, Tatpaǵan dámin jeńistiń, Elim dep ótken er jatyr. Qaýyzy gúl bop ashylǵan, Jalǵasqan kóne ǵasyrdan. Túrkiniń qamyn oılaǵan, Ǵaryshqa qaraı sozylǵan, Armany shyǵar shashylǵan. * * * ...Parıjden Quran men sálde ákelgen bolatynmyn. Qolynyń ústine Qurandy qoıdyq, taqııa men sáldeni musylmandardyń ádetindeı basyna kıgizdik. Marııa Shoqaı esteligindegi sóılem joldary. Aıǵa da ony balaımyn, Kúnge de ony balaımyn. Aq tańnyń mynaý atysy, Dál onyń osy jatysy, Záresin aldy-aý talaıdyń.   Bıigin alyp qyrannyń. Qaıtaryp ýyn jylannyń, Taqııa qoıyp qasyna, Sáldeni orap basyna, Nurymen aptap Qurannyń.   Adal bop qalǵan Turanǵa, Ermesten túrli uranǵa. Jaltaqtap jatsyn jar kimge, Ketkendeı qalǵyp álginde, Qoldaryn qoıyp Quranǵa. Qazaqtyń qara nary edi, Zamany netken tar edi. Essizdi ketken ertpesten, Tashkentte túnde serttesken, Marııam adal jary edi, Marııam asyl jan edi. * * * Mustafa Shoqaı – Berlındegi Túrkııa memleketine qaraıtyn «Túrik sháhıtligi meshiti» aýmaǵyndaǵy zıratta jatyr. Beıit basyndaǵy eskertkishke jary Marııam Shoqaıdyń ótinishimen úsh latyn árpi men tórt san jazylǵan. Olar Injildiń besinshi taraýyndaǵy 13-shi óleńdi meńzep tur. Bul jyr joldary: «Janyńdy senip tapsyratyn ol dostar jáne ol mahabbat endi joq» degen maǵynany bildiredi. Avtor Shýaǵy kúnniń súıedi, Soqqan jel kelip tıedi. Ulan da baıtaq uly el, Túrkini tutas etem dep, Berlınde qalǵan súıegi.   Artynda qaldy jazary, Qardan da appaq taza ary! Bólengen máńgi besikke, Túrikke qarar meshitte, Mustafa Shoqaı mazary.   Qabirge ónip gúl shyqty, Sezimge júrek tunshyqty. Latynsha qashap jazdyrǵan, Tórt sanǵa syıǵan myna sóz, Kózimniń jasyn yrshytty.   Sózimdi tyńda, jaqsylar, Jer emes bul bir baq synar. Eshqashan seni satpaıtyn, Qasyńda bar ma, jan dosyń, Janyńdy senip tapsyrar.   Kóńildi bir muń torlasa. Qıyn ba, Alla qoldasa, Túrikter salǵan, darıǵa-aı, Molasyn qaıdan tabar ek, Mynandaı meshit bolmasa.   Osy bir zırat-meshittiń, Ańyzdaı dańqyn esittim. Berlınge, osy beıitke, Jete almaı ishteı tynyp men, Qanshama jylǵa keshiktim.   Baqytty qaıdan tabarmyn, Juldyzdaı kókten aǵarmyn. Túrki dep ótken Kúltegin, Urpaǵy jatyr bul jerde, Tonykók, Bilge qaǵannyń.   Qurǵamas kezi jastyń da, Qımasty tasqa bastyń ba? Saǵynysh, sosyn kóz jasy, Mahabbat penen zar jatyr, Tórt sannyń mynaý astynda. Aq jańbyr taǵy quıyp tur, Bul jerde jatyr súıikti ul. О́mirdiń mynaý jalǵany, Túrkiniń tutas armany, Tórt sanǵa qalaı syıyp tur.   Turandaı baıtaq jer jatyr, Shólder men qansha kól jatyr. Osynaý shaǵyn beıitte, Altaı men Qara teńizge, Sozylǵan alyp el jatyr.   Jazylmaı qalǵan jyr jatyr, Aıtylmaı qalǵan syr jatyr. Jazyqtar, taýlar, eńister, Oıpańdar, quzdar, tegister, Tulparlar ótken qyr jatyr.   Bermeıtin asý shyń jatyr, Buıra da buıra qum jatyr. Túrkiniń uly úmiti, Osynaý shaǵyn zıratta, Saǵynysh jatyr, muń jatyr.   Túrkideı asqaq ult jatyr, Jyraqta, bólek, syrt jatyr. Qanaty qustyń talatyn, Súıgenin tańdap alatyn, Aıbyndy asqaq jurt jatyr.   Jat jerde qalǵan bel jatyr, Rýhty daýyl, jel jatyr. Syzylyp ketken kartadan, Osynaý muńly molada, Ejelgi bizdiń jer jatyr.   Adal sút emgen tól jatyr, Móp-móldir ǵajap kól jatyr. Tappaıtyn eshbir kartadan, Osynaý shaǵyn beıitte, Baıaǵy Turan-Túrkistan, Bólshektelmegen el jatyr.   Eshbirin aıtpaı syrdyń men, Qobaljyp, qorqyp turdym men. Berlınde beıit basynda, Mustafa Shoqaı qasynda, Osylaı tolqyp turdym men. Osylaı tolqyp turdym men. Qasymhan BEGMANOV.