Tolaǵaı

Estelik – adamzattyń eń úlken baılyǵy. Bul baılyqtyń basqalardan ereksheligi, ony eshkim tartyp ala almaıdy. Aspan tórindegi san myńdaǵan juldyzdar qara túnniń baýyryn tilgilep, búkil álemge jaryq taratatyny sııaqty, tulǵalar týraly ádemi estelikter de adam ómirine shýaǵyn shashady. Sol sııaqty meniń osydan 22 jyl buryn Olımpıada chempıony Sultan Rahmanovpen kezdesýim  de únemi jadymda jańǵyryp turady. Ol kezde Qaraqalpaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesi men Mınıstrler Keńesiniń basylymy sanalatyn «Ámý tańy» gazetinde bólim meńgerýshisimin. 1994 jyldyń sáýir aıy. Kindik qany tamǵan jerge kelgen Sultan Rahmanovty Bırýnı, Tórtkúl qalalaryna aparyp, úsh kún birge júrýdiń sáti tústi. Sonda baıqaǵanym, Sultan sonshalyqty álemdik ataq-dańqqa ıe bolǵanyna qaramastan óte qarapaıym eken. Tipti, Tórtkúl qalasyna kelgen soń, kezdesýler aralyǵynda kórshi  aýdan aýmaǵyndaǵy Narymjan baba qorymyna zııarattap ta úlgerdik. Onda sportshy ákesi Sabyrdyń beıitiniń basyna baryp, rýhyna baǵyshtap quran oqytty. Sanaly ǵumyry shalǵaıdaǵy Ýkraına jerinde ótse de, musylmandyqty, arýaqtardy qadirleýdi umytpapty. Taýlar alystaǵan saıyn bıikteı túsedi emes pe. Sultan Rahmanov tulǵasyna degen qyzyǵýshylyq áli tómendegen emes. Sondyqtan, tolaǵaı sportshy týraly oıymdy oqyrmanmen bólisip, taǵy bir márte eske alýdy jón sanadym. ...Sultannyń ákesi Sabyr 1920 jyly Tórtkúl qalasynda týǵan. 1975 jyly ómirden ozǵansha júrgizýshi bop eńbek etipti. Al sheshesi Tatıana Vasılevna Kovalenko 1920 jyly Ýkraınada dúnıege kelgen. Medısınalyq ýchılısheni aıaqtap Tashkent gospıtalinde meıirbıke bolyp jumys istep júrgen Tatıanamen Sabyr sol jerde tanysyp, 1945 jyly otaý qurǵan eken. Sodan soń kindik qany tamǵan jeri Tórtkúlge qaıta oralyp, Zavodskaıa kóshesindegi 14-úıde turdy. Eki jas adal eńbekteriniń arqasynda ónegeli otbasyna aınaldy. Otaǵasy júrgizýshi bolýmen qatar, toılarda kúreske túsip, beldeskenin alyp uryp, «Sabyr balýan» degen atqa da ıe boldy. Áıeli de elge qaltqysyz qyzmet etip, tez tanylyp úlgerdi. О́miriniń negizgi bóligi Tashkentte ótkendikten be, ol ózbeksheni sýdaı biletin. Kúıeýi ómirden ozǵan soń Ýkraınaǵa ketýge jınalǵan Tatıanany Tórtkúl turǵyndary aǵyl-tegil jylap, qımaı shyǵaryp salǵan desedi. Ol kisi Dnepropetrovsk qalasynda 1986 jyly baqıǵa sapar shegip, Sýrsk-Lıtovsk qorymyna jerlendi. Jaqsy ata-anadan jaqsy perzentter órbıdi. О́z kezeginde sol perzentter arqyly ata-ananyń da bedeli asqaqtaı túsedi. Sabyr men Tatıana 5 ul, 1 qyzdy ómirge ákelip, úlken azamattar etip ósirip, eldiń qurmetine bólene bildi. Tula boıy tuńǵyshy, 1946 jyly 3 mamyrda dúnıege kelgen Rýstam áskerı salany tańdap, maıor shenimen zeınetkerlikke shyqty. Ázim áke jolyn qýyp júrgizýshi boldy. Tahır avıasııaǵa den qoıyp, ushqysh mamandyǵyn meńgerdi. Rahym aýyr atletıkamen aınalysty. Aǵasy sııaqty Olımp shyńyna shyqpasa da, óz ortasynda bedelge ıe boldy. Zýhra halyqaralyq Sultan Rahmanov qaıyrymdylyq qorynyń prezıdenti, Ýkraınanyń О́zbekstandaǵy qurmetti konsýly. 1950 jyly 6 maýsymda ómirge kelgen otbasyndaǵy úshinshi perzenttiń jóni basqa. Árıne, balpanaqtaı uldyń kúnderdiń kúninde áýlet atyn álemge tanytaryn ol kezde eshkim bilgen joq. Sondyqtan, ol da basqa balalar qatarly ósip, barsha baýyrlary bilim alǵan Tórtkúldegi №2 Lýnacharskıı atyndaǵy mektepte oqydy. 8-synypty bitirgen soń Sultan arman qýyp Dnepropetrovskige, naǵashy apasynyń úıine jol tartty... Men Sultan Sabyrulymen kezdesken kezimde aıaǵyn syltyp basatynyn baıqadym. Jarys kezinde bolǵan jaǵdaı shyǵar dep suraýǵa yńǵaısyzdandym. Kemis jerine nazarym túsip, úndemegenimdi sezgen Sultan aǵa: «Bala kezimde máshıneniń astyna túsip, jaraqat alǵanmyn. Sodan oń aıaǵym sol aıaǵymnan 3 santımetr kishi, biraq bul eshteńege kedergi keltirmeıdi», dedi. О́mirimde kezdestirgen alyp adamym Sultan Rahmanov boldy. Sol kezde ol óziniń aıtýynsha 175 keli salmaqqa ıe eken. Meniń odan suraǵan alǵashqy suraǵym: «Siz Tórtkúlde ótken balalyq shaǵyńyzdan bastap ziltemir kóterýmen shuǵyldandyńyz ba?» boldy. – Joq, – degen bolatyn ol kúlip. – Men balýan bolam dep oılaǵam. Alǵash Dnepropetrovskidegi dene shynyqtyrý tehnıkýmynyń kúres bólimine oqýǵa túskem. Ziltemirshi bolam degen oı túsime de kirgen emes. Birde jaǵajaıda shomylyp júrgen balalarmen áńgimelesip qaldym. Keıin ómirlik dosyma aınalyp ketken Volodıa esimdi bala (Vladımır Ýstıch ) deneme qarap: «Senen jaqsy aýyr atlet shyǵady», dedi. Qyzdy-qyzdymen tehnıkýmǵa baryp, balalardyń kózinshe ziltemir kóterdim. Biraq, bul arnaıy shuǵyldanbaǵan adamǵa qıyn sharýa eken, 50 kılodan artyq salmaqty eńsere almadym. Kúresken balalardy alyp ura beretindikten myqtymyn dep oılaıtynmyn. Uıalǵanymnan únim shyqpaı qaldy. Sodan balalardan jasyryna júrip bir apta shuǵyldandym. О́zimdi aıamadym. Táýir nátıjege qol jetkizýge tyrys­tym. Segizinshi kúni balalar 110 kılo kótergenimniń kýási boldy. Sultan osy oqıǵadan soń birjolata ziltemir kóterýge den qoıdy. Al­ǵa­shynda Ivan Grıgorevıch Pogore­lyı­dyń qolynda jattyqty. Sosyn áıgili bapker Edýard Pavlovıch Brov­ko­­nyń úıirmesine qatysa bastady. Ol ómir­in­degi búkil jetistikke osy Brov­komen shuǵyldanǵan jyldarynda jetti. Ýkraına chempıonatynda birneshe ret jeńiske jetken Sultan KSRO chempıonatynda da óziniń myqtylyǵyn kórsete bildi. 1972 jyly KSRO qurama komandasy sapyna qabyldandy. 1976-1978 jyldary Baltyq kýbogynda jeńimpaz atanyp, Odaq birinshiliginde KSRO-nyń eki rekordyn jańartty. Atap aıtqanda, julqa kóterýden eshkim 190 kılo nátıjege qol jetkizbegen edi. Onyń Monreal Olımpıadasyna qatysýǵa múmkindigi boldy. Alaıda, Máskeýdegi federasııa basshylyǵy V.Alekseevtiń ekinshi ret Olımpıada chempıony bolýyna múddelilik tanytyp, Sultan Rahmanovtyń jolyn bógedi. Sportshylar tózimnen jaratylǵan halyq qoı, Sultan ádiletsizdikti kóre-bile tura óziniń baǵy janar sátin asyqpaı kútti. 1978 jyly Las-Vegasta ótken Álem juldyzdary kýbogynda, 1979 jyly Tokıoda ótken aýyr salmaqtylar kýbogynda tuǵyrdyń eń bıik satysyna kóterildi. 1978 jyly Gettısbergtegi Álem birinshiliginde kúmis, 1979 jyly Salonıkıdegi, 1980 jyly Máskeýdegi Álem birinshiliginde altyn medaldy jeńip aldy. 1980 jylǵy Máskeý Olımpıadasy... Taǵy da sol Vasılıı Alekseev... Ol aýyr atletıkanyń búkil bir dáýirin beıneleıtin tulǵa. Onyń enshisinde qatarynan 2 Olımpıadanyń, birneshe dúrkin Álem, Eýropa, KSRO chempıondyǵy bar. 80-ge tarta rekord ıesi. Sultan Rahmanov asa aýyr salmaqta ekinshi nómirli sportshy retinde Olımpıadaǵa qatysý quqyǵyn ıelendi. «Baq shaba ma, bap shaba ma?» degen sóz beker aıtylmaǵan bolsa kerek. Aty ańyzǵa aınalǵan Vasılıı Alekseevtiń basynan baq taıdy bul joly. Julqa kóterýde 180 kılony kótermek bolǵan ol úsh múmkindigin de paıdalana almaı, jarystan shyǵyp qaldy. Naǵyz namys synalar sát endi keldi. Teledıdarǵa telmirgen búkil Keńes Odaǵy halqynyń úmiti Sultan Rahmanovqa aýdy. О́zine artylǵan senim júgin sezine bilgen musylman perzenti julqa kóterýde úsh múmkindigin de jaqsy paıdalanyp, 185,190, 195 kılony eńserdi. Bul kórsetkish Olımpıadanyń jańa rekordy sanalatyn. Al serpe kóterýde 245 kılony kóterip, qarsylastary Iýr­gen Hoızer (GDR) men Tadeýsh Rýt­kov­skııden (Polsha) 30 kılo ozyp ketti. Máskeý Olımpıadasynyń chempıony qandaı syılyqqa ıe boldy deısiz ǵoı. Jańa Olımpıada chempıony Sultan Rahmanov altyn júldege qosa, 3000 som alyp, jora-joldastarynan alǵan qaryzyn qaıtaryp, qalǵan aqshaǵa  jan jary Galına Fedorovnaǵa altyn syrǵa ápergen kórinedi. Olar 1967 jyly turmys qurǵan-tyn. Tatıana esimdi qyzy men Taıyr atty uly bar bolatyn. Olımpıadada kórsetken nátıjesi úshin Sultan Rahmanov 1981 jyly «Jer júziniń eń kúshti adamy» retinde Gınnestiń rekordtar kitabyna endi. 1981 jyly ol KSRO birinshiliginde jeńimpaz atandy. Alaıda, ony ornynan yǵystyrý úshin astyrtyn kúres bastalǵan-tuǵyn. Álem birinshiligine bapkerler A.Pısarenkony qatystyrdy. Bul qıturqy áreket júıkesine tıgen Sultan sporttyq ǵumyryn erte aıaqtaýǵa májbúr boldy. Sultan Rahmanov 9 jyl KSRO qu­ramasy sapynda óner kórsetip, 14 ret rekord ornatty. Sonyń ekeýi álemdik, beseýi búkilodaqtyq rekordtar edi. Men kezdesý kezinde odan: «Pısa­ren­kony jek kórgen shyǵarsyz?» dep sura­dym. «Onyń ne jazyǵy bar? Bul bapkerlerdiń tirligi ǵoı, men bireýdiń baǵyn baılaǵan adamnyń joly bolmaıtynyn sezdim. Qoldaýshylary dańǵyl jol ashqanymen, Anatolıı Pısarenko Olımpıadaǵa qatysa almady», dedi. Sultan Rahmanov úlken sporttan ket­ken soń ardager jáne múgedek sport­shylardyń halyqaralyq qaýymdastyǵyn quryp, qaıyrymdylyq jumystarymen aınalysty. Qazir atalmysh qaýym­das­tyqqa onyń áıeli G.Rahmanova basshylyq jasaıdy. О́miriniń sońǵy jyldarynda 210 kı­loǵa deıin semirip ketken chempıonnyń júrip-turýy qıyndap ketti. Aýyr sal­maqtyń asqynǵany sonshalyq, 2003 jyly 5 mamyr kúni álemdegi eń kúshti adamnyń júregi toqtady. Ýkraınada áıgili sportshynyń esimin este qaldyrý jumystary qolǵa alynǵan. 2009 jyly oǵan «Dnepropetrovsk qala­synyń qurmetti azamaty» ataǵy berilse, 2010 jyly sportshy turǵan Karl Marks dańǵyly, 45 «b» úıge eskertkish taqta ornatyldy. Chempıonnyń týǵan qaryndasy Zýhra Rahmanova halyqaralyq Sultan Rahmanov qaıyrymdylyq qoryn basqarady. Maqalaǵa osy jerde núkte qoıýǵa bolar edi. Alaıda, taıaýda qazaq baspasózinde oryn alǵan kúmándi aqparatty anyqtaý maq­satynda onyń jaqyndarymen habar­lasqan bolatynbyz. Sol suhbattan úzindi­lerdi nazarlaryńyzǵa usynýdy jón sanadyq. Zýhra Rahmanov, chempıonnyń qaryn­dasy, Ýkraınanyń О́zbekstandaǵy qur­met­ti konsýly, halyqaralyq Sultan Rah­­­ma­nov qaıyrymdylyq qorynyń pre­zıdenti: – Qazaqstannyń Alaman.kz sport portalynda 2016 jyldyń 18 qań­tarynda jaryq kórgen «Olımpıada chem­pıony Sultan Rahmanov qazaq pa?» degen maqalany qarap shyqtym. Maqala avtory ǵalamtordaǵy qaýesetti teksermesten, jańalyq retinde jarııalap jiberipti. Bulaı jasaýǵa bolmaıdy ǵoı. Men Sultan Rahmanovtyń qaryndasy retinde mynany aıta alamyn: ákemiz – ózbek, sheshemiz – ýkraın qyzy. Bul bar­sha resmı derekterde bar. Ákemiz Sa­byr Tórtkúldiń turǵyny bolǵanymen, ata­myz Rahman, babamyz Eshımbet Ámý­da­rııanyń sol jaǵalaýynan, ıaǵnı Hıýanyń turǵyndary. Biz, Horezm ózbekteri, uzyn boıly, alyp deneli, qońyr kózdi bop ke­le­miz. Atalmysh belgiler áýletimizde tolyq saqtalǵan. Sondaı-aq, áýlet­tegi uldardyń barlyǵy súndetke otyr­ǵy­zylǵan. Islam dinin ustanamyz. Dnepropetrovskide turǵanymyzben, barshamyz eseıgen shaqta kettik qoı, ana tilimizdi jaqsy bilemiz. Taıyr Rahmanov, chempıonnyń uly: – Negizgi másele ákemniń Olımpıada chempıony bolǵan sátin beınelegen ıýtýbtaǵy vıdeoǵa áldekimniń jalǵan aqparat ornalastyrǵanynan týyndaǵan kórinedi. Árıne, ony kim jasaǵanyn bilmeımin. Ákem týraly maqalalardyń astyna áldebireýler qaraqalpaq dep te jazyp qoıǵan. Bular endi resmı málimetter emes qoı. Tańǵalatyn nesi bar? Uly adamdardy árkim óziniń týysy retinde kórgisi keletini de zańdylyq. Iá, Taıyrdyń pikirimen tolyqtaı keli­semin. Sultan Rahmanovtyń ulty­nyń kim ekendiginde turǵan eshteńe joq. Ol sportsúıer qaýymnyń júreginde uly chempıon retinde qala bermek. Áli talaı urpaq odan ónege alyp, Olımp shyńy­na qaraı umtylady. Tola­ǵaı tulǵa­lardyń erligi – ózgelerdiń júregine úmit ushqyndaryn shashýda emes pe! Begabat UZAQOV, jýrnalıst.