Aqıqat ıdeıasy – «soǵys bolmasyn!»

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Amerıka saparyna jáne onyń dúnıejúzi jurtshylyǵynyń nazaryna usynylǵan  «Álem. HHI ǵasyr» manıfesine oraı belgili saıasattanýshy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Ázimbaı ǴALIMEN suhbattasqan edik. – Ázeke, dál qazirgi ýaqyt tarazysyna salǵanda ıadrolyq qaýipsizdik uǵymyn qalaı túsingen jón? Ol jaıyndaǵy sammıttiń Amerıka Qurama Shtattarynda ótýiniń mánisi nede? – Búgingi tańda ıadrolyq qaýipsizdik degenimiz óte mańyzdy máselege aınalyp tur. Durystap, kóńil aýdaryp, den qoıyp saralaıtyn bolsaq, onyń eki jaǵy bar: birqatar uly derjavalar, árıne, ádettegideı dúnıejúzi memleketteriniń aldynda basymshyldyq áleýetin saqtaǵysy keledi. Olar – ne­gizgi tóreshi sanalady ári solaı bolýy tıis te. Máselen, Táýelsizdiktiń eleń-alańynda Qazaqstan Respýblıkasy óz erki­men ıadrolyq qarýdan bas tartty, ol óte durys qadam sanaldy. О́ıtkeni, sol 90-shy jyldary, ózderińiz oılap qarańyzdar,  bizge ıadrolyq arsenaldy óz ornynda saqtaýǵa qarjy bolmady. Kitaphanalar men aýrýhanalardy jaýyp jatqanda odan da qymbat jáne asa qýatty múlikti ustap turýǵa qaıta qurylyp jatqan elimizdiń shamasy jetpeıtin de edi. Esesine biz eldi jańǵyrtýdyń jańa reformalaryn jasaýǵa qulshyna bet aldyq. Tarıhı shyndyqty aıtaıyn ári ol qupııa da emes, sol kezeńde elimizdiń aýmaǵyndaǵy arnaıy bomba tasymaldaýshy bir ushaq ıadrolyq qarýymen, ekıpajymen Reseıge qashyp ketti. Eger ol ekıpaj Iranǵa qashqanda álemge bıligin júrgizip otyrǵan álgi joǵarydaǵy ataǵan quzyrly memleketter bizge birden sanksııa salatyn edi. Dál sol tusta Elsınniń bıligindegi Reseıdi AQSh pen Eýropa qatty qoldap otyrǵan. Reseıdiń qolyndaǵy áskerı keshen óz ekpinimen damı berdi. Onyń ústine, Reseı Batystyń aıtqanyna qulaq asyp, nusqaǵanyn oryndady. Sol tusta elde túbinde bılik ózgeredi, saıası jaǵdaı ózgeredi degen bóten oı eshkimniń basyna kelmedi... – Amerıkadaǵy sammıtke nege Reseı qatyspady degen saýaldy qoıýǵa ózim de daıyndalyp edim...  Aıtyńyzshy, Reseı­diń sammıtke barmaýy sanksııaǵa baılanysty ma? – Ol da bar... Biraq, álem elderiniń tarapynan Reseıge buǵan deıin de ıadrolyq qarý jóninen  birqatar talaptar qoıylǵanyn umytpańyz. Máselen, sol talaptarǵa saı Reseı úshin ıadrolyq arsenaldy qysqartýdyń ózi asa qymbatqa túsedi. Tirkelgen ıadrolyq qarýdy óńdeýge týra keledi, ol úlken tehnologııalyq is, qyp-qyzyl aqsha. Bul talaptardy bir mezette oryndaı salý ońaı is emes. Reseıdiń eń aldymen ejelgi osy talaptardy oryndaýdy aýyrsynǵany aqıqat jaıt. Al Amerıkadaǵy jıynnyń kóteretin máselesiniń ózi sol ıadrolyq qaýipsizdik jaıy bolyp tur emes pe?! Reseıde áskerı keshen qýatty. Qaýipsizdik qyzmeti de qaýqarly. Olardyń da aldyn ala aıtqan aqyl-keńesi bar degendeı... – Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń ataq­ty sammıt ústinde álem nazaryna usynǵan «Álem. HHI ǵasyr» manıfesine oralaıyq. Manıfest tarıhı qujat retinde BUU Bas Assambleıasy men Qaýipsizdik Keńesiniń resmı qujaty retinde tirkeldi. Elbasynyń manıfesi qandaı mazmunymen mańyzdy qujatqa aınaldy dep oılaısyz? – Shyndyǵyn aıtsaq, álemde ıadrolyq qarýdan bas tartqan jalǵyz bizdiń memleket emes. Biraq, táýelsiz jas Qazaqstan memleketi ol bastamanyń paıdasyn kórip otyr. Eń mańyzdysy –  Elbasynyń álem jurtshylyǵynyń nazaryn ózi­ne aýdarǵany – HHI ǵasyrda, ıaǵnı qazirgi jaǵdaıda qarýmen, soǵyspen eshqandaı da máseleni sheshýge bolmaıdy degen aqıqat ıdeıasy! Tarıhtan biletinimiz, HH ǵasyr ylǵı soǵyspen ótti. Odan adamzat ókili kóp utyldy. Zııan shekti. Soǵystyń úlken-kishisi bolmaıdy. Sondyqtan da bul manıfestiń – Nazarbaev qujatynyń  negizgi aıtary – soǵys bolmasyn! El­basy jurtshylyq nazaryna soǵys bolǵan jaǵdaıda onyń álemdik ıadrolyq qyrǵynǵa aınalyp ketýi múmkin degen oı tastap otyr. Sondaı-aq, ol álemde jappaı qy­ryp-joıý tehnologııalaryn úzdiksiz jasap shyǵarýdy toqtatý kerek deıdi. Nursultan Nazarbaev bul arada fılosofııalyq negizge súıengen. Qatelespesem, ol kisi osy oılaryn, tipti, tól tilimizde – qazaqsha aıtty. Sapar qory­tyndysy boıynsha, álemdik jáne elimizdegi sarapshylar aıtqandaı, elimiz de, Elbasymyz da dúnıejúzi aldynda Amerıka saparynan birshama bedel jıyp qaıtty. Áıtse de, biz sol 90-shy jyldary eshkimniń eshkimge «tıispeýi» týraly qabyldanǵan Býdapesht memorandýmynyń eshqandaı da bedeli joq ekeni jaıynda ylǵı qaperde ustap otyrýǵa tıistimiz. – Álemdik qoǵamdastyq, onyń ishinde, ásirese, AQSh buǵan deıin Iranǵa sanksııalar jaýdyryp edi, qazir raıynan qaıtty... – Irannyń moınynda áli de sanksııalar ilýli... Ol – adam quqyn buzýshylyq  degen jumsaq sanksııa, bárin bilip otyrmyz. Sondaı-aq, Batys Iranǵa qatysty sanksııanyń tejeýindegi 200 mıllıardtyq qarajatyn áli bosatqan joq. Biraq, munaı satýǵa belgili mólsherde múmkindik berdi. Sebebi bar. Ol – óte kúr­deli úrdis... – Vashıngtondaǵy Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi  IV sammıt­te sóılegen sózinde Elbasymyz HHI ǵasyrdaǵy asa úlken problemalardyń biri  ıadrolyq terrorızm ekenin atap aıtty. Sizshe qalaı, rasynda da ol qaýiptiń jaqyndap qalǵany ma? – Iаdrolyq terrorızmniń eki túri bar. Onyń birinshisin Soltústik Koreıanyń qazirgi áreketterine qatystyra aıtýǵa májbúrmiz. Shyntýaıtynda, qazirgi zamanda ondaı ıadrolyq qarýdy jasap shyǵarý asa qıyn da emes. Tek ókinishtisi, ol eldiń shaǵyn ǵana halqy bar, onyń ózi ash-jalańash. Halyqtyń qarnyn toıdyrý úshin álem elderi Soltústik Koreıaǵa qol ushyn be­redi, al olar ıadrolyq qarý ja­saı­dy. Bylaısha aıtqanda, shoqpar jınap jatyr... Osydan keıin Vashıngtondaǵy kelisim Soltústik Koreıaǵa qatysty sank­sııany ádettegiden de qa­taıt­ty. Ashqursaq halyqqa qaraılaspaıtynyn da eskertti. Ekinshiden,  qazir ıadrolyq «las» bomba jasaı salatyn zaman týdy. Tolyq óńdelmegen plýtonıı qaldyǵyn jınap, bomba jasap, ony qoldanýǵa bolady degendeı... Ol negizinen psıhologııalyq bomba. Kóbinde eldi qorqytyp-úrkitý úshin aıtylady. Alaıda, búginde álemdik barlaý qyzmeti óte kúshti qyzmet isteıdi. Ondaı «las» bombany jasaýǵa da, qoldanýǵa da jol bermeıdi. Tipti, kún týǵannyń ózinde ondaı keshender ǵaryshtan dáldegen zymyrandardyń arqa­syn­da óz keshenderinde oırany shyǵyp, kómilip qalady. Mundaǵy Elbasynyń meńzegeni – sonyń aldyn alý degen sóz. – Kezekti sammıttiń Qa­zaq­­standa ótýin qoldaǵan jurt­shylyqtyń daýysy basym. Demek, bizdiń elimiz úshin onyń tıgizer paıdasy bar ǵoı? – Iаdrolyq otyndy satýda Qazaqstan dúnıejúzinde keıde birinshi oryn alady. О́kinishke qaraı, álemde ýrannyń baǵasy tómendep barady. Ony saýdalaý isinde de bizdiń múmkindikterimiz alda. Tájirıbemiz bar. Máselen, qarapaıym tilmen aıtsaq, álem­niń kóptegen memleketteri peshke ot jaǵady, biraq, kúlin óz elinde saqtaǵysy kelmeıdi.  Ol kúl-qoqysty saqtaýǵa bizdegi kezinde belgili qarý qýatynyń qoımasy bolǵan oryndar beıim bolyp shyqty. Munaı men ıadrolyq otyn bizdiń ekonomıkamyzdyń negizgi baptary sanalady. Onyń ústine ıadrolyq naryqta biz Reseımen birige otyryp álemdik talaptarǵa saı jumys isteı alatynymyzdy dáleldegen elmiz. Bastapqy kezde sapasy árqıly bolǵanmen, keıin táp-táýir standartqa qol jetkizdik. Ári ol is bizdiń elimiz úshin táp-táýir tabys kózine aınaldy. – AQSh-ta ótken dúbirli sammıtten keıin óz basyńyz qandaı oı túıdińiz? – AQSh – álemde ústemdigi bar memleket. Ekonomıkasy da ústem ári órkendep ósip keledi, sondyqtan da onyń baısaldy talaptary Eýropanyń da múddesinen dóp shyǵýda. Olar qazaq eli basshysynyń Vashıngtonda aıtqan áńgimesiniń qısyny bar ekenin bilip te otyr. Qazaqstan úshin bul sapar paıda kózi boldy dep aıtqan jón shyǵar. Elbasynyń ol eldiń dýaly aýyzdy saıasatkerlerimen, bıznes ókilderimen kezdesýiniń qorytyndysy osyǵan saıady. – Soǵan qaramastan, álem áli de mazasyz kúı keshýde. Arab elderinen kóz aldymyzda bosqan jurt Eýropany saǵalaýda. Nege bulaı boldy, ol qashanǵa deıin sozylmaq? – Men taıaýda Germanııadan arabtar týraly arab, orys, nemis, aǵylshyn  tilderindegi keshegi jáne búgingi qujattar toptamasynan qurastyryp jınaq shyǵardym. Ol eńbegim búgingi arabtardyń daǵdarysy týraly oı qozǵaıdy. Taqyryby: «Arab elderindegi daǵdarys: sebepteri men shyǵý joldary». Qazir onyń izin ala «Arab bıleýshileri» degen tarıhı serııa jazý ústindemin. Germanııada ony kitaphanalarǵa broshıýra túrinde taratady. Qalamaqy alamyn. Men muny ne úshin jazdym? Eń aldymen, ózimizge – qazaqqa sabaq bolsyn dep jazdym. Halyqaralyq saıt arqyly tarattym. Onyń orys tilindegi nusqasyn  centrasia.ru saıtynan erkin oqýǵa bolady. Sizdiń saýalyńyzǵa sonda jan-jaqty jaýap beriledi. – Áserli áńgimeńiz úshin úlken rahmet! Áńgimelesken  Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan»  ALMATY