Mýzeıde mura mol

Patrıot – ol Qazaqstandy shyn súıetin, ulttyq qundylyqtardy qasterleıtin, boıynda adaldyq, ar-namys,

izgilik qasıetteri bar, halqynyń dástúri men Otanyna degen súıispenshiligi mol adam.

Nursultan NAZARBAEV

Baıtaǵymyzdy meken etken Otany­myz óz Táýelsizdigin jarııa­laǵan­nan keıin kóp keshikpeı Qarýly Kúshterimizdi qurý jónindegi Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵy 1992 jyldyń 7 mamyrynda shyqqan  bolatyn. Sodan bergi kezeń ishinde mem­le­ketimizdiń áskerı qýaty qalyp­tasyp, qarýly qurylymdary bekidi. Bul eldik istegi eleýli kezeńiniń bastysy desek, artyq aıtqandyq bolmaıdy. Sebebi, babalarymyzdan qalǵan ulan-ǵaıyr mekenniń ár sharshy metrin qorǵaý, eńbektegen bala­dan eńkeıgen kárige deıingi azamat­tardyń adal boryshy ekeni belgili. Áskerimizdiń qanaty qata­ıyp, býyny bekigennen keıingi ke­zeńde onyń arǵy-bergi tarıhyn, bú­gingi jetistigin urpaqqa jet­kizý maqsatynda áskerı-patrıot­tyq mýzeı jasaqtaý kún tártibine shyqqan edi. Bul baryn damyta oty­ryp, joǵyn túgendeý jolyndaǵy el azamattarynyń ıgilikti iske umtylýy bolatyn. Sóıtip, búginde Otan aldynda óz boryshyn adal atqaryp júrgen azamattarymyz ben arǵy-bergi tarı­hymyzda el qorǵaý úlgisin kórset­ken babalarymyzdan qalǵan úlgini jańǵyrtý nıeti alǵa shyqty. Arqa tósine berik ornyqqan elor­damyz Astanada Qorǵanys mınıstrliginiń «Ulttyq áskerı-patrıottyq» ortalyǵy sol oraıda ashyldy. Bul ıgilikti is Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı qol­­d­aýy­men, Qorǵanys mınıstri Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń utqyr uıymdastyrýshylyǵymen júzege asqanyn aıta ketýge tıistimiz. Otan qorǵaý isine arnalǵan sol Ulttyq áskerı-patrıottyq ortalyǵy ótken jyldyń jeltoq­san aıynyń basynda iske qosy­lyp, áskerı-tarıhı mýzeıdiń eks­ponattarymen Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev ózi tanysyp, oń baǵasyn bergen bolatyn. Biz búgin sol Otan qorǵaýshy­lardyń rýhyn kóteretin ortalyqtyń atqaryp jatqan jumy­syn, alda turǵan mindetterin bilý maqsatynda Áskerı-tarıhı mýzeı basshysynyń orynbasary Asqar Qasymovty áńgi­mege tartqan edik. – Qasıetti jerimizdi, elimiz­di adal qorǵaǵan bahadúr baba­lary­myzdyń Otan qorǵaý úlgisi Táýelsizdikten keıingi jyl­dary Elbasynyń sarabdal saıasatynyń arqasynda júzege asyp kele jatqany belgili. Tuńǵysh ret ashylǵan tarıhı mýzeı­diń betasharyn «Máńgilik El» kom­pozısııalyq orta­lyǵynan bastaý alyp, Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Qarýly Kúshteriniń Joǵarǵy Bas Qolbasshysy Nursultan Nazarbaev jáne onyń aınalasyna ár dáýir­lerde Otan qorǵaǵan aıtýly batyrlardyń beınesi jınaqtalǵan barelef ornalasqan. Osy arada myna bir nárseni aıta ketsem deımin, bul ǵımarat 2000 jyly salynyp, Prezıdenttiń mádenıet ortalyǵy, ózge de mekemeler jumys istegen bolatyn. Soǵan baılanysty eńseli ǵımarat qysqa ýaqyt ishinde mýzeıge laıyqtalyp qaıtadan jóndeýden ótti. Aýmaǵy 5 myń sharshy metrdi quraıdy. – Mýzeıde qazir qansha eks­ponat bar? – 6 myńnan asady. 8 zal jumys istep tur. Aldaǵy ýaqytta 2 zal iske qosylatyn bolady. Máselen, «Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteri» atty zalda Qarýly Kúsh­terimizdiń quramyndaǵy Qurlyq áskeri, Áýe qorǵanys kúshteri jáne Áskerı-teńiz kúshterine tıesili jaýyngerlik týlar qoıylǵan. Mun­daǵy kóptegen jádigerler Qazaq­stannyń Tuńǵysh Prezıdenti mýzeıi qorynan alyndy. Sol sekildi, Joǵarǵy Bas Qolbasshynyń 1992 jyl­dyń 7 mamyryndaǵy Jar­ly­ǵy­nyń túpnusqasy, Joǵar­ǵy Qol­bas­shynyń saltanatty sherý­ge ar­nal­ǵan kıim úlgisi, taǵy da basqa zattar qoıylǵan. Sonymen qatar, 4 óńirlik qolbasshylyqtyń aýmaǵy kórsetilgen karta ilingen. Áskerı-teńiz kúshterine arnalǵan jádigerler de barshylyq. «Kóne zaman – XIX ǵasyr» dep atalatyn zal 4 bólimnen turady. Onyń birinshisi – Erte dáýir, ekin­shisi – Ejelgi orta ǵasyr, odan keıin Altyn orda jáne ótken jyly ǵana 550 jyldyǵyn atap ótken Qazaq handyǵy kezeńderin qamtıdy. Ár bólimge qoıylǵan qarý-jaraq túrleri babalarymyzdyń eli men jerin qorǵaýdaǵy erliginen habar berip turǵany anyq. Qazaq handyǵyna arnalǵan bólimde batyrlarymyz ustaǵan 5 qarý tolyǵymen qoıylǵan. Al «HH ǵasyrdyń áskerı tarı­hy» dep atalatyn zal 3 bólimnen jasaqtalǵan. Onda «Alashorda», «Uly Otan soǵysy», «Aýǵan soǵysy» týraly materıaldar oryn tepken. Osydan 70 jyldan asa ýaqyt buryn aıaqtalǵan 1941-1945 jyldardaǵy surapyl soǵys týraly onyń has batyrlary Baýyrjan Momyshuly, Raqymjan Qoshqarbaev, Álııa Moldaǵulova, Mánshúk Mámetova, Hıýaz Dospanova, Almatyda quryl­ǵan ataqty 316-shy atqyshtar dıvızııasy, onyń komandıri Ivan Panfılov, ózge de qundy derek­ter kóptegen kelýshilerdiń nazaryn aýdaryp otyr. Táýelsiz Qazaq eliniń tuńǵysh Qorǵanys mınıstri, armııa generaly, Halyq Qaharmany, Keńes Odaǵy­nyń Batyry Saǵadat Nurmaǵambetov týraly málimetter de tarıhı jádi­gerlerimizdi tolyqtyryp tur­ǵany anyq. – Eńseli ǵımaratta odan ózge de bólimder bar kórinedi. Olar týraly da aıta ketseńiz. – Iá, áskerı-tarıhı mýzeımen qatar, konsert zaly, Qorǵanys mınıstrliginiń ortalyq orkestri men ansambli de osy ǵımaratqa ornalasqan. – Asqar Qusaıynuly, mýzeı­di jasaqtaý isindegi izdenisteri­­ńiz, kómek qolyn sozǵan mekeme­­ler men azamattar jaıly da aıta ketseńiz. – Mýzeıdegi kóptegen zattar alda da aıttym, Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Tuńǵysh Prezı­denti mýzeı qorynan, sol sekildi Tuńǵysh Prezıdent ýnıversıtetinen, óńir­lerden jetkizilgen. Soǵan bir mysal keltirer bolsam, Uly Otan soǵysy jyldarynda qoldanǵan jáne qazirgi Qarýly Kúshterimizdiń sanyndaǵy atys qarýlaryn ataýǵa bolady. Olardyń qatarynda artıllerııalyq qarýlar, tankige qarsy zymyrandar, oq-dáriler, zennıttik zymyrandar, taǵy basqalar bar. Mýzeıdi zaman talabyna qa­raı jasaqtaý kezinde ǵalymdar da erekshe úles qosty. Olardyń qatarynda tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Z.Samashev, A.Kóshkimbaev, tarıh ǵylym­dary­nyń kandıdaty K.Ahmetjanov, M.Qusaıynov, ózge de zııalylar óz úlesterin qosty. Sol sekildi Saǵadat Nurmaǵambetovtiń nemeresi Saýyq Nurmaǵambetov, general-maıor Ivan Panfılovtyń nemere qyzy A.Baıqadamova, Aýǵan soǵysynyń Qaharmany B.Kerimbaev, Halyq Qaharmany, general-leıtenant, Májilis depýtaty B.Ertaev, ózge de ultymyzdyń aıtýly ul-qyzdary ózderiniń kómek qolyn sozdy. – Mýzeıdi osy ýaqytqa deıin qansha adam kelip kórdi? – Qysqa ýaqyttyń ishinde 14 myńnan asa adam kelip tamashalaǵanyn aıta ketýge tıistimin. Olardyń 332-si 27 memleketten kelgen, atap aıtqanda, Avstrııa, Anglııa, Germanııa, Úndistan, Iran, Qytaı, Reseı, Shvesııa, Japonııa, Fransııa, ózge de shetelderdiń aza­mattary bar. – Asqar Qusaıynuly, mýzeı­di jasaqtaý kezinde álem­dik deń­geıdegi jetistikter eskeril­gen shyǵar? Halyqaralyq baı­la­nystaryńyz týraly da aıta ketseńiz. – Qazaq eli Uly Dalany meken etken ejelgi Ǵun, Túrki qaǵanaty, Deshti Qypshaq, Altyn Orda sekildi memleketterdiń jalǵasy bolyp sanalady. Endeshe, jaýyngerlik úlgi bizdiń babalarymyzda burynnan bolǵan. Biz elimiz osyny ózge jurttarǵa tanytý maqsatynda alda da aıttym, Elbasynyń qoldaýymen, Qorǵanys mınıstrliginiń uıytqy bolýymen osy mýzeıdi quryp, qazir jumys istep jatyr. Bul kúnderi 8 zal  ulttyq qorǵanystan habardar etse, aldaǵy ýaqytta taǵy da 2 zal iske qosylatyn bolady. Onda zamanaýı tehnıkalar qoıylyp, kelýshilerge arǵy-bergi tarıhtan mol maǵlumat beredi. Tórt qubylasy túgel jasaq­talǵan kınozalda patrıottyq rýhyń­dy kóteretin kınolar kórsetýdi jos­parlap otyrmyz. Endi suraqqa berer jaýabym, bizdiń mýzeı biraz eldermen tike­leı qarym-qatynasta. Olardyń qatarynda Reseı, Qytaı, Mońǵolııa, taǵy basqa memleketter bar. Mamandardy shetelderge jiberip, tájirıbe almasý isi de jolǵa qoıylyp kele jatyr. Mýzeıimizde 105 adam qyzmet etedi. Jaqynda Londonǵa 2 adam, Shvesııaǵa 3 adam tájirıbe almasýǵa jibergeli otyrmyz. Áskerı-tarıhı mýzeıdiń basshysy Perızat О́tepova qazir Fransııada júr. Ondaǵy maqsat – osy mýzeıdi zamanaýı talapqa saı jasaqtap, órkenıetti elderdegi úlgide qalyptastyrý. Bizdiń mýzeıde, ıaǵnı 29 sáýirden bastap shvesııalyqtar Stokgolm qalasynan arnaıy kelip «О́mir men ólim aıqasqan sát» atty kórme ótkizedi. Ol jarty jylǵa sozy­latynyn eske sala keteıin. Bul kórmege qoıylǵan jádigerler kimniń de bolsa kóńilinen shyǵary sózsiz. Onda sol eldiń áskerı óneriniń arǵy-bergi tarıhy qamtylady. Kórer­mender sol kórmeni kóre oty­ryp, óz Otanymyzdyń, ıaǵnı Uly Dala jurtynyń jaýyngerlik dástúrin salystyra otyryp sabaq alady degen oıdamyn. Qurylǵanyna az ýaqyt bol­ǵanmen, bul mýzeıden búgingi urpaq pen keler jas alar taǵylym, úırener úlgi az bolmasy anyq. Otandy súıý, eldi qadirleý, táýelsizdikti baıan­­dy etý jolyndaǵy arǵy-bergi ta­rıh­ty qamtyǵan mýzeı eks­po­nat­­tary Qazaq halqynyń irgeli el, ataly jurt ekenin tanytady. Ási­rese, ejelgi dáýir, odan keıingi zaman­dardaǵy qarý úlgileri, onyń jetil­gen túrleri shaıqas ótken baı­taǵymyzdaǵy jekpe-jekter beı­ne­lengen kórinister árbir kórer­menniń kóńilinen berik oryn alyp kele jatqany aıdaı aqıqat. Mýzeı eksponattary aldaǵy ýaqytta da tolyǵa bereri sózsiz. Áńgimelesken Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan»