«Kóp ıtalııalyqtyń biri emespin»

– deıdi tanymal rejısser Lorenso AMATO: Jaqynda «Astana Opera» memlekettik opera jáne balet teatrynda tusaýy kesilgen Dj. Pýchchınıdiń «Madam Batterflıaı» operasyn sahnalaǵan qoıýshy-rejısser Lorenso Amatonyń mýzykany sezinýdegi ǵajaıyp túısigin, oryndaýshylardyń akterlik sheberligi týraly oı bóliskende kósile sóıleıtin sheshendigin, sonymen qatar, barsha ıtalııalyqtar sııaqty onyń da neshe túrli as mázirlerin ázirlegende pisirgen taǵamy til úıiretindigin estip-bilsek, al premera qarsańynda jýrnalısterge bergen suhbatynda ol qazaqstandyq opera ártisterimen jumys barysyndaǵy áserin, sondaı-aq, Astananyń tabıǵaty týraly oılarymen bólisken edi. – Daıyndyqqa óte qatty mán beretin rejısser dep aıtyp jatyr siz týraly jurt... Bul talapty basqa teatrlarmen jumys istegen kezde ǵana qoıasyz ba, álde ómirlik qaǵıdańyz qaı kezde de ózgermeı qala bere me? Qazaqstandyq ártisterdiń sheberligi týraly ne aıtasyz? – «Madam Batterflıaı» opera ánshileri úshin óte kúrdeli shyǵarma bolyp tabylady. Suraǵyńyzǵa kelsek, ıtalııalyq jáne qazaqstandyq ınterpretasııanyń arasynda eshqandaı aıyrmashylyq joq. Jalǵyz-aq ereksheligi – ıtalııalyqtar túpnusqa tildi bilgendikten, olar úshin operany túsiný jáne oryndaý áldeqaıda ońaıyraq soǵady. Súı­singenim, mundaǵy ártisterdiń deńgeıi óte joǵary eken, alaıda, soǵan qaramastan, teatrdyń ishinde kásibı túrli qıyndyqtar men kedergilerdiń kezdesip jatatyny son­shalyq qorqatyn nárse emes... Negizinde, opera ónerinde sóz qudiretine kóp kóńil bólinip, árbir sózdiń máni men maǵynasyna, tilge aıryqsha mańyz berilgendeı kóringenmen, ıaǵnı neǵurlym tildi tereńirek meńgergen saıyn ıyǵyńdaǵy júk azaıady degenmen, akter sheberligine kóp nárse táýeldi. Olaı bolatyn sebebi, bul opera Davıd Belaskonyń «Geısha» dramasynyń jelisine negizdelgen. – О́zińiz jalpy spektaklde nege kóbirek mán beresiz? – Men úshin munda bári de mańyzdy. Árbir detal, demge deıin belgili bir maqsatqa qyzmet atqarady. Eger osy oı jalǵaspaı, úzilip qalyp jatsa, eshteńeni jamap-jasqap qalpyna keltire almaısyz. Sondyqtan, men birinshi orynǵa mýzykany qoıamyn. «Madam Batterflıaı» operasy bul jaǵynan óte baı, qunarly dúnıe desem, artyq aıtqandyǵym emes. Tipti, ásemdigi, áseri jaǵynan kórermenniń kózine jas tundyrady. Bul óte bir ózgeshe opera, sol sebepti barlyq álemdik repertýarlarda shoqtyǵy bıik týyndy retinde únemi dara turýy ǵajaıyp jaǵdaı. Sońǵy kóriniste sahnada eki basty keıipker – eki áıel qalady, tenor sondaılyq úlken ról atqara qoımaıdy. Arada senim, adaldyq qarym-qatynasy ornaıdy, eki áıeldiń dostyq sezimi nyǵaıyp, jalǵan da jasandy mahabbat ekinshi planda qalady. – Madam Batterflıaı beıne­sine kásibı turǵyda qandaı sıpattama bergen bolar edińiz? – Chıo-Chıo-san, bolmasa Bat­terflıaı hanym zor kúsh-jigerdi talap etetin eń kúrdeli keıipker bolyp sanalady. Opera basynda ol – shamamen on bes jastaǵy boıjetken bolsa, keıinirek onyń aılaker, jat pı­ǵyldy amerıkalyqqa turmysqa shyǵýy úshin óziniń ata-anasynan, otbasynan, dininen bas tartýy­na týra keledi, al jigit ony aldaǵan bolyp shyǵady. Ekinshi bólimde Batterflıaı ózin, óziniń «mendigin» joǵaltyp alady. Onyń endi dini de, mádenıeti de joq, ol jartylaı amerıkalyq, jartylaı japon­dyq, ol endi eshkim emes. Opera sońynda  Chıo-Chıo-san ózine qol jumsap, harakırı salty boıynsha ómirin qııady, ózimen solaı qaıta qaýyshady. – Pınkerton beınesiniń bizge sonshalyq beıtanys bo­la qoımaıtynyn túsindirip beri­ńizshi.  – Joq. Olaı oılap qalmańyz. Ony men búgin óz aramyzdan kó­remin dep aıta almaımyn. О́ıtkeni, er-azamattardyń kópshiligi Pınkerton sııaqty emes. Pýchchınıdiń, múmkin, amerıkalyqtardy, amerıkandyq mádenıetti qany qalamaǵandyqtan sondaı tujyrym jasaýy ábden múmkin ǵoı. Pınkerton beı­nesi amerıkalyqtar boıyndaǵy eń jaman qasıetter arqyly jasalǵan, alaıda, sol úshin amerıkalyq mádenıetti túbegeıli jaba salý, jek kórý durys emes, sebebi, onda jaqsy dúnıeler jetkilikti. – Ǵashyq bolý, júrek qalaýy eki adamnyń ózara túsinistiginen óriledi degen qaǵıda boıynsha qarasaq,  Batterflıaı hanym mahabbat synynan qalaı ótti dep oılaısyz? – Men shynymdy aıtaıyn, olaı oılamaımyn. Synaqtan ótti deý kóp nárseni shekteıdi. Jáne onyń synaqtan ótýge múmkindigi de bolǵan joq. Pınkertonmen birge ómir súrý múmkindigi bolmady. Súıgenine degen mahabbaty onyń tek oıynda, qııalynda ǵana ómir súrdi. Áýel basta, Batterflıaımen kezdes­peı turǵanǵa deıin Pınkerton Sharpleske, onyń úılenýi – ersi ázil ekenin, shyn máninde ol amerıkalyqqa úılenetinin aıtqan. Sondyqtan da biz bastapqy kezden-aq munyń synaq emes, oıyn, ári ersi ázil, jalǵan sezim ekenin uǵyna bilgenbiz. – Bul eldiń mádenıetine munshalyq tereń boılaı alǵandyǵyńyzǵa qaraǵanda, Japonııaǵa barǵan adamsyz ǵoı?   – О́kinishke qaraı, Kúnshyǵys eline eshqashan barǵan emespin, alaıda, ǵajaıyp mádenıetti óz kózimmen kórgim keledi, biraq operany qoıý úshin emes... Men 2012 jyly «Madam Batterflıaıdi» Italııada sahnaladym. Sondyqtan, uzaq ýaqyt zerdeleý arqyly janymdy baýraǵan japon mádenıetine tym jaqyn bolyp kettim. Ol meni ózine tartady. Ras, «Madam Batterflıaı» operasyn qoıý úshin rejısserge áýeli dramalyq teatr týraly biliktilik qajet ekenin túsindim. Bul beles mamandarmen birge baǵyndyryldy, aldymen akterlermen, sodan keıin ánshilermen jumys jasaý qajet boldy. – Opera sarynynda Kúnshyǵys eliniń sazymen úndes, úılesimdi naqysh jet­kilikti bolǵanmen, Batterflıaı hanym­­nyń  japondyq emes, ıtalııalyq arý retinde qabyldanatyny nelikten? Bul týraly ne oılaısyz?  – Pýchchını týyndysyna keıbir japon mýzykasynyń taqyrybyn qýana engizgenmen, áıtse de olar qabyldana bermeıdi, nege deseńiz, shyn máninde – bul naǵyz Italııa operasy, sol sebepti keıde tyńdarmannyń túsinbeı qalýy ábden zańdy. Kompozıtor, birinshi kezekte, kóńil-kúıdi kórsetkisi keldi jáne sondyqtan da Batterflıaı hanym ıtalııalyq opera ánshisine uqsas. Ekinshi bólimde ol áli Italııa ıirimine sińip kete qoımaǵan, biraq amerıkalyqqa uqsaǵysy keletin áıel, ol – batys áıeli. Batterflıaı hanymnyń basynan ótkerýge týra keletin bul sezimi men kúresi álemniń kez kelgen buryshyndaǵy pendege, meıli, Japonııa, Qytaı, Italııa nemese Avstralııa elinde bolsyn, barlyq adamǵa tán. Biz munda ult, halyq týraly emes, satqyndyq, jalǵyzdyq, qarjylaı qıyndyqtar týraly aıtyp otyrmyz. Jer betindegi problema ataýly adamzat balasynyń barlyǵyna birdeı. – Sizge Astananyń aýa raıy qalaı áser etti, buryn osy jerde boldyńyz ba, qala nesimen unady? – Men, negizi, óte jyly ári shýaqty Rım qalasynda turamyn. Alaıda, kóktem men jazdy birtúrli, unata qoımaımyn. Qysty jaqsy kóremin. Sondyqtan, Astananyń aýa raıy meniń sol tańdaýyma dóp kelgenine qýandym. Álbette, sýyqtan qınalmaımyn, osyndaı mezgildi janym qalaǵandyqtan, jumysym da ónip júre berdi. Shyn máninde qýanyshtymyn, munda atbasyn tiregenimde Rımde kún jyly bolatyn, al bul jerde sýyq. Men barlyq ıtalııalyqtar sııaqty emespin. Bas almaı jumys isteımin. Qolymnyń qalt etken bir sátin kútýdemin. Kókirek kere aýa jutyp, keń tynystap, Astanany armansyz tamashalaıtyn múmkindikti kútip júrmin, ázirge qonaq úı men teatrdy ǵana kórdim. – Bos ýaqytym joq deseńiz­shi... – Ara-tura bos ýaqytta fortepıanoda oınaımyn. Konser­vatorııada mýzykadan bilim alǵandyqtan, meni jurt pıanınoshy bolady dep oılaýy zańdy edi... Jáne qolym bosaı qalǵan jaǵdaıda kóbine taǵamdar, negizinen ıtalııalyq taǵamdardy daıyndaımyn, sondaı-aq, qytaılyq, Azııa halyqtary as mázirlerin ázirleý qolymnan keledi. Sondyqtan, kóp ýaqytymdy taǵamǵa jáne jańa resept shyǵarýǵa arnaımyn. Áńgimelesken Qarshyǵa KÚLEN Sýrette:  rejısserdiń jumys sáti