Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıtte «Álem. XXI ǵasyr» manıfesin usynýy halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan qoldaý tapty. Ony sheteldik sarapshylar da qýattap otyr.
Bul rette biz Belgııanyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Mıtchel PETERMANSTY sózge tartyp, manıfest týraly pikirin bilgen edik.
– Elshi myrza, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. XXI ǵasyr» manıfesiniń rólin qalaı baǵalar edińiz?
– Men Qazaqstannyń qarýsyzdaný, sonyń ishinde ıadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi, jalpy beıbitshilikti nyǵaıtýǵa qosqan úlesin joǵary baǵalaımyn. Sondyqtan da Prezıdent Nursultan Nazarbaev jarııa etken manıfest jalpynyń nazaryna laıyq jáne halyqaralyq ınstıtýttar tarapynan jan-jaqty qarastyrylýy tıis qujat dep esepteımin.
Belgııanyń da Qazaqstan sııaqty ıadrolyq qarýsyz álem qurý maqsatyn ustanǵan el ekenine sendirgim keledi. Árıne, bul maqsatqa qol jetkizý úderisinde ıadrony baqylaý arqyly birtindep qysqartýǵa múmkin bolaryn aıta ketsem deımin. Eki el de ıadrolyq qarýdy qoldaný saldarynan týyndaıtyn gýmanıtarlyq apatqa alańdaıdy. Osy turǵydan kelgende, Qazaqstan lıder-elderdiń biri retinde ıadrolyq qarýsyzdanýǵa bar kúsh-jigerin salyp keledi.
Iаdrolyq qarýdy joıý adamzattyń eń mańyzdy máseleleriniń biri ekeni kúmánsiz. Sondyqtan da Belgııa qashanda tıimdi qarýsyzdanýǵa baǵyttalǵan naqty usynystar jaǵynda. Bul oraıda biz ıadrolyq qarýy bar barlyq memleketterdi ózderiniń ıadrolyq arsenaldary kólemin azaıtýǵa, saıası qaýipsizdik pen áskerı doktrınalaryndaǵy ıadrolyq qarýdyń rólin kemitýge, sondaı-aq, ıadrolyq qarý júıesiniń jedel ázirligin tómendetýge shaqyramyz.
Iаdrolyq qarýy bar barlyq elder óz arsenaldary jónindegi ashyqtyqty arttyrýy qajet. Sondyqtan da biz Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyzdaný jónindegi bastamalaryn qosh kóremiz. Onyń ústine, ıadrosyz aımaq mártebesin alǵan, ıadrolyq qarýdan bas tartqan el retindegi Qazaqstannyń erekshe jaǵdaıy oǵan ıadrolyq qarýsyzdaný paıdasyna ún qosýǵa múmkindik beredi. Iаdrolyq synaqtardy ótkizýge tyıym salýdy mindetteý usynysy da úlken qurmetke laıyq. О́kinishtisi sol, Semeı jerindegi ıadrolyq synaqtardan Qazaqstan kóp zardap shekti. Synaqtardan keıin araǵa otyz jyl salsa da jaǵdaıdy jaqsy deýden aýlaqpyn.
– Árıne, biz de sizdiń pikirińizben kelise otyryp, Qazaqstannyń osy baǵyttaǵy bastamalary qanshalyqty mańyzdy ekenin bilgimiz keledi.
– Táýelsiz el bolǵannan keıin Qazaqstan halyqaralyq áriptesterimen qatynastardyń údemeli damýy saıasatyn tańdap aldy. Onyń syrtqy saıasaty árqashan beıbitshilik pen ekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etý maqsatynda halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa negizdelgen. Qazaqstannyń osyndaı kelisimdi saıasat júrgizýi halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan durys qabyldanyp otyr. Qazaqstannyń 25 jyl boıy halyqaralyq sahnada konstrýktıvti ról atqarýǵa tyrysýy, osy elge álemdik sahnadaǵy yntymaqtastyq pen beıbitshilikti qorǵaýda jańashyl usynystardy alǵa jyljytýǵa qomaqty múmkindikter berip keledi.
– Qarýsyzdaný baǵytynda jaǵdaı qalaı qalyptasyp otyr deı alasyz?
– Belgııa Qarý-jaraqty taratpaý jónindegi shart ıadrolyq qarýsyzdaný máselesiniń irgetasy bolyp qala beretindigine senim artady. Shart ótken kezeńde bizdiń isimizge jarasa, bolashaqta da kádemizge jaraıdy degen oıdamyn. Ol álemdi ıadrolyq qarýsyzdandyrý úshin qajetti qurylymdalǵan qural bolyp tabylady. Eń bastysy, Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart ámbebap ári barsha múshe-memleketter ustanatyn qujat bolýy tıis.
Iаdrolyq qarýsyzdanýǵa tolyqtaı qol jetkizý úshin áli de talaı jumystar atqarylýy kerek, áıtse de biz qýanarlyqtaı keıbir nátıjeler de joq emes, mysaly, Iran men «altylyq» (AQSh, Fransııa, Ulybrıtanııa, Germanııa, Qytaı jáne Reseı) arasyndaǵy Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy jónindegi kelisimge kelýi.
– Biz de osyndaı beıbit kelisimder kóp bola bersin degen nıetpen áńgimeńizge rahmet aıtamyz.
Áńgimelesken
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»