Til saıasatynyń Sultany

Qaıta qurý, jarııalylyq, saıa­sı áralýandylyq dep atalatyn demokratııanyń jyl qusyndaı bolǵan alǵashqy ny­shan­darynyń boı kóterýi­men birge dáýirlep, óte tas­qyn­dy, tegeýrindi sıpat alǵan pro­b­lemanyń biri – eldegi til saıa­saty, qazaq tiliniń mártebesin kóterý boldy. Másele elimiz táýel­sizdikke jetken tarıhı kezeńde óte ótkir qoıyldy. Ahýal kúrdeli edi. Qazaq ulty ókilderiniń, ási­re­se, onyń ultjandy ıntel­lı­gen­­­sııasynyń saıası sana­syn­da­ǵy kúrt ózgeristerdiń yqpa­ly­nan, qoǵamdyq suranystan mem­le­kettegi til qurylysy qoǵam­dyq qa­ty­nastardyń ót­kir salasyna – asa kúrdeli saıa­sat­qa aınaldy. Jáne ony memleket saıa­saty men qyzmetiniń jandy, pármendi baǵytyna aınaldyryp, tez arada sheshýdi qoǵamdyq pikir erekshe tegeýrinmen talap etti. Osyndaı tarıhı kezeńdegi eldiń ómirindegi ataýly oqıǵa Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 1993 jylǵy 5 sáýirdegi Jarlyǵy­men Til komıteti ómirge kelip, tóraǵa­ly­ǵyna Sultan Sháripuly Orazalın taǵaıyndalyp, Qazaq­stan Úkimetiniń qaýlysymen komıtet quzyretteri anyqtalyp, onyń jergilikti organdarynyń qurylýy boldy. Osylaısha, Qazaq­standaǵy til qurylysy men til saıasatyndaǵy jańa, qaǵıdatty sapalyq, kadrlyq, uıymdyq-quqyq­tyq, uıymdastyrýshylyq kezeń bastaldy. Osy jaýapty be­les­te asa kúrdeli til saıasatyn úı­les­tirýshi, baǵyttaýshy jalpy­mem­lekettik qurylymnyń basshy­lyǵyna S.Orazalınniń kelýi kez­deısoqtyq pa, álde zańdylyq pa? Prezıdent N.Nazarbaevtyń tańdaýy nege S. Orazalınge tústi? Bul, álbette, tabıǵı da zańdy, ádi­letti, qoǵam óte jyly qabyl­da­ǵan sheshim edi. Ondaı joǵary – Úkimet múshesine teńestirilgen laýazymǵa laıyqty kadrlar sol kezde de jetkilikti bolatyn. О́ıt­keni, qudaıǵa shúkir, ultymyz qa­­shan­­­da bilikti kadrlarǵa baı. Bilik­­­ti azamattardan kende emes. Má­­­se­le solardy kóre bilýde, ta­nyp-tańdaı bilýde, mansapty qyz­­­ǵan­baı, shek­­­tep, shettetpeı qolyna tizgin berip, senim kórsetýde jatyr. Til ko­mı­tetine S.Orazalındi usynǵan Úki­met­tegi laýazymdy tulǵalar jáne olardyń osy usynysyn qa­byl­­dap, bekitken Prezıdent, sirá, biz­diń paıymdaýymyzsha, myna bir fak­tor­lardy esine alǵan bolýy kerek. S.Orazalın sol kezde de elge tany­mal tulǵa, belgili bas­shy, mem­lekettik-saıası ister­di bas­qarý­dyń syndarly saıası-uıymdyq mektebinen ótken qaırat­ker bola­tyn. Tóraǵalyqqa kan­dı­dat­tyń kezinde eldegi búkil saıası, kadr­lyq, ıdeologııalyq bı­lik­ti ýysyna shoǵyrlandyrǵan Qazaq­stan Kompartııasy Ortalyq Ko­mıtetiniń apparatynda, onyń máde­nıet bóliminde sektor meń­gerý­shisi bolyp qyzmet isteýi, ıaǵnı respýblıkalyq deńgeıdegi qyzmet tájirıbesi, eldegi, onyń aımaqtaryndaǵy ahýaldan habar­darlyǵy, abyroı-bedeli eskeril­gen sııaqty. Basqa etnostardyń múd­desin de eske alý qajettigin paıym­daı biletin dúnıetanymy­nyń keńdigi, ıaǵnı jalpy memleket­tik turǵydan máseleni qoıa bilý­degi, uıymdastyra bilýdegi, sheshe bilý­degi biliktiligi men para­saty alǵa shyqqany sózsiz. Ári memlekettik tildiń boıyndaǵy bilimı, ǵylymı, rýhanı, tárbıelik baılyq pen aqpa­rat­tyq múmkindigin, ashylmaǵan áleýetin sol kezde bilip, tanyp, ıger­gendigi, rýhanı áleýeti, elde keńinen tanymal bolǵan pýb­lı­sıstıkalyq daryny men tegeý­rini, sóz ónerindegi sheberligi men sheshendigi, qazaq tili men áde­bıetinen, salt-sanasy men dás­túri­nen ulan-ǵaıyr tereń bilimi qaper­ge alynǵany da anyq. Sonymen birge, halqymyzdyń aqylman uly, belgili qoǵam jáne memleket qaıratkeri, S.Orazalındi sonaý bozbala, stýdent kezinen bilip, tanyp, baǵalap, ár jetistigin saralap júretin, biz baıqaǵanda artyq, ásire maqtaýǵa sarań, ár só­zin ekshep, bajaılap aıtatyn za­man­dasy, dosy, marqum Ábish Kekil­baevtyń sózimen aıtqanda: «Uly Abaıymyz ben álem per­zenti Muhtarymyzdyń órkendi ól­kesi retinde tanymal, qasıetti qara topyraqta týyp-ósip, bala kezi­nen sol tulǵalardy pir tutyp, baǵa jetpes rýhanı muralaryn qas­terlep, eseıe kele tilimizdiń tynys-tirishiligin tal boıyna sińirip: «Ana tilimizdi aıalap-álpe­shteý – meniń de azamattyq boryshym» dep túsinetin azamattyq ustanymy. Iаǵnı – Abaı men onyń kemeńger shákirtteriniń sózi­niń, oıynyń, óneriniń taza bula­ǵynan bala kúninen nár alyp, boıyna biliktilikpen, talǵammen molynan, qabaǵat sińirgen Sultan Orazalınniń jańa til saıasatyn úılestirýdiń basynda turýy – zań­dy da tabıǵı tańdaý edi. Prezıdent N.Nazarbaevtyń S.Orazalındi Til komıteti tór­aǵa­ly­ǵyna taǵaıyndaýdaǵy bastaý-baǵdar sózinen de máseleniń kúr­deliligi, jaýapkershilik salmaǵy birden kórinip turdy. Nursultan Ábishuly: «Budan buryn da siz týraly ártúrli usy­­­nystar bolǵan edi, sáti búgin tús­ti... Komıtet tildi damytýǵa baı­la­nys­­ty dúnıejúziniń tájirıbesin jı­naqtap, qorytyp, qajettisin paı­dalanýy kerek. Tyńǵa túren sal­ǵaly otyrmyz: ońaı bolmaıdy. Til tóńireginde baıbalam salyp júr­­gender de jeterlik. Olar­men de sa­byrly jumys isteý ke­rek. Til bul kúnde úlken saıa­sat­qa aı­nal­dy... Sondyqtan, batyl­­dyq­pen qosa baıyptylyq, ót­kir­­lik­­pen qosa ıkemdilik qatar júrýi ke­rek. Osy aýyr júkti táji­rı­besi bar, óner men ádebıet sala­synda aty málim azamat dep, Sulteke, siz­ge senip tapsyrǵaly otyr­myn», – dep túıedi. Osy jerde myna bir ta­­rı­hı shyndyqqa nazar aýda­rý­dy qa­jet dep esepteımin. Pre­zı­­­dent­tiń sonaý 1993 jyldyń kók­­temin­de, ıaǵnı osydan 23 jyl buryn saladaǵy ahýalǵa bergen tu­j­y­rymdy baǵasy keı jaıttardy, óki­nishke qaraı, elimizde kóp rette kúni búginge deıin saqtalyp kele­di. Til problemalary, ásirese, mem­le­ket­tik tildiń mártebesin kóterý tó­ńi­regindegi memlekettik ýáki­­let­­ti or­gandardyń ár qada­my keı­bir top­tar tarapynan kádim­gi­deı qar­sy­lyqqa ushyraıdy. Ahýaldy paı­da­lanyp baıbalam salý­shylar, jol­bı­keler de az emes. О́ki­nisht­isi, onyń aınalasynda ana tili­miz­diń be­deli men kúrdeli taǵ­dy­ryn paı­da­lanyp, saıası upaı jı­na­ǵysy keletin qaısybir áde­bıet qaı­ratkerleriniń júretini óki­nishti-aq. Osy arada Sultekeńniń: «Ti­lim­­­­niń taý­qymeti toǵyz batpan!» de­­gen janaıqaıyn ábden túsinýge bo­la­­dy. Jáne onyń taýqymetiniń shı­­­­rek ǵasyr ýaqyt ishinde áli de je­­­ńil­­­­demeı turǵany oıly Alash aza­­­­m­a­­tynyń júregin syzdatady. Osy­­­­dan shyǵar bir qorytyndy, kezin­­­­­de Sultekeńder bastaǵan istiń kú­r­­­­deliligi men qıyndyǵy, abyroıy men ma­­­­ńyzy búginde jańa qyrynan kórinedi. Jalpy, til saıasaty  bizdiń keıip­kerimizden bastalmaıdy jáne onymen aıaq­tal­ǵan joq. Onyń jolyndaǵy uly kúres A.Baıtursynov, S.Seı­fýl­lın, Q.Jubanovtan bas­ta­lyp, búginde óz jalǵasyn tabý­da. Bul iske eli­miz­diń eń bir ıntel­lek­týal­dy kúsh­teri, memleket jáne qo­ǵam qaı­rat­kerleri, Par­la­ment de­pýtattary, ǵalymdar, jazý­shylar, belgili óner qaıratkerleri, tipti, búkil halyq – qazaq tiliniń qa­ra­p­aıym jana­shyrlary qatysýda. S.Orazalınniń Til komıteti tór­aǵasy bolyp kelgen kezdegi ju­mys­tyń jaýaptylyǵyn, kúrde­liligin, onyń búkil taýqymetin birtýar jazý­shy Tahaýı Ahtanov myna bir tilek sózderimen dóp bil­diripti: «Qat­­ty qýanyp turmyn. Pre­zı­den­ti­­­miz­diń bul Jarlyǵy óte ıgi­lik­­­ti is bol­dy. Al seni qoı­ǵa­ny­na, tip­­­ti, rı­za­­myn. Elge, tilge ja­ny ashı­­­­tyn adam­syń. Endi aıanba! Qol­daý, qor­­­ǵaý ke­rek bolsa bar­myz ǵoı. Til úshin kúres­ken baba­lary­myz­dyń aman qal­ǵany joq edi, biraq se­­niń zama­nyń basqa. Dosyń da, dush­­­­panyń da kóbeıer, tek saq bol, baýy­­­rym»... Tahańnyń aýzy ýáli eken. Sul­tekeń aman, ortamyzda, al Tahań aıtqan taýqymettiń bárin kórdi. Elbasy Jarlyǵymen Til komı­t­eti­niń tóraǵalyǵyna taǵaıyn­dal­ǵan S.Orazalın aldymen ko­mıtetti qurý týraly Úkimet qaýlysyn qabyldatýdyń uıymdyq-quqyqtyq máselelerimen ózi tikeleı jáne kún­­delikti aınalysty. Úkimet ja­nynan jańadan derbes basqarý or­ganyn qurý kúrdeli, talas-tartysy kóp, qııamet-qaıym jumys ekenin jurttyń bári bile bermeıdi. Jalpy, kez kelgen másele boıynsha Úkimet qaýlysyn qabyldatý óte kúrdeli uıymdyq, normatıvtik-quqyqtyq úderis. Qarjy bólýi, basqasy bar, asa kúrdeli shara. Al eger ol ýaqyt 1993 jyl elimiz úshin asa kúrdeli kezeń bolsa she? Qaýly elimizdegi eń bir shetin de názik másele – til saıasaty týraly bolsa she? Qaý­ly­daǵy bolashaq komıtettiń mindetteri men qyzmetiniń negizgi baǵyttary, kadrlyq quramy, onyń materıaldyq-qarjylyq jaǵ­daıy jáne basqadaı prınsıpti máse­lelerdi respýblıkalyq onda­ǵan mınıstrlikter men hám vedo­mstvo­larmen kelisýdiń qatań rásim­dik tártibi bar ekendigin eske al­saq – onyń jańa, jas tóraǵadan qan­shalyqty kúsh-jigerdi talap etkenin, sonymen birge, oǵan qan­sha­ma salmaq salǵanyn túsiný qıyn emes. Qaýly Prezıdent Jarlyǵynan keıin qysqa merzimde – bir aı eki kún ishinde qabyldanypty. Sul­tekeńniń basshylyq, uıym­dastyrýshylyq qarym-qa­bi­letin bul jaǵdaı á de­gennen-aq tanytyp tastady. Eger búginde Úkimettiń 1993 jylǵy 7 mamyr kúni Til komıtetin qurý týra­ly qabyldaǵan №374 qaý­lysyn paraqtasaq, onyń naqtylylyǵyn, til saıa­sa­tyn júzege asyrý, odan týyn­daıtyn kóptegen uıym­dyq máselelerdi retteýdiń qu­qyq­tyq-normatıvtik be­rik negizi qalanǵanyn kórýge bolady. Munda da Sultekeń qol­tań­basy aı­shyqtalǵan bolatyn. Qaýlyda jáne onda bekitilgen Til komıteti týraly Erejede onyń basty mindetteri bolyp Til týraly zańnyń júzege asýy; qazaq tilin jáne basqa ulttyq tilderdi damytýdyń 2000 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń oryndalýyn qamtamasyz etý; til salasynda bir­yńǵaı memlekettik saıasat júrgizý, ony júrgizýdiń pármendi tetigin jasaý jáne ult tilderin jańǵyrtý men damytýǵa qajetti jaǵdaı týǵyzý bolyp belgilengen edi. Qaýlynyń taǵy bir pármendi tusy jáne búkil el kóleminde mem­­lekettik til saıasatyn retteýge uıym­­dyq-quqyqtyq negiz bolǵan arnaıy 14-shi tarmaǵy edi: «Oblystardyń, Almaty jáne Lenınsk qalalarynyń ákim­deri eki aı merzim ishinde: oblys­tar­da, qalalar men aýdandarda jer­gilikti bıýdjet esebinen qar­jy­landyratyn tıisti derbes basqar­malar qursyn, qyzmet jaılaryn bólip, materıaldyq-tehnıkalyq baza jasaý men nyǵaıtýǵa kómek kórsetsin, qyzmetkerlerge turǵyn úı bólýdi, páterlerge telefon or­natýdy, mektepke deıingi bala­lar mekemelerinen oryn bólýdi qamtamasyz etsin», delingen onda. Qabyldanǵan Erejege sáıkes osy aýmaqtyq basqarmalardyń bas­­tyq­­tary jergilikti ákimder janyn­­daǵy alqalardyń múshesi bolyp aı­qyn­­dalýy da sol merzim úshin bas­­qar­­malardyń bedel alýyna baǵyt­talǵan durys uıym­dyq sheshim bolǵandyǵy kúmánsiz. Sultekeńniń sheshimtaldyǵy bul iste de boı kórsetken-di. Qaýlyda komıtet til saıasatyn júzege asyrýǵa baılanysty mı­nıstr­likterdiń, memlekettik komı­tet­ter men vedomstvolardyń, meke­me­lerdiń qyzmetin úılestiredi jáne Til týraly zańnyń oryn­dalýyn ba­qy­laýdy júzege asyrady, ony buzý faktilerin qaraıdy jáne olar jó­ninde óz quzyreti aýqymynda she­shim qabyldaıdy dep jazylǵan. Sony­men birge, komıtettiń shtaty men materıaldyq jaǵdaıy da, bas­shy­­lyǵynyń mártebesi de naq­ty­ly anyq­taldy. Mysaly, osy­ǵan baı­­la­nysty tıisti baptarda by­laı ja­zyl­ǵan edi: « ... 2. Til ko­mı­teti bas­qarý apparatyna 60 adam (kúzet qyz­­meti men ǵımaratty kútý­shi­ler­­di qospaǵanda); tóraǵa­nyń 3 ory­n­­basary, sonyń ishinde, 1 bi­rin­­shi orynbasary bolady dep belgilensin... 4. Til komıtetiniń tóraǵasy materıaldyq-turmystyq jáne medı­sınalyq qamtamasyz etý, kólik qyzmetin paıdalaný jaǵdaıy bo­ıyn­­sha respýblıka mınıstrine, al tór­aǵanyń orynbasarlarynyń qyz­meti respýblıka mınıstrleri oryn­ba­sarlarynyń qyzmetine teńestirilsin». Osy Qaýlynyń 5-13 baptaryn­da komıtettiń materıaldyq bazasy má­seleleri, tehnıkamen, ǵıma­rat­pen, qyzmet kóligi retinde tran­sportpen qamtamasyz etý onyń menshigine derbes, tikeleı baǵynystaǵy «Ana tili» baspa­syn berý máseleleriniń túbegeı­li jáne naqtyly sheshilýi tóraǵa­nyń alǵashqy aılardaǵy uıym­dastyrýshylyq qyzmetiniń naqty nátıjesi edi. Osy qaýlydaǵy til saıasatyn júzege asyryp, ret­teý­degi komıtettiń jumysyn anyq­­taǵan kóptegen qaǵıdalar keıin­­­nen osy organnyń ornynda qu­rylǵan, ıaǵnı izbasary bolǵan Mı­nıstrlikter janyndaǵy komı­tet­­terdiń, departamentterdiń, bas­qar­malardyń qyzmetiniń negizi bol­ǵandyǵyn búginde de izerleı taldaǵan adam birden baıqaıdy. Tarıh úshin málimet: memle­ket­tik til saıasatyn júzege asyrý tetikterin naqtylaǵan Úkimettiń áleýetti qaýlysyna qol qoıǵan sol kezdegi Premer-mınıstr Sergeı Tereshenko edi... Táýelsiz Qazaqstandaǵy jańa til saıasatynyń basy-qasynda bol­­ǵan Sultan Orazalın men onyń komandasy ne tyndyrdy, táýel­­sizdik bergen múmkindikti paı­­da­la­nyp, elimizdegi til ǵıma­raty­­nyń tuǵyrlanyp eńselenýi úshin qandaı kirpishter qalady? Birin­shiden, sol kezeńde eli­miz­de til saıasatyn júzege asy­rý­­da­ǵy memleket mashına­sy­nyń tetigi qalyptasyp, til prob­le­ma­­laryn úılestirý, sheshý mem­le­­k­et­tik organdardyń naqty bir fýn­k­sııasyna, mindettiligine aı­nal­dy. Komıtet qurylǵannan keıin­gi aınalasy úsh-tórt aıda 60 qyz­metkeri bar ortalyq apparat jasaq­talyp, til saıasatyn júzege asyrý­dyń naqty baǵyttaryn anyq­taý, ony júzege asyrýdyń tetik-tegershikterin belgileý, mate­rıal­dyq-qarjylyq, tehnıkalyq jaǵ­daıyn sheshý, til saıasatyn, til qu­ry­lysyn tereń biletin maman­dar­dy iz­dep, olardy eldegi tildik ahýal­dy, etnostardyń til salasyndaǵy múd­de­­lerin saraptap, túzip, olar­dy naq­­ty oryndaýǵa jumyldyrý sııaq­­­ty jumystar tyndyryldy. Osy jyl­dary respýblıkanyń 19 ob­ly­synda, 80-nen asa qalasyn­da, 218 aýdanynda til basqarma­lary men bólimderi quryldy. Al mun­daı tyń qurylymdardy jańadan qurý, olardyń quzyretteri men fýnk­sııalaryn ár qyrynan jan-jaqty negizdep, anyqtaý, qyzmet­terin úılestirý qanshama qıyndyq, talas pen tartysqa túskenin, júıke ju­qar­tar is ekenin sol kezeńde osy iske aralasqan azamattar jaq­sy bile­di. Kóbimiz sol istiń basy-qa­syn­da boldyq, shama-sharqy­myzsha atsalystyq. Ekinshiden, is qaǵazdaryn eki tilde júrgizýdiń negizi sol kezde salyndy. Bul degenińiz – kúrmeýi qıyn, búginge deıin sozylmaly sıpat alǵan, til qurylysyndaǵy eń kúrdeli sharýalardyń biri edi. Eń qıyny – bul iske aldymen mem­lekettik organdardyń basshy­laryn ılandyryp, jumyldyrý bolatyn. Al sol kezeńde basqarý salasyndaǵy kadrlardyń kóbiniń, ásirese, jumys babynda orys tiline daǵdylanǵandyǵyn, ári qazaq tilin bilgisi kelmeıtindigin eske alsaq, máseleniń aýqymy men kúrdeliligin kózge elestete berińiz. Úshinshiden, komıtettiń, onyń jer­gilikti bólimderiniń ono­­mas­­tıka salasynda atqarǵan sharýa­sy sol kezde el halqynyń qura­myndaǵy qazaqtardyń úles sal­maǵy 40 paıyzǵa jańa jaqyndaı bas­taǵan sol kezde erlikke para-par edi. Mysaly, tek 1993-1995 jyl­dary 3 oblystyń, qalanyń, 26 aýdan­nyń, 347 kent pen aýyldyq 90 sharýashylyqtyń, 8 joǵary jáne arnaýly oqý ornynyń, 238 mek­teptiń jáne kóptegen máde­nıet oshaqtarynyń aty ózger­tildi. Máselen, komıtettiń Aman Tileýbaev tóraǵalyq etken sol kezdegi Semeı oblysyndaǵy bas­qar­masy da jemisti eńbek et­keni meniń kóz aldymda. Soǵan bir naq­ty mysal: Semeı qalasy­nyń eń basty 27 dańǵyly men kúretamyr kóshelerine Abaı, Shákárim, M.Áýezov, Bógenbaı men Qabanbaı, Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtur­synov, Maǵjan Jumabaev, Júsip­bek Aımaýytov, Árip pen Áset, Kempirbaı, Kókbaı, Baýyr­jan Momyshuly esimderi onomastıkalyq komıssııanyń usy­nysy boıynsha qalalyq Keńestiń tujyrymdy da kesimdi bir-aq sheshimimen berildi. Osyndaı kelisti sheshimniń Almaty qalasynda da qabyldanǵany belgili. Tórtinshiden, mektepke deıingi tárbıe men bilim salasyna memle­kettik tildi engizý, orta bilimdi memlekettik tilge oshara kóshirýdegi uly joryq sol kezde úlken óris alyp, kóptegen qıyndyqtardy eńsere otyryp osy kúnderi de óziniń jemisti jalǵasyn tabýda. Oıymyzdy odan ári jal­ǵasaq, 1997 jyly Til týra­ly jańa zańnyń jobasyn ázir­lep, or­ta­lyq memlekettik organ­dar­men kelisýdiń, ony Úkimettiń she­sh­i­mimen Parlamentke usy­ný­­dyń barlyq kúrdeli, tar­tys­ty, talasty isteriniń, joba­nyń Parlamentte, onyń eki pa­la­tasyndaǵy komıtetterden ótip qabyldanýynyń búkil qıyn­shy­lyǵyn kóterdi. Ásirese, Parla­ment depýtattary aldynda zań jobasyn talqylaýda S.Ora­za­lın­­niń tabandylyǵy, álemdik til qurylysy salasyndaǵy zań­na­malyq tájirıbeni ıgerýdegi bilik­ti­ligi, memlekettik ustanymy, qajetti jerde ıkemdiligi men mámi­l­egerligi jalpy pikirtalas bary­synda, komıtetterdegi uzaq-sonar aıtystarda erekshe kórindi. Buǵan Parlament Májilisiniń depýtaty retinde zań jobasyna bas komıtet bolyp bekitilgen Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń jumys tobyn basqarǵan kezde bizdiń kózimiz ábden jetti. Zańdy qabyl­daý ońaıǵa túsken joq. Májilis qu­ramynda zań jobasynyń kóp­te­gen ustanymdaryna qarsy depýtattar jetip artylatyn... Olardyń qarsy­lyǵy abyroımen eńserildi. Bul da – Sultekeńniń eńbeginiń eleýlileriniń qatarynda. 1997 jylǵy shildede el Pre­zıdenti Qazaqstan Respýb­lıka­syndaǵy «Til týraly» Zańǵa qol qoıǵannan keıin S.Orazalın osy zańdy oryndaý jónindegi búkil is-sharalardyń bel ortasynda boldy. Zańdy oryndaýdyń búkil el boıynsha naqty sharalaryn tujyrymdap, saralaı usyndy. Mysaly, 1997 jyly 10 shildede Almaty qalasynda ótken respýb­lıalyq semınar-keńeste ol myna­daı naqty usynystar aıtty: – Memlekettik bıýdjetti qabyl­daǵanda tilderdi damytýǵa arnal­ǵan qarjyny jeke bólip kórsetý; – «Tilder týraly» zańdy júze­ge asyrýdyń quqyqtyq tetigi bolyp tabylatyn qylmystyq, ákimshilik tártip buzýshylyq, Eńbek týraly kodeksterge tolyqtyrýlar engizý qajettigi; – Til saıasatyn úılestiretin mem­le­kettik ókiletti organnyń zańdy tulǵa retindegi mártebesin anyq­tap, onyń jergilikti qury­lym­daryn qalpyna keltirý; – Til úıretýge baǵyttalǵan kom­pıýterlik kabınetter ashý, olarǵa baǵyt-baǵdar berip otyra­tyn respýblıkalyq ǵylymı-ádistemelik ortalyq qurý; – Is qaǵazdaryn memlekettik tilge kóshirýdiń kezeń-kezeńge bólingen naqty josparyn jasaý; – Memlekettik emes oqý oryn­da­ryna lısenzııa berýde, teleradıo­arnalarǵa tender jarııalaǵanda olardyń memlekettik tilde jumys isteýine basa nazar aýdarý jáne taǵy da basqa til máselesine baılanysty ondaǵan naqty usynystar. Tujyra aıtsaq, eger sol kez­degi til saıasatyndaǵy kúrdeli is­tiń basynda S. Orazalın syn­dy kúres­ker, qaısar, bilikti de bilim­di, jalyndy pýblı­sıst, bedel­di tanymal tulǵa tur­ma­ǵan­da mem­lekettik tildiń búgingi dáre­jesine de jetýi neǵaıbyl edi. Keıde taıaq jep, etekbastyny da kóp kórdi, ózimizdiń qandas­tary­­myz, ásirese, orystildi baýyr­­lar basqalardyń otyna maı quıyp, máseleni shıelenistirýge tyrys­ty. Osy salany toqsanynshy jyl­dar­dyń ortasynda basqarǵan bir mınıstr Orazalın til prob­lema­syn tym saıasattandyryp, tartys­qa aınaldyryp jiberdi dep te aıyp­tady. Bul, árıne, ádiletsiz baǵa, tipti, negizsiz jala edi. Til sala­synyń saıasattanbaǵan kezi bol­ǵan joq. Ol ishki saıasattyń bel orta­synda qashanda bolatyn tabıǵı qu­by­lys. Ol úrdis til saıasatyn tike­leı úılestirýshilik qyzmetinen Orazalın ketkennen keıin de álde­neshe ret erekshe, asqyna boı kóter­di. Mundaı jaǵdaıdyń ókinishke qaraı, keleshekte san márte kórinis tap­­pasyna kim kepil?! Al Sultan Ora­zalınniń tulǵalyq kitapshany son­­da, ol sol ýaqyt tartqan sybaǵa-syn­­nan, «soqtyqpaly-soqpaqty» ke­zeń­­nen azamattyq, qaıratkerlik ary­na daq túsirmeı, abyroımen ótti. Bul – qaıratkerdiń ulty men tý­ǵan tili­ne sińirgen adal eńbegi edi. Ar­daq­ty aǵamyzdy «Til saıasatynyń Sul­tany» dep álpeshteýimiz de sondyqtan. ASTANA