Jahandyq jylyný jańǵyryǵy

Ǵalamdyq jylynýdyń belgi berýimen adamzattyń degbiri qasha bastaǵany túsinikti. Jer sharynda oryn alyp jatqan tabıǵı qubylystar oılantpaı qoımaıdy. Halyq sanynyń jyldan-jylǵa kóbeıýi, jer asty qazba baılyqtarynyń jáne jer ústi resýrstarynyń astamshylyqpen ıgerilýi, túrli hımııalyq zııandy qospalardyń aýaǵa kóptep taraýy atmosferaǵa teris áserin berýde. Osyǵan oraı jaqynda Parıj qalasynda 196 el ókilderiniń qatysýymen BUU-nyń ǵalamdyq jylynýdyń aldyn alýǵa qatysty úlken konferensııasy ótken edi. Onda BUU-nyń jańa klımattyq kelisimine qol qoıylyp, 2020 jylǵa deıin parnıktik gazdar kólemin azaıtý arqyly klımat ózgerýiniń aldyn alý mindettemelerine qol jetkizildi. Alaıda, bul sharalar máseleni túbegeıli sheshý degendi bildirmese kerek. Kelisim kókjıegi Este bolsa, 1997 jylǵy Kıoto hattamasy qabyldanǵan sammıtke AQSh qatyspaǵan-dy. Parıj qalasyna Barak Obamanyń arnaıy barýy kóp jaıtty ańǵartty. Osy eldiń úkimeti ázirlegen baıandamany daıarlaýǵa 300-ge tarta sarapshy qatystyrylyp, adamzat is-áreketiniń klımatqa áser etý barysy jan-jaqty saralanypty. Aq úıdiń klımatqa erekshe nazar aýdara bastaýyn sońǵy kezderde Soltústik Amerı­kada tabıǵı apattardyń jıilep ketýi saldarymen túsin­dirýge bolar. Onyń ústine ındýstrııasy qarqyndy damyǵan AQSh qorshaǵan ortaǵa eń kóp kómirqyshqyl gazyn shyǵaratyn elder sanatynda. Sondyqtan da Vashıngton Fransııada kelisimge qol jetkizýge múddelilik tanyt­qan elderdiń qatarynan tabylýy zańdy da. Bul rette AQSh prezıdentiniń myna bir sózi keltirgen dáıegimizge mysal bola alady. Barak Obama atalǵan halyqaralyq is-shara ótkiziler aldynda «Men Amerıkanyń soń­ǵy jeti jylda teńdessiz jetis­tikterge qol jetkizip kele jat­qanyn kóre otyryp, biz ortaq keli­simge kelemiz degen optımıstik kóńil kúıdemin», dedi. Onyń bul optımıstik kóńil kúıi BUU-nyń jańa klımattyq kelisimine qol qoıylýy tıistigimen úndesip jatqanyna esh kúmán joq. Klımattyń ekojúıege áseri Fransııa jerinde qabyldanǵan sol kelisimdi barlyq tarap endi óz elderinde ratıfıkasııalaýy tıis. Soǵan sáıkes ulttyq maqsattar 2022 jyldyń sońyna qaraı ázir­lenip, 2023 jyldan bastap oryn alyp otyrǵan jaǵdaıdyń barysy saralanyp, árbir bes jylda ol py­syqtalady. Bundaǵy bas­ty maq­sat ındýstrııalandyrý kezeńi­men salystyrǵanda jylyný deń­geıin 2 paıyzdan asyrmaý. Deı tur­ǵanmen, keı elder ony 1,5 pa­ıyz deń­geıinde saq­tap qalǵysy bar. Klı­mattyń óz­gerýi jónindegi úkimet­aralyq sa­rapshylar jumys toby­nyń kel­tirgen dáıekterine qara­ǵanda, 2100 jyly klımattyń kúrt óz­ge­rýi­ne alyp kelýi múmkin qor­shaǵan or­taǵa parnıktik gazdar shyǵa­rýdy nól­ge deıin kemitýge týra keledi eken. Klımattyń ózgerýine qatysty Kopengagende osydan 2 jyl buryn jasalǵan 800-ge tarta ǵalymnyń 13 aı boıǵy izdenisinen týyndaǵan usynystar da jahandyq aýa temperatýrasy kóterilýin 2 paıyzdan asyrmaýdy qarastyrady. Qazirdiń ózinde bul kórsetkish 0,85 gradýsqa jetip otyr. Atalǵan qujatta eger bul problema sheshi­min tappasa, onda klımattyń eko­júıege jáne adamdarǵa áseri apat­ty bolatyny aıtylady. Klı­mat­tyń ózgerýi jónindegi úki­met­ara­lyq sarapshylar jumys tobynyń tóraǵasy Tomas Stoker ol týraly bylaı depti: «Bizdiń ba­ǵa­­­laýymyzdyń nátıjesine sáı­kes at­mosfera men muhıttar jy­ly­na bastady, qar men muz kóle­­mi ke­midi, teńizderdiń deńgeıi ósip otyr, al kómirqyshqylynyń atmo­­sfe­radaǵy jıyntyǵy sońǵy 800 myń jylda bolmaǵan deńgeıge jetti». Ekonomıka salasy boıynsha Nobel syılyǵynyń laýreaty Djozef Stıglıstiń kúndelikti kúı­beń tirlikten basqa jahandyq jylyný aıtarlyqtaı mańyzdy sanalatyndyǵy jónindegi sózin de keltire ketken oryndy. «Álemdik ekonomıkanyń báseńdeýi sáıke­sin­she kómirqyshqyl gazy kóle­mi­niń tómendeýine alyp kelgenimen, bul jaı ǵana qysqa tynym. Biz kesteden shyǵyp ketip otyrmyz: klımattyń ózgerýin, jahan­dyq temperatýranyń artýyn eki gradýsta saqtaý úshin ári qaraı aýaǵa tas­tandylardy kúrt kemi­týge týra keledi. Keıbireýler eko­­no­mı­ka­nyń báseńdeýinen jahan­dyq jylyný máselesin ekinshi jos­par­ǵa qaldyraıyq deıdi. Keri­sin­she, jahandyq ekonomıka­ny jań­ǵyrtý klımattyń ózgerý jaǵ­da­ıyn qalpyna kelti­redi jáne eko­no­mıka ósimine alyp keledi», dep­ti Kolýmb ýnıver­sıtetiniń professory. Nobel syılyǵy ıegeriniń sózinen ekonomıkanyń báseńdeýi ýaqytsha qubylys bolǵandyqtan alda onyń qarqyndy damýyna, sonymen de aýany lastaý barynsha jalǵasatynyna kóz jetkizemiz. О́kinishti árıne, biraq adamzat úshin odan basqa jol da joq eke­nin ǵalymnyń oıynan jaqsy uǵynýǵa bolady. Eger Jerdiń or­ta­sha klımattyq júıesiniń tem­pe­ratýrasyna keler bolsaq, onda 1970 jyldan beri jylyný qýat­ynyń 90 paıyzy muhıttarda qalyptasady eken. HH ǵasyrdaǵy aýanyń ortasha temperatýrasy 1980 jyldan bastap 0,74 (S) gra­dýsqa joǵarylaǵan kórinedi. Jahan­dyq temperatýranyń ósýi­men teńiz deńgeıleri kóterilip, sonyń nátıjesinde jaýyn-shashyn molaıyp, tıisinshe Jerdiń keıbir óńirlerinde qurǵaqshylyq arta túspek. Atap aıtqanda, jylyný aýa raıynyń kúrt ózgerýine: kún­niń shamadan tys ysyp ketýine, teńizdiń tolqýyna, qurǵaq­shy­lyq­qa nemese jaýyn-shashyn­nyń toqtaýsyz jaýýyna alyp kelýi múmkin. Sonyń saldarynan muhıt sýy qyshqyldanyp, bıologııalyq tirshilik ataýly birtindep qurı bas­taýy da ǵajap emes. Bul óz keze­­gin­de adamdardyń egin sala al­maýy­na nemese balyq aýlaı almaýy­na alyp keletini aıtpasa da túsi­­nikti. Sondyqtan da adamzat qazir­den bas­tap qareketke kóship otyr. Aldyn alý amaldary BUU Qorshaǵan orta jónin­degi baǵdarlamasy boıynsha 2011 jylǵy baıandamada jáne Halyq­aralyq energetıkalyq agenttik jarııa etken málimdemede jylynýdy 2 (S) gradýs deńgeıin­de saqtap qalý qazirgi jaǵdaıǵa sáı­kes emes. Máselen, 2000-2010 jyldar aralyǵynda parnıktik gazdar emıssııasy jylyna 2,2 paıyzǵa arta túsken. Al 1970-2000 jyldar kezeńinde bul kór­setkish jylyna 1,3 paıyz bol­ǵany belgili. Dúnıejúzilik meteorologııalyq uıymnyń baıandamasy boıynsha antropogendik parnıktik gazdardyń atmosfe­ra­daǵy kóleminiń artýy jylyný arqyly klımattyń ózgerýine mindetti túrde alyp keledi. Áıtse de adamzat jylynýdy Kún­­niń belsendiliginen; álemdik muhıt­tyń ózgerýinen; janartaýlar belsendiliginiń artýynan; Kún júıesindegi planetalar yqpa­lynan; klımattyń óz-ózinen ózgerýinen; eń bastysy, adamzat áreketinen oryn alýda degen tujyrymdardyń barlyǵyn zertteý ústinde. Ázirge tek sońǵysyna kóp ekpin túsirilip keledi. Ǵylymı uıymdar jahandyq jylyný úderisiniń bastalǵanyn alǵa tarta kelip, onyń adamdar tarapynan jerasty qazba otyn­daryn (kómir, munaı, tabı­ǵı gaz) jaǵý jáne ormandardy otaý arqyly ózderi qolmen jasaı­tyndyqtaryna nazar aýdartý­da. Amerıkalyq ulttyq akademııa ózge de ǵylymı zertteý uıym­darymen birigip, 2005 jyly birlesken málimdeme de jasap úlgerdi. «Klımattyń ózgerýi týraly ǵylymı túsinik nyǵaı­dy jáne elder tarapynan jedel sharalar qabyldaý qajet. Bar­lyq elderdiń parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn aıtar­lyq­taı jáne uzaqmerzimdi kezeń­ge kemitýge yqpal etetin is-áre­ketterdi qarjy­landyrýyn tıim­di etýdi aıqyn­daýdyń ómirlik mańyzy bar». Al bul jedel sharalar qabyldaý óndiris oryndaryn jappaı ja­ýyp, adamdardy jumyssyz qaldyrý degendi bildirmese kerek. Keıbir zertteýler kórset­ken­­deı, kásiporyndar qorsha­ǵan orta­ǵa qaldyqtardy az tas­taǵan saıyn olardyń shy­ǵyn­dary da kemı tús­keni baıqal­ǵan. Massachýsets tehno­logııa ıns­tıtýtynyń táýelsiz zert­teý­lerine qaraǵanda, qaldyq shy­ǵarý­­ǵa arnalǵan kvota nemese saýda­laý jyl saıyn turǵyn úı ıe­lerine 20 dollar shyǵyn áke­le­tin kórinedi. Sondyqtan da emıs­sııaǵa arnalǵan kvotamen saýda ózge retteýshi qadam­darǵa qara­ǵan­da shyǵyndy ál­de­qaıda azaı­ta­tyny baıqalǵan. My­saly, 1990 jyldan bastap en­gi­zilgen amerıkalyq «qyshqyldy ja­ýyn-shashyn baǵdarlamasy» kúkirt qyshqyly shyǵaryndylaryn 30 paıyzǵa deıin kemitýge múmkindik beripti. Atmosferadaǵy kómirtegi dıoksıdi gazy kóleminiń artýyn tejeý arqyly sý býynyń kemýine yqpal etýge bolaryn ǵalymdar áldaqashan dáleldep te qoıǵan. Alaı­da, ony naqty qalaı júzege asy­rýǵa bolary áli de zerttelý ús­tin­de. Parıjde qabyldanǵan kelisim buǵan muryndyq bolary aıtpasa da túsinikti. Deı tur­ǵanmen, qazirdiń ózinde ǵalymdar sý tasqynynan bolýy múmkin degen jaıttardy zerttep, onyń eko­nomıkaǵa qanshalyqty yq­paly bolaryn da salmaqtap baǵý­da. О́ıtkeni teńiz deńgeıiniń kóte­rilýi­men jaǵadaǵy qalalarǵa sý tas­qyny qaýipi jyldan jylǵa artyp keledi jáne ol sýmen jab­dyq­­taý júıeleriniń lastanýyna, sóı­tip mıllıondaǵan qala tur­ǵyn­­darynyń japa shegýine alyp kelýde. Naqty sharalar nátıjesi zor Bundaı joıqyn tabıǵat apattary azyq-túlik qaýipsizdigine de teris áserin tıgizetini túsinikti. Qazirdiń ózinde ǵalymdar aýylsharýashylyq ónimderin genetıkalyq ózgerister jolymen molynan ósirýge kóp kúsh salyp keledi. BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymyna 26 el óz aýmaqtaryna quramynda GMО́ bar azyq-túlikterdi kirgiz­beı tastaǵandyqtaryn málim­depti. Negizinen mundaı ónim­der AQSh, Kanada jáne Qytaı­dan jetkizilgen kórinedi. Qura­myn­daǵy gendik aýytqýlary anyq­talǵan ónimder tolyq joıylyp otyrǵan nemese elderine keri qaıtarylypty. Búgingi tańda osyn­daı gendik modıfıkasııamen 30-ǵa tarta eldiń aınalysyp kele jatqany da jasyryn emes. FAO kiretin 75 eldiń sarapshylaryn surastyra kelgende 35 eldiń ókili ózderinde GMО́ anyqtaıtyn qural-jabdyqtar, zerthanalar men personaldardyń joqtyǵyn alǵa tartypty. Al álemniń 17 eliniń tipti de kelip jatqan azyq-túlik ónimderiniń qaýipsizdigin baqylaıtyn múmkindikteri joq kórinedi. Ekojúıeniń ózgeristerge ushyraýyna sáıkes, bul baǵyttaǵy jumystar toqtamaıtyn túri bar. Sarapshylar 2025 jyldan gendik ózgertilgen ónimder kún­diz-túni jaryq beriletin ǵıma­rattardyń ishinde ósiri­letin­digin alǵa tartady. Elektr qýatyn az tutynatyn dıodtarmen jaryq­tandyrylatyn bul ǵıma­rattarda ósiriletin ónimder barynsha tózimdi ári ónimdi kóp beredi degen boljam bar. Sonymen qatar, ekonomıkanyń ózge de sala­­laryn­­da parnıktik gazdar kóle­­min qysqartýǵa qareket jasalý­da. Nıý-Iorkte ótken klı­­mat jónindegi alǵashqy sam­­mıt­te quramynda Eýropa, Qytaı, Reseı, Úndistan jáne AQSh-ty qosa alǵanda 240 tarta múshesi bar Haly­q­aralyq temir­jolshy­lar odaǵy parnıktik gazdardy qor­sha­ǵan ortaǵa shyǵarýdy 2050 jyly 75 paıyzǵa deıin kemite­tin­digi týra­ly min­detteme alǵany belgili. Jańa tehnologııalarǵa ıek artý Al bıznesmender men saıasatkerler avtoáýesqoı qaýymdy bolashaq kólikterge otyrǵyzýdy 30 paıyzǵa jetkizemiz degen ýáde­lerin berse, 2030 jylǵa qaraı elektr qýatymen júretin kólik­terdi osynshama paıyzǵa kóbeı­te­miz degen meje de belgiledi. Qazir­gi tańda jańa tehnologııalar­dy óndiriske endirý birtindep bolsa da júzege asyp keledi. Sol 196 el ókil­deriniń qatysýymen BUU-nyń ǵa­lamdyq jylynýdyń aldyn alý­ǵa qatysty úlken konferensııa­sy ótken Parıj qalasynda taksı kólikteri elektr qýatymen jú­re­­­tindigin aıta ketken jón. Al kún qýatymen ushatyn Solar Impulse 2 ushaǵynyń jer sharyn aınala ushýdy júzege asyrýy bul baǵyttaǵy izdenisterdiń nátıje bere bastaǵandyǵyn kórsetedi. Qanat­tarynyń jalpy uzyn­dyǵy 72 metrge jetetin ushaq­tyń salmaǵy 2,3 tonna. Negizi­nen qa­nattaryna 17,2 myń kún bata­reıalary ornatylsa, olar elektr qozǵaltqyshtarǵa qýat berip otyrady. Ushaqtyń ushý jyl­dam­dyǵy saǵatyna 140 kılometr. Sonymen Solar Impulse 2 ushaǵy Atlant jáne Tynyq muhıt­tarynyń ústimen ushyp ótip, óziniń tıimdiligin dáleldep otyr. Ásirese, sońǵysynyń ústinen ushý óte qaýipti ekendigin eskersek, bul áýe jolyn eńsergen ushaqtyń bolashaǵy jarqyn dep aıta alamyz. Ǵalymdar búgingi tańda balamaly qýat kózderin alý tehnologııa­laryn barynsha damytýdy qolǵa ala bas­tady. Kún men jeldiń, tipti, teńizdiń terbelisinen qýat alyp kele jatqan adamzat jaýǵan jań­byrdan da qýat kózin alýǵa daǵ­dy­lanyp keledi. Jaqynda qytaı­­­lyq ǵalymdar kún kózinen qýat alý qondyrǵylaryna jańbyr sýy­­nan da elektr qýatyn óndire ala­­tyn qospa oılap tapqany bel­gili bol­dy. Osylaısha ǵalymdar aı­­tar­­­lyq­taı tabystarǵa qol jet­ki­ze bas­tady. Oraıy kelgende aıtý kerek, eger sol Nıý-Iorktegi qa­by­l­­dan­ǵan qarar oryndalar bolsa, onda 2030 jylǵa qaraı kómirqysh­qyl gazynyń kólemi 4,5-8,8 mıllıard tonnaǵa kemıdi eken. Bul mıllıard avtokóliktiń shyǵaratyn kómirtegimen para-par degen sóz. Qoryta aıtqanda, adamnyń jerasty qazba baılyqtaryn tutynýy barynsha jalǵasa beretinin ýaqyt kórsetip otyr. Al ol óz kezeginde SO2 jáne ózge de parnıktik gazdar kóleminiń artýyna alyp kelmek. 1895 jyldyń ózinde ǵalymdar bulardyń jerdi jylytatynyn bilgen desedi. Qazirgi tańda SO2 kóleminiń burynǵyǵa qaraǵanda eki esege jýyq artyp otyrǵandyǵy belgili. Sondyqtan da Jer sharyndaǵy elderdiń BUU aıasynda ortaq sheshimge kelip, aldaǵy oryn alýy múmkin apattardyń aldyn alýǵa jasaǵan qareketteri mańyzdy. Qoıan-qoltyq áreket etkende ǵana is nátıjeli bolatynyn ýaqyttyń ózi dáleldep otyr. Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan»