Bes ınstıtýttyq reformany iske asyrý boıynsha Ult Josparyn oryndaý úshin 2015 jylǵy qarashada «Memlekettik aýdıt jáne qarjylyq baqylaý týraly» zań qabyldandy, ol ulttyq resýrstardyń tıimdi basqarylýyn arttyrý jolyndaǵy jańa deńgeıdi bildiredi.
Zań jáne ony iske asyrý úshin qabyldanǵan 30-dan asa normatıvtik qujattar memlekettik qarjylyq baqylaýdy (aýdıtti) damytýdyń sheteldik tájirıbesin zerdeleý jáne qarjylyq baqylaý organdary qyzmetiniń sapasyn arttyrýdyń tıimdi quraldaryn Qazaqstannyń quqyqtyq alańyna ımplementasııalaý boıynsha Úkimet pen Esep komıtetiniń aýqymdy birlesken jumysynyń qorytyndysy bolyp tabylady.
Ulttyq resýrstardy utymdy paıdalaný, qazaqstandyqtardyń bolashaq urpaǵy úshin olardy saqtaý jáne kóbeıtý maqsatynda, zańda qazirgi memlekettik aýdıt jáne qarjylyq baqylaý organdarynyń materıaldyq jáne adam resýrstaryn shoǵyrlandyrýǵa erekshe mán berilgen.
Memlekettik aýdıtke kóshý memlekettik qarjylyq baqylaý salasyndaǵy baǵytty, ıaǵnı formaldy túrde aıqyndaýdan bıýdjet tártibiniń tómen bolýyna yqpal etetin sebepterdi tereńinen taldaýǵa aýystyrýdy qamtamasyz etti. Mundaı kózqaras baqylaý organdaryn jazalaýshy qural retinde emes, «syrttan qaraǵanda, ózindik pikiri qalyptasqan» táýelsiz aýdıtorlar, ıaǵnı bıýdjet qarajatyn, memleket pen kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń aktıvterin tıimsiz jáne negizsiz paıdalanýdyń aldyn alýdaǵy kómekshiler retinde qaraýǵa múmkindik beredi.
Zań jyldar boıy qoldanylyp kele jatqan qarjylyq baqylaý júıesin joıa almaıdy. Zań qoldanystaǵy kemshilikterdi joıý jáne jeke kompanııalardyń aýdıtorlyq qyzmetiniń quraldaryn memlekettik sektordy basqarý negizine úılesimdi sáıkestendirý jónindegi júıeli sharalardy qamtıdy.
Aǵymdaǵy jyldan bastap, memlekettik aýdıt organdary jańa qaǵıdalarmen jáne tásildermen jumys isteýde, bul rette óz jumystaryn oryn alǵan qarjylyq buzýshylyqtarmen kúresýden olardyń sebepterin anyqtap, aldyn alýǵa múmkindik beretin usynymdar ázirleýge jáne mundaı buzýshylyqtardy túbegeıli joıýǵa baǵyttap otyr.
Memlekettik aýdıtti engizý jaǵdaıynda ortalyq jáne jergilikti memlekettik organdardyń barlyǵynda qurylyp jatqan ishki aýdıt qyzmetteriniń róline basa mán berilgen. Búgingi tańda IAQ sany 426 qyzmetkerdi (sonyń ishinde OMO – 176, JAO – 250) quraıdy.
IAQ memlekettik aýdıt organdary júıesiniń negizgi kúshi sııaqty, qurylymdyq turǵydan alǵanda, derbes jáne basqa bólimshelerge táýelsiz. Bul memlekettik organnyń ishinde júrgizilip jatqan úderisterdiń tıimdiligin, eńbek, materıaldyq jáne qarjy resýrstarynyń utymdy paıdalanylýyn baqylaý men baǵalaýda birinshi basshyǵa kómekshi qural bolady. Birinshi basshy ishki aýdıt qyzmetteri jumysynyń arqasynda strategııalyq mindetterinen aýytqymaı, ózi júrgizip jatqan saıasatty túzetý, oǵan vedomstvolyq baǵynysty uıymdar men mekemelerdegi buzýshylyqtardyń jolyn kesý jónindegi sharalardy ýaqytyly qabyldaı alady.
Zań kúshine engennen keıin ishki aýdıt jónindegi ýákiletti organmen birlesip, bıýdjet qarajaty men aktıvterdi paıdalanýdyń durystyǵy men tıimdiligi mánine olardy qamtýdy bir mezgilde ulǵaıta otyryp, aýdıt obektilerine ákimshilik júktemeni tómendetý maqsaty qoıyldy.
Qabyldanǵan ózara is-qımyl sheńberinde Esep komıteti, Qarjylyq baqylaý komıteti jáne tekserý komıssııalary aǵymdaǵy jylǵa arnalǵan aýdıt obektileriniń tizbelerin bekitý kezinde qoǵamda qalyptasqan qarjylyq organdar arasynda aýdıt obektilerin formaldy bólý stereotıpin buzýǵa tyrysty. Birdeı máselelerdi tekserýdi barynsha joqqa shyǵaratyn, jumystyń fýnksııalyq baǵyttarynyń arajigin naqty ajyratatyn tetik qoldanyldy.
Búgingi kúni aýdıt jaǵdaıynda biz kóbinese osy másele boıynsha ortaq jaıttardy tabamyz, júrgizilgen aýdıt nátıjelerimen jáne tekserý josparlarymen almasý jolǵa qoıyldy. Nysanǵa bir ýaqytta shyǵa otyryp, birlesken jáne qosarlas is-sharalardy júrgizý jónindegi jumys kúsheıtildi. Osylaısha, aýdıt organdarynyń birinen soń biri barý tájirıbesi joıyldy.
Zańǵa sáıkes syrtqy aýdıt te, ishki aýdıt te ádisnamasy men úılestirilýi Esep komıtetine bekitilgen táýekelderdi basqarý júıesin eskere otyryp, josparlaýdyń biryńǵaı qaǵıdattary men tásilderine negizdeledi. Táýekelderdi basqarý júıesi (budan ári – TBJ) halyqaralyq tájirıbede kópshilik sektorda da, jeke sektorda da keńinen qoldanylady jáne kapıtaldy basqarýdyń táýekeldi úderisterindegi tekserýlerdi júıeleýde ózin kórsete bildi. Tıisti normatıvtik qujattar Ádilet mınıstrliginde tirkelip, barlyq memlekettik aýdıt organdarynyń aǵymdaǵy qyzmetine engizildi.
Osyndaı quraly bolǵan memlekettik aýdıt organdary quqyqtyq jáne ekonomıkalyq kózqaras turǵysynan negizsiz sheshimder qabyldaý yqtımaldyǵy joǵary baǵyttardy qadaǵalaı alady. Osylaısha, aýdıt obektisiniń qyzmetindegi jolǵa qoıylǵan ári tıimdi úderisterge kóńil bólmeı, basqarý menedjmentindegi yqtımal jaǵymsyz saldarlardy azaıta alady.
TBJ aýdıt mánin tańdaýdyń obektıvtiligi úshin bıýdjettik baǵdarlamalar ákimshileri, olardyń vedomstvolyq baǵynyshty mekemeleri jáne kvazımemlekettik sektor sýbektileri kórsetkishteriniń barynsha kóp mólsherin qamtıdy, bul rette memlekettik aýdıt organdarynyń ereksheligi men fýnksııalyq baǵytyn joqqa shyǵarmaıdy.
Birinshi toqsan ótken soń osy kezeń ishindegi barlyq aýdıtorlyq tekserýler naqty máselelerge shoǵyrlandyrý úshin táýekelderdi basqarý júıesiniń negizinde josparlanǵanyn, olardyń qaıtalanýy barynsha joıylǵanyn, aýdıt obektilerine ákimshilik júkteme tómendegenin senimmen aıtýǵa bolady.
Bizdiń Úkimetpen birlesken ortaq kúsh-jigerimiz munymen aıaqtalmaı, jumys jalǵasýda. Tekserýlerdi azaıtý úshin Esep komıteti aǵymdaǵy jylǵy naýryz aıynyń sońynda aýdıt nátıjelerin taný jónindegi resimdik standart ázirlep, Ádilet mınıstrligine tirkeýge jiberdi.
Resimdik standartta tıisti organdardyń saraptamalyq-taldaý jáne aýdıtorlyq qyzmetiniń nátıjelerin mindetti túrde ózara taný, bir-biriniń jumys nátıjelerine qurmetpen qaraý tetigi kórsetilgen.
Shetelderdiń memlekettik baqylaýdyń (aýdıttiń) joǵary organdarynyń obektıvti oryndylyǵy men tájirıbesine súıene otyryp, aǵymdaǵy jyldan bastap Esep komıtetiniń qyzmetinde saraptamalyq-taldaý qyzmetine jáne zańmen kózdelgen aldyn ala, aǵymdaǵy jáne keıinnen baǵalaýǵa basa nazar aýdaryldy.
Dál osy respýblıkalyq bıýdjet jobasyn aldyn ala baǵalaý ınstıtýty basty jańalyq bolyp tabylady. Ony bıýdjettiń shyǵys bóligine negizsiz, dáıeksiz jáne sabaqtastyǵyn saqtamastan Úkimettiń salǵan qarajat baǵyttary men kólemderin azaıtý úshin syrtqy memlekettik baqylaý (aýdıt) organdarynyń basym bóligi qoldanady.
Esep komıteti aldyn ala baǵalaýdy 2017 jyldan bastap nátıjeleri boıynsha Úkimet pen Parlamentke usynylatyn qorytyndy usynym sıpatyndaǵy, anyq aıqyndalǵan ólshemsharttar negizinde shyǵystardyń negizgi baǵyttaryna qatysty júzege asyrady dep kózdelýde.
Esep komıtetiniń pikirinshe, mundaı baǵalaý tek jekelegen ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý kezinde olardyń buryn anyqtalǵan buzýshylyqtary men nátıjesizdikterin ǵana eskermeı, sonymen qatar mundaı jobalardy qalyptastyrý satysynda olardyń negizdiligine jáne ekonomıkalyq oryndylyǵyna saraptaýdy júzege asyratyn ýákiletti organdar men uıymdar jumysynyń tıimdiligin baǵalaý negizinde júzege asyrylýy tıis. Tek osyndaı keshendi tásil ǵana memleket qarajatyn áleýetti mańyzdy baǵyttardan buryp áketýdi barynsha azaıta otyryp, bıýdjetti josparlaý deńgeıine jáne daıyndalatyn jobalar sapasyna jaýaptylyqty arttyrady.
Júrgizilip jatqan jumystyń, memlekettik organdar men kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń jumysyndaǵy buzýshylyqtar men kemshilikterdi joıý jóninde engiziletin usynymdardyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda, Bes ınstıtýttyq reformany iske asyrý jónindegi Ult Josparynyń 93-qadamyn iske asyrý úshin memlekettik aýdıtorlarǵa júktelgen mindetterdiń sapaly oryndalýyna jaýaptylyqty bir mezgilde kúsheıte otyryp, halyqaralyq standarttarǵa jaqyndatý arqyly olarǵa qoıylatyn talaptardy arttyrý kózdelgen.
Esep komıtetiniń bazasynda Memlekettik aýdıtor biliktiligin berýge úmitker kandıdattardy sertıfıkattaý jónindegi ulttyq komıssııa quryldy. Onyń quramyna Prezıdent Ákimshiliginiń, Parlament palatalarynyń, Úkimettiń, Esep komıtetiniń jáne Qarjy mınıstrliginiń ókilderi engizildi. Ulttyq komıssııanyń birinshi otyrysyn aǵymdaǵy jylǵy mamyr aıynda ótkizý josparlanyp otyr.
Qazirgi kúnge sertıfıkattaýdan ótý boıynsha negiz qalaıtyn normatıvtik aktiler bekitilip, oqý baǵdarlamalary men emtıhan modýlderi ázirlendi. Memlekettik aýdıt jáne qarjylyq baqylaý organdarynyń jumys jasap jatqan qyzmetkerleri qaıta daıarlaý jáne biliktilikti arttyrý kýrstarynan ótýde. Bolashaq memlekettik aýdıtorlardyń bilimderin tekserý úderisin qamtamasyz etýge baılanysty tehnıkalyq máseleler sheshilgennen keıin olardy sertıfıkattaýdyń belsendi kezeńi bastalady. Jyl sońyna deıin 2 000-ǵa jýyq aýdıtordy sertıfıkattaýymyz qajet.
«Memlekettik aýdıtor» ataǵy memlekettik qyzmetshiniń joǵary biliktilik deńgeıin kýálandyryp, ony únemi ózin jetildirip otyrýǵa jáne kásibı damytýǵa yntalandyrýy tıis. Aǵymdaǵy jylǵy naýryzda joǵary oqý oryndarynyń bilim baǵdarlamalaryna «memlekettik aýdıt» mamandyǵyn engizý boıynsha Esep komıtetiniń bastamasy tabysty aıaqtaldy. Osy jyldan bastap Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń bazasynda stýdentterdiń alǵashqy tobyn qabyldaý júzege asyrylady.
Esep komıteti ótken jyldyń jeltoqsan aıynda Qarjy, Ulttyq ekonomıka, Memlekettik qyzmet isteri mınıstrlikteriniń, Bas prokýratýranyń jáne tekserý komıssııalarynyń júıelerimen ıntegrasııalanǵan aqparattyq júıeni engizdi.
Esep komıtetiniń IAJ bazasynda qurylatyn biryńǵaı aqparattyq júıe basqa memlekettik organdardyń vedomstvolyq aqparattyq júıelerinde qamtylǵan shaǵyn derekterdi tekserý úshin obektige shyǵý tájirıbesin joıa otyryp, aýdıt resimderine jumsalatyn ýaqytty edáýir qysqartýǵa yqpal etetin bolady.
Aǵymdaǵy jylǵy qańtar aıynan bastap Esep komıtetiniń qyzmetkerleri IAJ-da aýdıtti josparlaý men júrgizýdi qamtamasyz etýde. Bolashaqta IAJ-da jınaqtalǵan tájirıbe elektrondy, ıaǵnı qashyqtyqtan júrgiziletin memlekettik aýdıtke kóshý úshin alǵyshart bolady.
Zań jáne ony iske asyrý úshin qabyldanǵan normatıvtik qujattar memlekettik aýdıt jáne qarjylyq baqylaý salasynda oryn alǵan barlyq júıeli jáne uıymdastyrýshylyq olqylyqtardy joımaıtyny sózsiz.
Zańda qoıylǵan maqsattarǵa qol jetkizý memlekettik aýdıt jáne qarjylyq baqylaý organdary qabyldap jatqan uıymdastyrýshylyq jáne fýnksııalyq sharalarǵa ǵana emes, normalardyń ereksheligin qabyldaý múmkindigine jáne ony ómirde iske asyrýǵa da baılanysty.
Iýlııa ENGEL,
Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıteti Zań bóliminiń meńgerýshisi