Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ ujymynda uzaq jyl qyzmet atqaryp kele jatqan belgili ǵalym, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym jáne tehnıka qaıratkeri, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi Tólegen Ábdisaǵıuly Qojamqulov 70 jasqa tolyp otyr.
Azamattyq bolmys adam boıyna qarshadaıynan kóptiń múddesine istegen ár isi el ıgiligine jaraǵan saıyn birte-birte qalyptasady. Tólegen Ábdisaǵıuly da mektep qabyrǵasynda oqyp júrgende-aq erekshe zerektigimen, oqýda alǵyrlyǵymen tanylyp, 13 jasynda qazaq mektepteriniń ishinen jalǵyz ózi respýblıkanyń túkpir-túkpirinen jınalǵan 20 balamen birge ol kezde búkil Keńes Odaǵy boıynsha eń úzdik pıonerler ǵana joldama alatyn búkilodaqtyq «Artek» lagerine barǵan bolatyn. Sol joly óz tobynan ozyp shyqqan Tólegen-oqýshyny búkil aýyl alqalap «mine, azamat!» dep maqtanǵan.
Toptan ozý – boıdaǵy namys pen jigerdiń, ar men uıattyń, qajyr men qaırattyń nátıjesi. Ar men uıat, qajyr men qaırat adamnyń boıyna ananyń sútimen, ákeniń qanymen jáne solardyń tálim tárbıesimen keledi. Aınalasyndaǵy adamdardyń yqpalymen qalyptasyp, shyńdalady. Sonymen birge, ondaı qasıetterdiń tekpen de keletinin adamtanýshylar áldeqashan aıtqan. Tólegen Ábdisaǵıulynyń tegi týraly aıtar bolsaq, aqyndyqtyń piri atanǵan Súıinbaı babamyz aldymen aýyzǵa oralady. «Meniń pirim – Súıinbaı, sóz sóılemen sıynbaı» dep jyrlaǵan Jambyl atamyz eske túsedi. Solardyń boıyndaǵy eldik namys, ulttyq ojdan qan arqyly Tólegen Ábdisaǵıulynyń boıyna da daryǵany aıdan anyq. Ol aınalasyna aqyndyq kóńilmen, azamattyq júrekpen qaraıdy. Onyń qabiletteriniń taǵy biri – el aýzynda júrgen babalardan qalǵan ańyz-áńgimelerdiń, óleń-jyrlardyń, maqal-mátelderdiń estigen sátinde-aq jadynda jattalyp qalatyndyǵy jáne sol asyl murany retti jerde óz jónimen jurt kóńiline uıalata biletindigi. Azamattyń adamı bolmys-bitimin, tuǵyrly tulǵasyn el aldynda daralaıtyn taǵy bir jaqsy sıpat – symbattylyq pen qýattylyq. Bul ekeýi azamatqa shynyǵý arqyly keledi. Táni saýdyń – jany saý. Ǵylymyn jáne ózgege ónege kórseter ustazdyǵyn bizdiń keıipkerimizdiń de sportpen únemi ushtastyryp otyratyny sondyqtan.
On alty jasynda S.M. Kırov atyndaǵy QazMÝ-diń fızıka fakýltetiniń stýdenti bolyp qabyldanǵan jas darynnyń ózgelerden jasy kishi bolsa da oıy ozyq, biligi myqty ekendigin ári alǵyrlyǵy men zerektigin tanyǵan ustazdary jolyn ashýǵa peıildi boldy. Sol kezdegi eń mártebeli Lenındik stıpendııa Tólegen-stýdentke berildi. Ýnıversıtetti teorııalyq fızıka mamandyǵy boıynsha úzdik bitirgen ol 21 jasynda sol kezde aty ańyzǵa aınalǵan eń bedeldi oqý oryndarynyń biri, KSRO Ǵylym akademııasynyń A.F.Ioffe atyndaǵy Lenıngrad Fızıkalyq-tehnıkalyq ınstıtýtynyń aspırantýrasyna mindetti ǵylymı ótiletten ótpeı-aq birden qabyldandy. Bul Fızıkalyq-tehnıkalyq ınstıtýttyń tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan oqıǵa edi. Taǵy bir tańdanatyn jáne maqtanatyn fakt – L.D.Landaý men E.M. Lıfshıstiń teorııalyq fızıkaǵa arnalǵan tanymal toǵyz tomdyq kýrsyn tolyq meńgergen eń alǵashqy qazaq bolǵandyǵy.
Bilim men ǵylymnyń jolyna osyndaı eńbekqorlyqpen, izdenimpazdyqpen, jańashyldyqpen kelgen Tólegen Ábdisaǵıulynyń azamattyq tuǵyry birte-birte bıikteı berdi. Ol bizdiń ýnıversıtetke Teorııalyq fızıka kafedrasyna assıstent bolyp qabyldanyp, rektor deńgeıine kóterilgenge deıin jáne sodan keıin de óziniń azamattyq jolymen, tulǵalyq kelbetimen elimen birge eńsesin tiktep keledi.
Tólegen Ábdisaǵıulynyń ǵylymdaǵy joly da qazaqqa tań, ekiniń biri batyly jetip bara bermeıtin, soqtyqpaly, soqpaqsyz tyń jol edi. Qarapaıym aýylda qazaq mektebin bitirgen qaradomalaq balanyń sol kezde-aq aty máshhúr, ataǵy álemge taraǵan Lenıngrad ınstıtýtynda orys tilinde fızıkanyń teorııasyna den qoıýy onyń qazaq degen ulttyń eshkimnen kem emestigin dáleldeýge bet burǵan jáne táýekelge barǵan batyldyǵy edi. Osy jolda ǵylymı negizdi ol KSRO Ǵylym akademııasynyń B.P.Konstantınov atyndaǵy Lenıngrad ıadrolyq fızıka ınstıtýtynyń jyl saıynǵy ǵylymı mektebinen, Nobel syılyǵynyń laýreaty L.D.Landaýdyń zamandasy ári óziniń ustazy akademık A.B.Mıgdaldyń ǵylymı-teorııalyq semınarlarynan aldy. Ol fızıka ǵylymynyń osyndaı iri mektepterinen taǵylym alyp qana qoımaı, sol mektepterge múshe bolǵan jalǵyz qazaqstandyq. Oǵan dálel – Tólegen Ábdisaǵıulynyń sol jyldary KSRO Ǵylym akademııasynyń L.D.Landaý atyndaǵy Teorııalyq fızıka ınstıtýtyndaǵy fızık-teoretıkteriniń elıtalyq ortasyna qabyldanýy.
Tólegen Ábdisaǵıuly bizdiń ýnıversıtetke jumysqa qabyldanǵannan keıin kóp uzamaı atom ıadrosynyń teorııasy boıynsha kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady. О́zi tańdap alǵan tyń salada ǵylymnyń órisin keńeıtý úshin, ásirese ulttyq kadrlardy daıarlaýda asa qajetti jańa oqý kýrstaryn ashty, oqý baǵdarlamalaryn jasady, oqý quraldaryn jazdy, oqýlyqtar shyǵardy, monografııalar jarııalady. Ol ashqan «Kvanttyq hromodınamıka», «Tordaǵy kalıbrleýlik teorııalar» atty arnaıy kýrstar búginde óz jalǵasyn tabýda. Osy baǵytta jazǵan «Kvanttyq mehanıka» atty qazaq tilindegi tuńǵysh oqýlyq fızıka salasy boıynsha qundy eńbek sanalady.
«Ǵylym ınemen qudyq qazǵandaı» dep tegin aıtylmaǵan. Osy ınemen qudyq qazǵandaı iske ekiniń biri bara bermeıtini sondyqtan. Ǵylymdaǵy óz jolyn tańdap, izdeniste kele jatqan Tólegen Ábdisaǵıuly – osy saladaǵy biregeı tulǵa. Keshegi Keńes Odaǵynda tuńǵysh ret ÝKSR Ǵylym akademııasynyń Teorııalyq fızıka ınstıtýtynda torlyq kalıbrleý teorııasy boıynsha «Kalıbrleýlik óristi torlarda stohastıkalyq kvanttaý» taqyrybynda doktorlyq dıssertasııasyn sátti qorǵady. Ǵylym doktory Qojamqulovtyń halyqaralyq jáne respýblıkalyq ǵylymı bedeldi basylymdarda kvanttyq hromodınamıka; ıadro jáne elementar bólshekter teorııasy; salystyrmalyq jáne gravıtasııa teorııasy; tordaǵy kalıbrleýlik teorııalar; kvanttyq mehanıka sııaqty salalar boıynsha 300-den asa ǵylymı maqalalary jaryq kórdi. Sonymen birge ǵylymnyń jańa baǵyty boıynsha jazylǵan tuńǵysh eńbek retinde halyqaralyq ǵylymı orta moıyndaǵan «О́ris teorııasyndaǵy stohastıkalyq kvanttaý» atty monografııalaryn atap ótýge bolady.
Jańalyq ashý bar da sol jańalyqty jasampazdyq jolǵa salý bar. Bul – shákirtter arqyly júzege asatyn ulaǵatty da sharapatty is. Osy baǵytta da, ıaǵnı ustazdyq jolda da Tólegen Ábdisaǵıuly jemisti eńbek etip keledi. Onyń aldyn kórgen shákirtteri qazir tek respýblıka aýmaǵynda ǵana emes, Reseıde, AQSh-ta, Avstrııada, Fransııada, Izraılda, Ulybrıtanııada, Italııada, Japonııada jáne taǵy basqa da elderde de ustazdan alǵan taǵylymyn is júzinde kádege asyryp júr.
Tólegen Ábdisaǵıuly Qazaqstanda JOO negizinde tuńǵysh ret ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn qurýdy qolǵa alǵan bolatyn. Bul jumysty sonaý 1990 jyly Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Eksperımentaldy jáne teorııalyq fızıka ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn (ETF ǴZI) ashý jónindegi Qaýlysyn daıyndaý-qabyldaý kezinen bastaǵan edi. Fızıka fakýltetiniń dekany qyzmetin atqara júrip, jańa ınstıtýttyń búkil qurylymy men qyzmetin oqý úderisimen baılanysyn úılestirý jumysyn biliktilikpen júzege asyrdy. Onyń ınstıtýt pen fakýltet arasyn baılanystyrý jolyn sol kezdiń ózinde durys tańdaǵandyǵyn búginde ómirdiń ózi dáleldep otyr. Qazir bilim berý isin tikeleı ǵylymmen ushtastyra otyryp, óndirispen baılanystyrý arqyly salıqaly nátıjege jetý – eń ózekti másele. Osy másele Tólegen Ábdisaǵıuly uıymdastyrǵan ınstıtýt pen fakýltet arasyndaǵy sabaqtastyq arqyly búginde oń nátıjesin berýde.
Tólegen Ábdisaǵıulynyń joǵary deńgeıde uıymdastyrý qabileti I.Jansúgirov atyndaǵy Taldyqorǵan memlekettik ýnıversıtetin, odan keıin ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetin basqarǵan jyldary erekshe jarqyrap kórindi.
Ol basqarǵan jyldary bizdiń ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetimiz shyn máninde halyqaralyq deńgeıge qadam basty. 2003 jyly Tólegen Ábdisaǵıuly Italııadaǵy Bolonıa qalasynda Ýnıversıtetterdiń Uly hartııasyna qol qoıdy. Osy kezden bastap ýnıversıtetimiz respýblıkamyzda jáne búkil Ortalyq Azııada bolonıalyq úrdiske qatysýǵa tolyq quqy bar tuńǵysh joǵary oqý orny retinde álemdik bilim berý keńistigine shyqty.
Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı qoldaýynyń arqasynda Tólegen Ábdisaǵıulynyń bastamasymen QazUÝ qalashyǵynyń uzaq jyldar kidirip turǵan qurylysynyń ekinshi kezeńi iske qosyldy. Sonyń nátıjesinde oqý-zerthanalyq korpýstar, dárishanalar men sport zaldary, jataqhanalar men ózge de ǵımarattar, ıaǵnı uzyn sany 14 nysannyń qurylysy qaıta iske qosyldy.
Onyń oqý úderisiniń álemdik keńistikte moıyndalýy jolynda da atqarǵan isteri búginde óz nátıjesin berýde. 2005 jyly ýnıversıtetimiz bakalavrlar men magıstrlardy daıarlaýdyń kredıttik tehnologııasyna tolyq ótti de respýblıkamyzda tuńǵysh ret shetelge áıgili ýnıversıtetterdiń ataqty ǵalymdarynyń aralasýymen 65 PhD doktorantty daıyndaý qolǵa alynǵan edi. Sol jyldary, ıaǵnı Tólegen Ábdisaǵıulynyń basshylyǵy tusynda ýnıversıtetimizde 67 mamandyq boıynsha doktorlyq dıssertasııa qorǵaýdy júzege asyratyn 25 mamandandyrylǵan keńes qarqyndy jumys bastaǵan.
Elimizdegi eń úzdik joǵary oqý ornynyń halyqaralyq mártebesin burynǵydan da kótere túsý úshin Qazaqstan –Úndi aqparattyq tehnologııalar ortalyǵyn, Qytaı tili ortalyǵyn, Eýropalyq qujattama ortalyǵyn ashýǵa muryndyq boldy. Árıne, Tólegen Ábdisaǵıulynyń qaıratkerlik-uıymdastyrýshylyq qarym-qabiletin aıǵaqtaıtyn budan da basqa qomaqty isterdi sandyq kórsetkishtermen de tilge tıek etýge bolady. Mysaly, ol basqarǵan kezeńde ýnıversıtette fakýltetterdiń sany 14-ke, kafedralardyń sany 102-ge, ǵylymı-zertteý ınstıtýttar sany 7-ge, ǵylymı ortalyqtar sany 112-ge jetti. Osy ujymdarda 300 ǵylym doktory men professorlar, 800-ge jýyq ǵylym kandıdaty men dosentter eńbek etkenin erekshe atap ótken jón.
Tólegen Ábdisaǵıulynyń sportqa qushtarlyǵynyń yqpaly men áseriniń nátıjesi bolar, ýnıversıtetimizde jastardyń sportpen aınalysýy jáne ondaǵy tabystary da qomaqty bolǵan. Ýnıversıtet sportshylary respýblıka aýmaǵynda ǵana emes, halyqaralyq arenada da zor tabystarǵa qol jetkizdi.
Ýnıversıtet – jastar ordasy. Onda el ishi – óner kenishinen kelgen nebir daryndy uldar men qyzdar bilim alady. Solardyń da shyǵarmashylyǵyn shyńdap, tek kásibı bilikti ǵana emes, parasatty da mádenıetti maman bolyp qalyptasýyna aıyryqsha kóńil bólgen bilikti basshy О́.A.Joldasbekov atyndaǵy Stýdentter saraıynda ónerpaz jastardyń basyn qosqan «Farabı sazy» ult aspaptar orkestrin, «Mahabbat» bı ansamblin, hor úıirmesin, aıtyskerlerdi baptaıtyn «Jas aqyndar» klýbyn, sonymen qatar «Jastar» rýhanı ortalyǵy men «Biz» drama teatryn uıymdastyryp, turaqty jumys isteýine basa mán berdi.
Bilikti basshynyń osyndaı irgeli isteriniń nátıjesinde respýblıkamyzdyń joǵary oqý oryndary arasynan bizdiń ýnıversıtetimizge tuńǵysh ret «Altyn sapa» syılyǵyn Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń ózi tapsyrdy.
Iá, eline eleýli eńbek etken azamat, qaıratker, ǵalym ári ustaz Tólegen Ábdisaǵıuly Qojamqulovtyń atqarǵan isterin bir maqalada túgel qamtý múmkin emes. Ol – ónegeli otbasynyń ıesi. Asyl jar, aıaýly áke, ardaqty ata. Bul jóninde de úlgi eterlik ulaǵattaryn barynsha aıtýǵa bolady. Eń bastysy – onyń halqyna jasap kele jatqan qyzmeti týraly áli talaı aıtylary da sózsiz. Sol ıgilikti isteri úshin alǵan marapattaryn da túgel tizip shyǵýǵa bolar edi. Áıtse de elimizdiń eń joǵary marapattary – «Parasat» ordeniniń jáne II dárejeli «Barys» ordeniniń ıegeri ekendigin jáne sońǵy jyldary júzege asyrǵan ǵylymı jumystarynyń Memlekettik syılyqqa ıe bolǵandyǵyn arnaıy atap ketsek, jetkilikti dep bilemiz.
Qazirgi tańda Tólegen Ábdisaǵıuly ýnıversıtet rektorynyń keńesshisi jáne ózi negizin qalap, týyn kótergen ETF ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵylymı jetekshisi retinde ýnıversıtetimizdiń órkendeýine súbeli úlesin qosyp keledi.
Ǵalymqaıyr MUTANOV,
ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık