Gastello erligin qaıtalaǵan qazaq

Ár ǵasyrdyń áı bárekeldi, degizetin jaqsylyǵy da, jańalyǵy da, ozyq oıly azamaty da, kelbetti kemel uldary da, sonymen qatar, zalaldy zapyrany da bolmaı qoımaǵan. Jyldar jyljyp, ýaqyt óte kele onyń bári tarıhqa aınalady. Jaqsysy urpaqtardyń jadynda jańǵyrady. Zalaldysy qumǵa sińgen sýdaı qurdymǵa ketedi. Oǵan arǵy-bergi tarıhty zerdeńnen ótkizseń, kóziń jetedi. Ony kórgen, kýá bolǵan tolqyn-tolqyn urpaqtyń izin keıingi jas basady. Sonymen, ómir arqaýy úzilmeı álgi tolqyn-tolqyn aldyńǵynyń jolyn keıingiler úzeńgi qaǵystyryp júrip, alǵa qoıǵan maqsattyń arnasynda armandaryn tabystyryp, sán-saltanatty jalǵaıdy. О́mir damýynan, qoǵam jańǵyrýynan qalmaıdy. Bul – álimsaqtan kele jatqan dástúr. Ondaı dástúrdiń ónegelisin de, órissizin de qazaq bastan ótkerýdeı ótkerip kelgen. Talaı shattyqtyń sharapatyn bilip, taǵdyry tálkekke túsip, tarydaı shashylǵan shaqqa da, sharasyz kún keshirgen shataqqa da urynbaı qalǵan joq. Biraq qaısarlyǵymen bárine tózdi, tótep berdi. Ulttyq rýhyn joǵaltpady. Sóıtip, táý eter táýelsizdigine Qazaq eli ǵa­syr­lar toǵysynda qolyn jetkizdi. Sodan beri de shırek ǵasyrǵa taıaý ýaqyt óte shyqqan eken. Búgingi qazaq úshin osy táýelsizdikten asqan shyń da, shynar da, baqyt ta, baılyq ta, kıe de joq. Tek bar qazaq osyny uqsaq, túsinsek, túısinsek bolǵany. Bulaı degenge ne sebepke kelsek, ótken ǵasyrdaǵy ózgelerdiń qa­tarynda halqymyzdyń basynan ótkergen bir qıly kezeńi – Ekinshi dúnıejúzilik soǵys edi. Sol surapyl soǵystyń úni óshkeli de 70 jyldan asty. Áıtse de, qaldyrǵan qasiretinen áli tolyq aryldyq dep aıta almasaq kerek. Bıylǵy Uly Jeńis kúni qar­sańynda qazaq­tyń taǵy bir arys uly týraly tyń derek qolǵa tıip, sony qalyń jurtqa jetkizbek nıettemiz. Osy arada, osy surapyl soǵys týraly keıde ushqary pikir aıtylyp qalyp jatady. Degenmen, tórtkil dúnıeni ashsa alaqanynda ustaýdy maqsat etken ústem kúshten qaıyr kútýge bola ma? Ondaı nıetin qudaı qaraqtaǵandy ordasynda talqandamasa, arany ashyla bereri sózsiz. Ondaılar alys-jaqyndy basyp-janshýǵa, qul etip ustaýǵa qulshynbaı tura almaıdy. Bul aıtqanymyzǵa sabaq bolar bir dálel keltire ketsek deımiz. Ulty men jurtynyń tilekshisi bolǵan aıtýly qazaq Mustafa Shoqaı nemis basqynshylarynyń qolyna túsip, lagerge qamalǵanda oǵan jendetter Keńes áskerine qarsy kúres degen kórinedi. Sonda ol tek Túrkistandy ǵana biletinin aıtypty. Nemis bıligi basyp alǵan Shyǵys elderi týraly arnaıy mınıstrlik qu­ryp, tutqyndarmen aınalysatyn komıssııa jasaqtaǵany belgili. Sonyń quramyna ultyna qaraı jeti adamdy tartypty. Musylman jáne túrkitektes tutqyndarmen baılanys jumysy Shoqaıǵa tapsyrylǵan. Mustafa sonda júrip nasısterdiń Orta Azııaǵa degen kózqarasyn bilmek bolǵanda olar «tómengi satydaǵy azıattar toby», slavıandardan da tómen násil, tipti, «maqulyq» dep biletinin sezdirgende halqymyzdyń arysy táýelsizdigin almaǵan halyq qaı kezde de ústemdikten qutylmaıtynyna kóz jetkizip, ultty muratqa jetkizetin tek táýelsizdik degen ósıet qaldyrypty. Zaıyby Marııaǵa jazǵan hatynda: «Myna sumdyqty kórgenshe ólgenim artyq edi», depti. Sol qaısarlyǵy jumbaq ólimine sebepker bolǵandaı. Aldaǵy júrer jolyńdy mejeleı otyryp, artyńa kóz salý, jaqsyńdy kórsetip, joǵyńdy túgendeý, qıly taǵdyrda dereksiz ketken asylyń bolsa úmittiń otyn óshirmeı, iz kesip izdeý, óziń ony oryndaı almasań urpaǵyńa amanat etip tapsyrý – tektiliktiń belgisi. Osynyń bir ádemi úlgisi tómende baıandalady. Bul jolǵy áńgime belgili qoǵam qaıratkeri, kisiligi men kishiligi ár kez teń túsetin, menmendikten ada, keýdem­soqtyǵy kem, aldyńǵy tolqynǵa izetti ini, keıingige iltıpaty mol aǵa, aldyna kelgenniń betine jel bolyp tımeıtin, qolynan kelgenshe kómek berip kóńilin tabatyn, ataly sózdi uǵyp, bataly sózge uııtyn Serik Úmbetovtiń 70 jyldan keıin deregi tabylǵan naǵashy aǵasy jaıly edi. «Naǵashy atam Ysqaqbaı men naǵashy apam Sábıpa, artynda qalǵan jalǵyz qaryndasy meniń sheshem Kóken: «Kebenek kıip ketip edi, keler», dep úmitterin úzbeı júrip ómirden ozdy. Biz de qarap jatpadyq. Biraq naǵashymyz týraly derekterdi, jerlengen jerin tabý – nemeresi Dáýrenniń enshisine tıipti. Buǵan da táýbe keltiremiz. «Bar jaqsy» degen sóz osyndaıda shyqqan-aý, shamasy», deıdi Serik Ábikeuly tolqyndy únmen tolqyp otyryp. 70 jyldan keıin ataq-dań­qy dáýirlep, rýhy saǵymnan ary­lyp, aqıqattyń aq jelkenin jel­biretip jetken sol arys ul – Nurman Ysqaqbaıuly Týǵanbaev bolatyn. Ol Almaty oblysy, Jambyl aý­da­nynyń Aqqaınar aýylyndaǵy orta mektepten keıin  Al­maty qalasyndaǵy ushqyshtar daıyn­daıtyn ýchılıshege túsip, ony úzdik bitirip shyǵady. 1939 jyly ob­lys­tyq áskerı komıssarıattyń shaqyrýymen Otan aldyndaǵy aza­mattyq boryshyn óteýge attanady. Onda da alǵyrlyǵymen alǵy shepten kórinip, kók júziniń apshysyn qýyrǵan temirqanat áskerı ushaqty tizgindep, synaqtan súrinbeı ótip júredi. Sóıtip, shyńdala beredi. Úkilegen úmitine, ańsaǵan armanyna jetý jolynda talpynǵan talantty jastyń sol umtylysyn burq et­­ken surapyl soǵys órti buzady. Al­ǵashynda bul alapat jurttyń úreıin ushyrǵanmen, artynan «Namys erlikke jetkizer, erlik eldikke jet­kizer» (Baýyrjan Momyshuly) dep qaıratyna mingen azamattar ji­gerlenip, «Taıaqtan taısalmasań, semserden seskenbeseń – jeńdim deı ber» (Baýyrjan Momyshuly) degen úlken-kishi es jıyp, boı tiktep, jumylyp judyryq bolady. El basyna sondaı syn týǵan sátte 21 jastaǵy Nurman Ysqaqbaıuly «Maı­dan etip dúnıe tórin, Temir gúrzi qaqtap otqa, Jekpe-jek kep ómir, ólim, Soqqylasyp jatqan joq pa?» dep Qasym aqyn (Amanjolov) tap basyp aıtqandaı, alasapyran maıdan shebinen tabylady. Bul 1941 jyldyń shilińgir shildesi eken. 2-shi gvardııalyq Chernıgov-Rechıssk Qyzyl Týly shabýyldaýshy avıa­sııa dıvızııasyna qarasty 79-shy Mo­zyrsk gvardııalyq shabýyldaýshy avıasııa polkiniń áskerı ushqyshy retinde kókke qyrandaı qalyqtap shyǵyp, ıirgen urshyqtaǵy shúıkedeı jumyrlanyp, shúıilgende jaýdyń záre-qutyn ushyrǵany týraly derekter muraǵattarda molynan eken. Aıtalyq, ortalyq maıdannyń 23-shi gvardııalyq avıasııalyq polkinde Ý-2 ushaǵymen túnde 145 ret áýege kóterilip, dushpan nysandaryn bombalapty. Kúndiz de, túnde de ushý tehnıkasyn úzdik meńgergen qaısar jan Otan aldyndaǵy áskerı tapsyrmany múltiksiz oryndap otyrǵan. Sonyń nátıjesinde 1944 jyly jaýyngerlik «Qyzyl Tý» ordenimen marapattalypty. Talaı ret entelegen jaýdyń esin aýdarypty. Bir joly qarsylasty 15 ret bombalaǵanda fashısterdiń ártúrli júkter men qarý-jaraqtar tıegen 18 avtomashınasyn, eki temirjol vagonyn joıyp, tutqıyldan urǵan bomba jaryqshaqtary tilsiz órtke ulasyp, nemisterdi qatty álsiretkeni jaıly maǵlumattar da erekshe este qalady. Ondaǵan jaý soldattaryn jer jastandyrǵany jáne bar. Máselen, Belarýs maıdanynyń Bobrýısk baǵytyndaǵy shaıqastar kezinde 29 bomba tıelgen IL-2 usha­ǵymen áýege kóterilip, tıisti tapsyr­many tııanaqty da múltiksiz oryndaǵan eken. Sondaı qaısarlyǵy men qaharmandyǵy úshin komandırleri tarapynan birneshe alǵystarǵa ıe bolyp, mártebeli ataqtardy da alypty. Ash qasqyrdaı antalaǵan jaýdy qarys qadam bastyrmaı, qadamyn ashtyrmaı, jaıratyp júrgen jalyn júrek jigit 1944 jyldyń 5 tamyzynda ushaǵyna qarsylastyń zenıtti artıllerııasynan atylǵan snarıad tıip mert bolady. Otqa oranǵan áýe kemesi tapsyrmany aıaǵyna jetkizip baryp, jerge qulapty. Bul týraly IаO-000001 №59065 kýálikte taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen. Onyń erlikpen qaza tapqany jaıly №032050 sıfrimen belgilengen qaraly habar kindik qany tamǵan, bu­rynǵy «Novaıa jızn» kolhozynda turatyn Sábıpa Týǵanbaevaǵa tapsyrylǵan. Bul týraly qaryndasy Kúlmárııa Ysqaqbaıqyzymen oı bólis­kenimiz bar edi. «Ysqaqbaı atamnan bir ul, bir qyz bolǵan eken. Uly Nurman qarǵa­daıynan qajyrly bolyp ósipti. Ushqysh bolýdy armandapty. Mek­tep bitirgen jyly bir aýyldan 30 bala ushqysh bolamyz dep ýchılıshege barypty. Jalǵyz ózi oqýǵa qa­byldanypty. О́jet baýyrym ony da úzdik aıaqtapty. Ushqysh mamandyǵyn enshilepti. Atam men ájem aıtyp otyratyn. Qaraly qaǵaz kelgende bizdiń Nurmanymyz Gastellonyń erligin qaıtalapty deıtin. Jaýmen taıtalasyp júrip ushaǵy otqa oranǵany týraly derekti jıi eske alýshy edi. Keıde ózderiniń sondaı erjúrek ul ósirgenin maqtan etetin, – dep anasy Kóken Ábi­ke ákesine turmysqa shyqqannan keıin kórgen ózin naǵashy atasy men anasynyń baýyryna úsh aılyǵynda aparyp salǵanyn tilge tıek etip, sol qasıetti jandardyń shańyraǵyn shaıqaltpaı, otyn jaǵyp, urpaq ósi­rip jatqanyn alǵan tartyp: «Men uldyń ornynda óstim. Atammen birge jaz boıy shóp shabys kezinde shalǵy tarttym. Ol kisiler meni eńbekke baý­lydy. Ákem ıman jolyndaǵy ımandy adam edi. Bar jıǵan-tergenin alyp, Mekkege bet alyp, oǵan jete al­maıtynyna kózi jetken soń kıeli Túrkistanǵa baryp, 40 myń somdy ulynyń arýaǵyna sadaqa etip taratyp qaıtqanyn aıtyp otyratyn. Sol nıetten be eken baýyrym rýhy­nyń orta­myzǵa oralyp jatqany. Aqqaınar­lyqtar atamnyń boıynda bir qasıet bar deıtin. Arab­sha hat tanıtyn. Qaıǵy men qýanysh ómirdiń biri – tóri, ekinshisi – tabal­dyryǵy dep otyratyn. Ol kisiniń boıyndaǵy sopylyqty Ke­ńes zamanynda búrkemelep kelsek, qazir ol kıeli qasıet týraly ańyz­ǵa bergisiz aqıqattardy aıtyp júr», – degen Kúlmárııa Ysqaqbaıqyzy Nurman baýyry týraly mynandaı bir maǵlumatty da ortaǵa saldy. «Ájem­nen estigen myna bir sóz áli kúnge deıin qulaǵymnan ketpeıdi. Soǵys­tan jaraly bolyp elge qaıtqan Áb­diqaıym degen týysymyz Máskeýdegi Qa­zan vokzalyna aıaldap: «Osynda qazaq bar ma eken?» dep suraý salypty. Sonda bir azamat Nurman Týǵanbaev degen jigit osynda júr dese kerek. Izdep barsa, ol maıdanǵa ketipti. Bir bala kótergen áp-ádemi kelinshekpen tildesipti. Jarymyn depti. Qolynda kótergen qyzy bar eken. Keıin bir áıelden bizdiń el­ge hat kelipti. Ol hatty Shaıqyz de­gen jeńgemizdiń atasy anama oqyp bergen. Hatpen birge Nurman aǵammen áıeldiń qol ustasyp turǵan sýreti de jetken. Tanyssam, bilissem depti. Soǵystan keıingi qıyn kezeń ǵoı. Jalǵyzynan aırylǵan ata-anam oǵan kóp mán bere qoımapty. Biraq meniń kóz aldymnan sol sýret, áıeldiń Anna degen esimi qulaǵymnyń ketpeıdi. Ýaqyt óte kele, zaman ty­nysh­talǵanda anam taǵy bir maıdanger azamat Nábıge sol týraly áńgimelep edi. Baýyrymnan kelgen hat pen sýretti eshkimge ustatpaı saqtap júrýshi edi. Amal ne, sonyń kóbinen ajyrap qaldym. Bir táýbe, deıtinim, jalǵyz ba­ýyrymnyń deregi tabyldy. Rýhy qaıta oraldy. Armansyz adam bar ma, hat joldaǵan áıel ómirden ozǵan shyǵar. Al onyń qolyndaǵy qyz, odan órbigen urpaq bar ma eken de­gen bir suraq kókeıimnen ketpeıdi. Baýy­rymnan keıin urpaǵy tabylyp jatsa ǵoı. Hat jazǵan Anna qyzyna Nur­­man­nyń atyn bergen shyǵar», deıdi. Nurman Týǵanbaevtyń Máskeý arhıvinen tabylǵan deregi boıynsha onyń nemeresi Dáýren Serikuly jerlengen jerin izdeıdi. Aqyry, ol da tabylyp otyr. Polshanyń Var­sha­va qalasy Jvırkı jáne Vıgýry kóshesininiń qıylysynda ornalasqan Keńes áskerleri men áskerı tutqyndar jerlengen baýyrlastar zıratyndaǵy 115-shi beıitti taýyp, soǵan arnaıy baryp, ataqonysynan topyraq aparyp, qabirine salyp «Týǵanbaev Nurman Ysqaqbaıuly (1920 – 05.08.1944)» degen jazýly tas qoıyp, ony gúlmen kóm­kerip, Quran baǵyshtap, baba rýhy aldynda azamattyq boryshyn adal at­qaryp qaıtypty. Naǵashysynyń ba­synan alǵan topyraqty elge ákelip, áke-sheshesiniń qasyndaǵy orynǵa qo­ıyp, asyl beınesin tasqa salyp, er­­li­gin qashap jazyp, ádemi eskertkish qoı­­­ǵanyn da atap aıtsaq, artyq bolmaıdy. Biz Nurman Ysqaqbaıulynyń nemereleri Dáýren, Rýslanmen oı bóliskende olar óz atalarynyń da, naǵa­shy­larynyń da Uly Jeńiske úles qosqandaryn maqtanyshpen aıtyp, nebir qundy derekterdi alǵa tart­ty. «Biz endigi jerde Nurman atamyz týraly osy izdenisterimizdi jal­­ǵastyra beremiz. Ol  kisiniń áskerı ushaqty tizgindeý kezindegi erlikteri týraly málimetterdi zerdeleýli jalǵastyramyz. Al óz atamyz Ábike de maıdanda bolǵan. Jasa­ǵan erlikteri úshin I jáne II dárejeli «Dańq», «Otan soǵysy» ordenderimen, kóptegen medaldarmen marapattalǵan. Jyr alyby Jambyldyń Alǵadaı balasymen maıdanda birge bolǵanyn jıi aıtyp otyrýshy edi. Alǵadaıǵa snarıad tıip, qaıtys bolǵanda óz qolymen jerlepti», dep jyr jampozy Jam­byldyń: «Alataýdy aınalsam, Alǵadaıdy tabam ba? Saryarqany sandalsam, Sańlaǵymdy tabam ba?» degen óleń joldaryn eske túsirdi. Iá, ótken ǵasyrdaǵy alapat soǵys­tan alar taǵylym az emes. Buryn qan maıdanǵa attanǵan bozdaqtaryn artynda qalǵan jary, balasy aǵaıyn-týysy izdese, endi ondaı mindet olar­dan taraǵan urpaqqa júktelýde. Sonyń biri, alda aıtqan maıdanger ómiri men nemereleriniń ıgi isi der edik. Elbasynyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi osyndaı qasiretti aldaǵy ýaqytta boldyrmaý úshin usynǵan qujaty dep bilemiz. Beıbit ómirdi súıgen, nebir qıyn kezeńderdi bas­tan ótkergen jurttar ony quptap jatyr. Sóz sońynda aıtarymyz, áńgime Otan qorǵaǵan soldat týraly bolǵan­dyqtan aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqa­taevtyń úlken fılosofııalyq oılardan turatyn «Soldat sózi» degen óleńimen túıindeýdi maqul kórdik. «Adamdar dos. Dosty kep dos atpasyn! Oq syndyryp eginniń masaq basyn, Sábılerdi besikte qyraý shalyp, Kempir-shaldyń kózinen jas aqpasyn! Arýlardyń samaıyn aq shalmasyn, Asyl mura – mahabbat taptalmasyn! Er-toqymyn shopannyń tyshqan tonap, Dıqanshynyń kúregi dattanbasyn! Soǵyspaımyz. Soǵysqa qarsylarmyz, Tynyshtyqqa jaralǵan jarshylarmyz. Bir kezde sel bop aqqan qyzyl qannan, О́mir úshin qal­ǵan bir tamshylarmyz...». Sondaı tamshylar maıdanda qa­harman­dyq kórsetken atalarynyń rýhyn tiriltip, qabiriniń basyna tas qoıyp, týǵan jerine eskertkish tur­ǵyzyp otyr. Endeshe, Gastello erligin qaıtalaǵan qaharman nemereleriniń mundaı azamattyq tirligi ózgelerge de úlgi bolary aqıqat. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan» Almaty oblysy, Jambyl aýdany