Shyńǵys shýaǵy

nemese «Danııardyń áni» ashqan dańǵyl jol Qalmaqtyń asa kórnekti aqyny Davıd Kýgýltınov Bishkekte ótken Shyńǵys Aıtmatovtyń jetpis jyldyǵynda sahna tórinde turyp, «Shyńǵys prozasy mýzykaly prozaǵa aınaldy» dep tebirene sóıledi. Osy bir saltanatty sóz bizdi eriksiz eleń etkizip, tula boıymyzdy ıitip jibergendeı boldy. Al endi, Shyńǵystyń óziniń de «Prozadan mýzyka chyǵat. Kandaı ýkýmýsh, a? Genıalno!» degeni jáne bar. Bul sóz sol torqaly toıda Shyńǵys prozasyna jazylǵan Ilııa Jaqanovtyń ánderine baılanysty aıtylyp, bizdi erekshe bir maqtanysh sezimine bóledi. Osyndaıda qıly-qıly tolǵanysqa túsesiń. Oı keńistigi keńeıe berse eken dep, qııalyń shartarapqa samǵaı jóneledi. Únemi oı men sezim teńizine shomylyp júretin, kúısandyqqa otyrsa boldy «aq klavıshter kózine aq seleýli boz dala» bolyp kórinetin Ilııa Jaqanovtyń eń aldymen óz álemine bir aıaldap alyp, qyrǵyz keńistigine sonan keıin atbasyn bursaq qupııasy mol tuńǵıyq syrdy ashqandaı bolar edik. Ol jyldar boıyna halqynyń rýhanı joǵyn izdep únsiz eńbek ete berdi. Keshegi stahanovshylar ıdealǵa aınalyp, «tók jyrdy Alekseıdiń kómirindeı» dep ándetip jatqan zamanda da eshbir aǵymnyń aıasynda ketpeı, kúni búginge deıin óziniń báz qalpynan aınymaı halqynyń eń aıaý­ly qasıetterin tek óz júreginiń lúpiline ǵana salyp tolǵaǵan talanttyń biri de osy Ilııa edi. Sirá, Qudaıdyń ózi áý basta qabilet, talantty árkimge ólshep-piship berse kerek. Táńiriniń de buǵan degen alabóten syıy men oń qabaq tanytýyn halqynyń kádesine jumsap kele jatqan Ilııa Jaqanov shyn máninde baqytty jan. Talanttyń eń úzdik balamasynyń biri – bekzattyq bolar. Endeshe, onyń shyǵarmalaryndaǵy kisi baýraǵyshtyq qasıettiń syryna úńilgende eń aldymen osy bekzat bolmystyń túp-tórkinine den qoıǵan jón-aý... Qadyr Myrza Áli: «Men jaqsy aqyn bolma­ǵanda, jaqsy oqyrman bolar edim», deýshi edi. Sol kisi aıtpaqshy, jaqsy oqyrman, jaqsy tyńdaýshy bolsań Jaqanov týraly jazý qıynǵa soqpaıdy. О́zi seni jetelep otyrady. Sodan keıin basyńdy anda-sanda silkip qoı da jaza ber. Jaqanovtyń ereksheligi sol, ony jazý úshin oqyrman da, tyńdaýshy da bolýǵa týra keledi. О́ıtkeni, ol eki anany – sóz ben sazdy tel emgen talant. Bir zamanda «Aqqýlar qonǵan aıdyn kóldi» jazǵan Ilekeńniń ózi qazir sol shalqyp jatqan aıdynǵa aınaldy. Jatqan bir shalqar keńistik. Jazýy­nyń ózi de jatqan bir saz. Sózde saz bolady degendi Ilekeńdi oqyǵandar rastaıtyn bolar. Son­dyqtan, onyń ushy-qıyryna kóz jetpeıtin baıtaq álemine ený bıik óre, deńgeıdi, paıym-parasat­ty qajetsinedi. Myna paqyryńyz da sol óre bıiginen kórinýge áldeneshe ret talpynys jasap, kishkentaı ǵana sáttiliktermen shektelgen. Esse, novella, elegııa degenderdi Ilııadaı quıryq-jaly tógilgen júırikteı jutyndyryp jazatyndar sırek. Ásirese, ónerdiń ózin ónerge arqaý etýdiń qansha azap ekenin janyń jánnatta bolǵyr Ábish aǵa, Aqseleý men Áshirbek, Ilekeńniń osy bir bolmysyn tebirene jazyp edi. Álgi janrlardy qomsynsańyz roman, povesterdiń nebir názıra úlgilerin de osy kisiden tabasyz. Al, endi Qazaq radıosynyń mura­ǵatynan aragidik beriletin radıonovella, esselerdi jaıbaraqat tyńdaý múmkin emes. Keı-keıde jol ústinde kele jatyp, mashınany toqtatyp qoıyp tyńdaıtyn jaǵdaıǵa jettik. Halqymyzdyń rýhanı altyn bastaýlaryn bylaı qoıǵanda, sonaý Mosart, Shopen, Bah, Bethoven, Chaıkovskııdiń ózin sol zamanda júrgendeı dáıekti tolǵanyspen jaza­­ty­nyn aıtsańshy. Nebir dıalog, monologtardy tyń­­daǵanda tańdaıyńyzdyń sýyn jutyp, tamsana beresiz. Qysqasy, búginde bir ózi bir rýhanı ýnıversıtetke aınalǵan ańyz adamnyń áleýetin biz qalaı paıdalanyp júrmiz degen saýal da osyndaıda til ushynda turady. Baıaǵyda Almatydaǵy Áýezov úıinde halyq ýnıversıteti degen qoǵamdyq mekeme bolýshy edi. Onda ár kez ádebı-mýzykaly qońyr keshter ótip jatatyn. Onyń qonaqtary: bir kúni ǵulama ǵalymdar Álkeı Marǵulan, Aqjan Mashanov, taǵy bir kúni, sonaý Sozaqtan kelgen kúıshi Tólegen Mombekov... taǵy basqalar... bizdiń tárbıemizdegi osy ýnıversıtettiń orny erekshe boldy. Bilimge toıymsyz kezimizde soǵan baratynbyz, bilimpazdardy tyńdaıtynbyz. Al, qazir sol ýnıversıtettiń rólin nege Ilııalar atqarmaıdy? Ult óresin bıiktetý úshin mundaı usynysqa Ilekeń bir tıyn suramaı qýanyp barar edi. Sonda biz de qazirgi qaptap júrgen adam tanymaıtyn, máselen, Merýert О́tekeshovaǵa baryp: «Siz qandaı kınoǵa tústińiz?» deıtin urpaqtyń aldyn alǵan bolar edik. Ilııalardyń leksııasyn tyńdaý ǵajap qoı. Eger osy úrdis qolǵa alynatyn bolsa, Ilııany «bir kisideı bilemiz» dep júrgen bizdiń ózimiz «birshama bilemiz» demes edik. Ony úzbeı tyńdaǵan qazirgi urpaq endi on-on bes jyldan keıin birshama bilemiz dep aıta bastasa, jetistik degen osy emes pe?! Ilııalar kesheden góri búginge kóbirek kerek. Intellektýaldy ult tárbıeleýdiń tóte joly osy emes pe? Tipti, álgi jypyrlaǵan «juldyzdardyń» bárin bir jerge jınap, Ilekeńdi tyńdatsa solardyń talaıy jerge túsip, talaıy óshken bolar ma edi?! О́zi únemi qaıtalaıtyn Shopenniń: «Sóz bitken jerden mýzyka bastalady», degen qudiretti sózin Ilııa qalaı sabaqtar edi deısiń. Boıyndaǵy bar bolmysyn sózben de somdaýǵa qabiletti Ilekeń bir sát sózdiń qadirin oılaǵanda mýzykaǵa aýysyp, sóz ben sazdy qatar shapqan qas júırikteı shalqytar edi. Osydan biraz ýaqyt buryn Qaraǵandyda kózine sátti jasalǵan operasııadan keıin ahýal surap, arasynda Atyraýǵa bir jolymyz túsip, aǵyl-tegil áńgimelesip, sol baıaǵy qazaq óneri men mádenıeti týraly uzaq-uzaq oıǵa berilgenimiz jáne eske túsip otyr. Sol joly bir qushaq kitap alyp qaıttym. Ǵajaıyp qoltańbalar berdi. Ǵajaıyp deıtin sebebim, Ilekeńniń qoltańbasynyń ózi shaǵyn támsil sekildi oqylady. Alysta júrgen aǵamyz rýhanı aǵalary men inilerin de qatty saǵynady eken. Saǵynyshpen ómir súrý shyn óner adamyna ǵana tán shyǵar. Sol jolǵy ataqty Áshirbek Syǵaıǵa jazǵan qoltańbasynyń ózi bir taqyryp. Atyraý degennen eske túsedi. Qaısybir jyly qazaq rýhanııatynyń janashyry Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń shaqyrýymen Tıysh apamyzdy qoltyqtap, bir chemodany men tis shetkasyn ǵana alyp Atyraýǵa bet túzegen Ilııa aǵa qazir osy jerdiń turaqty turǵynyna aınaldy. Áý basta: «Mynaý batysta shashylyp jatqan mol rýhanı muraǵa ıe bolsańyz, bir júıege salyp berseńiz», degen Imekeńniń izgi maqsaty, ıgi muratyn qazir bul kisi asyra oryndaǵan kúıde. Oǵan dálel retinde batys ólkeniń tumadaı tunyp jatqan án-hıkaıasy shertilgen «Záýresh» atty tolymdy eńbegin atasaq ta jetip jatyr. Ol keshegi ǵulama Ahmet Jubanovtardyń qoly tımegen, nazaryna ilikpegen beımálim tarıh. Qazaqtyń jer asty baılyǵy qansha bolsa, onyń tórt buryshy, bar alaby da ónerge tunyp tur. Ázelden osy taqyrypqa túren tartyp, aldyna qara salmaǵan Ilekeń osynaý baıtaq álemge qunyǵa kiristi. Qazaqtyń dástúrli mýzykasynyń, onyń ishinde án óneriniń asqan bilgiri, qadirin birde bilip, birde bilmeıtin, únemi joq izdep júretin Jaqanov­tyń sońǵy jyldary tapqan asyldaryn júıe­lep jazyp aıtatyn adam tabylsa bul zamanda bir baqyt sol bolar edi. Bireý arǵy-bergi tarıh­tan birdeńe taýyp alsa, janyn qoıarǵa jer tap­paı bezildep ketse, Ilekeń ún-túnsiz, aspaı-tas­paı, ózin-ózi jarnamalamaı, ózin de, ózgeni de tańǵal­dyryp, tamsandyryp eńbek ete beredi. Ishi tolǵan tol­ǵanysqa, qazynaǵa aınalǵan birinen biri ótetin kitap­tar shyǵa beredi. Biraq, solaı eken dep qarap jat­paı, tipti, demin almastan kelesi bir syrly álem­ge soqa salady. Mundaı rýhanı toıymsyz adam­dy kórmedim. Almaty men Astanadan alysta júrse de, sol Atyraýdyń ózinde de munyń baǵasyn biletinder jetip-artylady. Rýhanı shejire dál qasyna kelip jantaıyp jatsa jurt nege qýanbasyn, nege baǵa­lama­syn?! Ilekeńdi ár jerde kezdesýge shaqyryp jatady. Sondaı kezdesýdiń biri munaı ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵalymdarymen ótedi. – Sol kezdesýde keń tynysty, bıik ánderdi kóp aıttym. Ár kezdesýden bir áser alyp qaıtasyń, ıá, óziń kútpegen keremet jaıǵa tap bolasyń ǵoı. Osy kezdesýde bir eńseli, kórkem jigit, elýler shamasyndaǵy grek pishindes bir azamat sonshalyqty yntyzar, oıly kúıde otyrdy. Bir kezde álgi azamat: «Men ıtalııalyqpyn. Máskeýde oqydym. Munaıshymyn. Bizdiń Italııada da ándi osylaı shyrqap salyp aıtady. Keń tynysty, bıik ánderdi jaqsy kóredi. Siz án shyrqaǵanda óz halqymdy oılap, keýdemdi qýanysh sezimi kernedi. Sizdiń sonshalyqty júrekpen aıtqan ánderińiz óz halqyńyzdy qalaı súıetinińizdi baıqatyp ketti. Siz, sirá, «mýzykanyń dınozavrysyz» dep qatty tolqydy», – deıdi Ilekeń sol kezdesý týraly. Kókiregi oıaý, kózi ashyq adam qashanda baıqampaz, talǵampaz keledi. Álgi, sheteldik azamat Ilekeńniń bolmysyn qalaı tap basyp tanyǵan. Bir boıyna birneshe óner jıǵanyn qalaı baǵamdaǵan?! Shirkin, osyndaı tyńdaýshysy, baǵalaýshysy bar el eki ese baqytty ǵoı. *** Ilekeńmen bolǵan suhbattardy bylaı qoıǵanda, «Bekzat bolmys», «Shyńǵys pen Ilııa» («О́ner-ómir», «Qazyǵurt» baspasy 2004 j.) atty portretter jazǵan edim. Sondyqtan bul joly ol dúnıelerde kóp qamtylmaǵan tustardy aıtýǵa talpyndym. Edildi kelip alǵany – etekke qoldy salǵany, Jaıyqty kelip alǵany – jaǵaǵa qoldy salǵany, Oıyldy kelip alǵany – oıdaǵysy bolǵany, – dep jyrlaǵan Murat aqynnyń muń-zary jyldar boıyna júreginde júretin Ilekeń úshin sol zar zaman saryny qazir búkil el tik turyp aıtatyn «Edil-Jaıyq» atty rýhty án-panoramaǵa aınaldy. Bul keremet jankeshti Juban aǵa men tabandy Ilekeń tandeminiń arqasynda múmkin boldy. Kezinde Ilekeńniń ábden ıleýine túsken Jubaǵań keıinnen: «Áý basta osy ánnen azap kórip edim, endi rahatyn kórip júrmin», depti. Ras. Bul ándi beıjaı tyńdaý múmkin emes. Jeke adam óz aldyna, al hor men orkestr qosylǵanda alapat. Ásirese, boztorǵaıdaı shyryldap bir top qaradomalaq aıtqanda («Ertóstik» balalar hory) janyńdy qoıarǵa jer tappaı, typyrshyp ketesiń. Osyndaı án jazyp ta «tiri júrýge» bolady eken. О́zińizdi bylaı qoıǵanda bul týyndynyń ózge elderdiń, ásirese, orystyń tarıhyndaǵy I.Dýnaev­skıı­diń «Shıroka strana moıa rodnaıa», M.Blanterdiń «Katıýshasy», V.Solovev-Sedoıdyń «Podmoskovnye vechera», M.Fradkınniń «Techet reka Volga» tárizdi ánderimen qatar turatynyn qalaı maqtan etsek de jarasady. Ilııa Jaqanov shyǵarmashylyǵynyń shoqtyǵy bıik bir salasy – qyrǵyz taqyryby. Zadynda kitap áserimen án jazý dúnıelik rýhanııat tarıhynda sırek kezdesetin qubylys. Bul rette Shyńǵys Aıtmatov Ilekeńniń ishki sezim qýatynyń jańa kóz­derin ashýda úlken qozǵaýshy kúshke aınaldy. Uly sýretkerdiń shyǵarmasyn oqyǵan saıyn kom­pozıtordyń aldynan udaıy bir kógildir keńis­tik ashylǵandaı bolatyn. О́tkenge sál sheginis jasaıyq. 1963 jyldyń 10 qazanynda Sh. Aıtmatovqa «Taý men dala hıkaıalary» kitaby úshin Lenındik syılyq berildi. Radıodan dál osy bir qýanyshty habardy estigen kúni teledıdarda redaktor bolyp qyzmet etetin kezi, Ilııa túski as kezinde «Jámıla» povesine qaıta bir berile úńildi. Sol sátte «Danııardyń áni» týdy. Arada bir kún ótken soń Almaty teledıdarynda Shyńǵys Aıtmatovpen tikeleı baspasóz máslıhaty ótti. Osy oqıǵanyń ústinde ánshi Mádesh Nııazbekovtiń oryndaýynda «Danııardyń áni» shyrqaldy. Sol kúnnen bastap, bul qudiretti án dúnıeni sharlap ketti. Arada bir jyl óter-ótpeste «Jámılanyń áni» ómirge keldi. Osy arada Yqylas zamanyn kókteı sholýǵa týra keledi. Qazekem kóshe bergen ǵoı. Qansha kóshse de bir jaqsysy qyrǵyzdan qashyq ketpegen. Bul taǵdyr eki halyqtyń basyn amalyn taýyp ózi qosyp otyrǵan. Ilgeride Talas boıy, Toqmaq, Bishkekke deıin (kúni búginge deıin solaı ǵoı) qońsy qonǵan qazaq-qyrǵyzdyń arasyndaǵy quda-qudandalyq, baýyrmaldyqty odan ári tereńdetken Yqylas pen qyrǵyzdyń ataqty kúıshisi Kúrenkeı zamanynan beri qaıyrsaq, bul oıymyzǵa mysal kóp. Sol jaryqtyqtardyń kózin kórgen Ilııanyń týysy Sadyq atanyń jary Jámıla (qyrǵyz qyzy) degen úlken sheshemiz eki eldiń arasyna altyn kópir saldy. Álken ákemizdiń qosaǵy Sábıǵa, odan keıin kelin bolyp túsken Bátıma syndy qyrǵyzdyń kórkem qyzdary Alataý men Qarataýǵa sybyzǵydaı syzylǵan qyrǵyz ánin alyp keldi. Bul Ilııanyń bes- alty jasar kezi. Aýyl-aımaq tańnyń atysy men kúnniń batysy qyrǵyz ánin aıtady. Bala Ilııa sonyń bárin óz ánimiz dep qabyldaı bergen. Búginde oılap otyrsaq, qyrǵyz áni men Shyńǵys álemi Ilııanyń shyǵarmashylyǵyna tabıǵı túrde yqpal etýi sol kezden bastaý alǵan eken. Demek, másele – negizde. Has óner osyndaı negizden týady. Budan keıin «Danııardyń ánine» jaýap retinde «Jámılanyń áni» týýy da zańdylyq qoı. 1964 jyly qyrǵyzdyń «Alatoo» jýrnalynda Gúlsaıra Momynovanyń aýdarýymen Ilııanyń «Qaıta oralǵan án» atty povesi jarııalandy. Ol kezde basylymnyń bas redaktory – Tólegen Qasymbekov, jaýapty hatshysy – Jálel Sadyqov. Qyrǵyz baýyrlardyń bul shyǵarmaǵa yntyzar bolǵany sonshalyqty, tipti, paraqtap, bir-birinen qyzǵanyp, jyrtyp alyp oqyǵan da jaǵdaı kezdesken. Qyrǵyz ádebıetiniń jyl qorytyndysynda Túgelbaı Sydyqbekov aqsaqal: «Bizdiń qyrǵyz ádebıetine bir talantty jas keldi», dep shattanǵan. Ilııa qyrǵyz eken dep qalypty, jaryqtyq. Jyl ótken saıyn Shyńǵyspen aradaǵy baılanys Ilııanyń ómirinde betburys jasaı bastady. Sanasyn sáýlelendirdi, janyn jadyratty. Shyńǵys shýaǵyna shomylyp, shapaǵatyna bólendi. Arada «Qosh bol, vals» degen povest týdy, qyrǵyz­dar ony «Qaıran, vals» degen atpen jarııa­lady. Sodan kóp uzamaı qyrǵyz tilinde «Qaıra tań­shyǵan obon» degen kitaby jaryq kórdi. Ilııanyń kóńili buǵan da kónshimedi. Sol aralyqta sózin Juban Moldaǵalıev jazyp, qyrǵyz taqyrybyna «Aınagúl» degen áni shyqty. Budan keıin Arqany jaılaǵan qyrǵyzdardyń birsypyrasynyń Ystyq­kól jaqqa... elge kóshýine sebepshi bolǵan ataqty «Ásel», odan soń «Asylym» ómirge keldi. Endigi jerde qyrǵyzdar ony Shyqańnyń «Shynarym meniń, shyraılym» týyndysyndaǵy Hadıshanyń áni dep atap ketti. Osynaý úzdik úrdis tereńge tar­ta berdi. Ilııa Yqylas pen Kúreńkeı, jalpy qazaq pen qyrǵyzdyń kórkem tarıhyna arnalǵan «Yqylas» atty ásem roman jazdy. Bul roman Shyń­ǵys­tyń kómegimen eń aldymen qyrǵyz tilinde «Qyr­ǵyzstan» baspasynan 1988 jyly «Kertolǵaý» degen atpen jaryq kórdi. Sol jyly qyrǵyzdyń ádebı jyl qorytyndysynda eń úzdik shyǵarma ataldy. Kezinde Shyńǵys Aıtmatovqa Qazaqstan Prezıdentiniń arnaýly syılyǵy berildi. Osy saltanattyń aldynda Ilekeńe telefon shalǵan qyrǵyzdyń dańqty dırıjeri Asanhan Jumahmatov: «Búgin Respýblıka saraıynda jańa ánniń premerasy bolady», dedi. Ilekeń ań-tań. Qaıdaǵy án. Biraq, ishi birdeńeni sezdi. Qyrǵyzdardyń áıteýir oılamaǵan jerden jaqsy istiń bastaýshysy bolyp júretinin biletin. Saltanatty kesh sońyndaǵy konsertte qyrǵyzdyń halyq ártisi Darıǵa Jalǵasynova «Jámılanyń ánin» oryndady. Bul án araǵa 25 jyl salyp kelip Almatyda tuńǵysh ret shyrqaldy. Ǵajaıyp án osynshama jyldar aıtýshysyn kútip jatqan eken ǵoı. Osynaý bir sátti sabaqtastyqty, ǵajaıyp úndestikti júregimen túsingeni sondaılyq Prezıdent júzindegi nurdy, baýyrǵa degen aq, adal mahabbatty aıtyp jetkizý qıyn edi. Án de sulý, Darıǵa da sulý. Araǵa 25 jyl salyp baryp tyńdaýshysymen qaıta tabysqan ásem ánmen birge dalanyń mahabbatyn jazǵan Shyńǵys ta shat-shadyman kúı keship tur edi. Án taǵdyry degen de keıde osylaı bolyp keledi. Sol kúnniń ertesine Nuraǵań bastap qasynda Shyńǵys pen Ábish bar ıgi jaısańdar Alataý aýdanynda tigilgen úıge qonaqqa keldi. Sol kezdesýde Ilekeń «Áselden» keıin «Qosh bol, Gúlsarynyń» áseri­men týǵan «Bıbijandy» shyrqady. Kompozıtor osynyń aldynda ǵana Kelnde turatyn Eýropa musyl­mandary odaǵy lıderiniń orynbasary Murtaza degen kisiden Shyńǵysqa osy ánniń taspa­syn berip jibergen. Eger unaı qalsa osy ánmen elge, jerge degen saǵynyshyn bassyn dep sálem jol­da­ǵan. Bul joly da Shyńǵystyń razy kóńilin kórdi. Orystar: «Kak nıkogda», deıdi ǵoı. Ilekeńdi qat­ty qy­syp qushaǵyna aldy Shyńǵys. Ol rýhanı inisine degen kóńilin udaıy osylaı bildirýdi ádetke aınal­dyr­ǵan edi. «Ilııa, júregimdi uıytyp júrgen bir lırı­ka­lyq povesti bitirdim. Soǵan mýzyka jazasyń»,  dedi. Yqylas pen Kúreńkeı, Jambyl men Toqtaǵul, Muhtar men Shyńǵys, Ydyrys pen Súımenqul... Qazaq pen qyrǵyzdyń rýhanı dúnıe keńistigin osynaý tulǵalarsyz kózge elestete almaısyń. Bul tizim aıta berseń taýsylmaq emes. Shyqańnyń rýhanı inisi Ilııamen aradaǵy baılanysynyń osynaý bir úzik-úzik sátteri de sonyń dáleli. Bul ózi aldaǵy tabandatyp jazýdy qajet etetin qyzyq ta kúrdeli taqyryp. «Qyrǵyzstan Respýblıkasynyń mádenıetke eńbek sińirgen qaıratkeri» Ilekeńdi baýyrlas qyrǵyz elimen baılanystyratyn sabaqtastyqtyń bir úzigi osy. 1965 jyly, kúzde ol Ystyqkóldegi qaınaǵasy Rybache qalasynda prokýror bolyp isteıtin Qarpýllanyń úıine baryp demalady. Almatyǵa qaıtar sátinde jol ústinde kele jatqan Ilııa ǵajaıyp bir kóriniske tap bolyp, kóńili alaı-dúleı kúıge túsip, ile mashınany Ystyqkólge burǵyzady. Qyrǵyzda kádimgi qara jeldiń «Ulan» degen bir súıikti aty bar. Ol sol joly Ystyqkóldiń býyrqanǵan minezin, týlaǵanyn, shýlaǵanyn, «ulannyń» ýildegenin kórdi. Kóz aldyna Aıvazovskıı de, Hemıngýeı de emes, Shyńǵys keldi. «Proshaı Issykýl! Proshaı Asel! Proshaı pesnıa moıa nedopetaıa» – degen Ilıastyń sózi júregin tolqytyp jiberdi. Án týdy. Ile Bishkektegi kompozıtor dosy Altynbektiń úıine jetti. Ándi notaǵa túsirdi. Sodan arada alty jyldan keıin ábden oı súzgisinen ótken soń baryp, án 1973 jyly efırge shyqty. Án jurtshylyqqa tez tarap ketti. Ádettegideı qýanyshyn jasyra almaı qyrǵyz eline telefon shaldy. Shyqańdy saıajaıdan tapty. Jazýshynyń qońyr daýsy estildi. – Shyńǵys aǵa, kópten beri tolǵandyryp júrgen bir án týdy. Jańa ǵana efırden berildi. – Ooba, ooba, qandaı boldy, yrdap qoıshy. Ilekeń qońyr daýysymen jaılap qana yńyldady. – Ýqmýsh bop shyqqan eken, abdan jaqshy, sen, Ilııa bir esebin taýyp kelseńshi, – dedi jazýshy. Úninen tileýles inisin saǵynǵandyq seziledi. Osy bir ánde tek súıgen jarǵa ǵana emes, adam júregin qozǵaıtyn elge, jerge degen rýhty súıispenshilik jatyr edi. Án qudireti degen osy. Bul ataqty «Ásel» áni edi. Osydan soń-aq qazaq-qyrǵyz arasynda Danııar men Ásel, Jámıla esimdi balalar kóbeıdi. Osy aralyqta saǵynyshty júrekten «Asylym» týdy. Endigi jerde qyrǵyzdar ony álginde aıt­qany­myzdaı, Shyqańnyń «Shynarym meniń, shyraılymdaǵy» Hadıshanyń áni dep atap ketti. Jyldar ótken saıyn uly sýretkermen kezdesý osy­laısha jalǵasa berdi. Shyńǵys qazaqtan janyna ja­qyn taǵy bir ini taptym dep qýandy. Birin-biri uzaq kórmese saǵynysyp qalatyn jaǵ­daıǵa jetti. * * * Endi «Yqylas» romanynyń týý sebebine baılanysty keńirek tolǵasaq deımin. 1986 jyldyń 29 jeltoqsany. Ilııany Yqylas pen Kúreńkeı arasyndaǵy baılanys kópten qyzyqtyratyn. Sodan materıal jınaý úshin jolǵa shyǵady. Bishkekke keledi. «Arashan» shyǵarmashylyq úıine jaıǵasady. Sol kúni qasynda dosy – qyrǵyzdyń úlken jazýshysy, «Synǵan qylysh» dılogııasynyń (ony qazaq tiline aýdarǵan osy Ilekeńniń ózi edi) avtory Tólegen Qasymbekov bar, ekeýi Shyqańmen kezdesedi. Áńgime birden úılese ketedi. Shyqań «Synǵan qylysh» romanyn óte sátti aýdarǵanyn biledi eken. Ilııanyń jazýshylyǵyna qyzyqty. Áńgime emin-erkin bastalǵan sátten: – Shyqa, myna Ilııa «Kertolǵaý» degen povest jazbaqshy, – dedi Tólegen. Ilııa bul kitap jaıynda óz oıyn keńinen tolǵady. Shyńǵys bul sózdi berile tyńdap: «Ilııa, sen bul taqyrypty esh jaltaqtamaı tereńnen tolǵap, roman etip jazýǵa shamań jete me? Aıtqan oqıǵań keń de tereń eken. Biz ózimizdiń el tutqasy bolǵan asyl arystarymyzdyń atyn ataýǵa da batylymyz barmaıdy. Kitabyńa ózek bolyp tartylatyn oqıǵalarda bizdiń el men jer úshin joıqyn kúrester jasap, eńirep ótken sol asyldarymyzdy bir qyrdyń astynda jatyp, elimizdiń júreginde saqtalǵan tarıhı jaǵdaılarmen jaqsylap turyp, shyndyq aıasynda jazyp qoısań myna Tólegenniń «Synǵan qylysh» dılogııasy sekildi sanamyzǵa sáýle túser edi», – dep tógilip otyryp tilek etti. Osy áńgimeden keıin Ilııa qyrǵyz ómirin jan-jaqty zerttedi. Romandy úsh aıda jazyp bitti. Eki halyq­tyń eki mýzykanty Yqylas pen Kúreńkeı arqy­ly kóp ómirdiń syry shertildi. Sodan bul roman Shyńǵystyń kómegimen tez arada eń aldymen qyr­ǵyz tilinde «Qyrǵyzstan» baspasynan 1988 jyly «Kertolǵaý» degen atpen jaryq kórip, sol jyl­dyń ádebı qorytyndysynda eń úzdik shyǵarma atandy. Shyńǵys osy roman týraly sol joly súısinip aıtty. Osyndaı rýhanı baılanystardyń bizdi baıyta túsetinine qýanyp aǵynan jarylyp uzaq sóıledi. Sol jyly uly jazýshynyń 60 jyl­dy­ǵyn­da Ilııanyń «Obon» atty lırıkalyq essesi «Danııardyń áni», «Jámılanyń áni», «Ásel», «Asylym», «Bıbijan» ánderiniń jazylý tarıhyn jyr qylyp «Alatoo» jýrnalynda jarııalady. Jalpy, Ilııanyń qyrǵyzdyń ózi aıta almaǵan Shyń­ǵys ómirine qatysty áli de beti ashylmaǵan shyn­dyq­tardy jaz­ǵany, «Shyńǵys jáne mýzyka» atty ta­qyrypta fes­tıval ótkizýge muryndyq bolǵa­ny, osy óner toıy ústinde buǵan kórsetilgen qurmettiń ózi de arnaıy áńgimege arqaý bolatyn tereń bir hıkaıalar. * * * Shyńǵys Aıtmatov dese, Ilekeńiń ónerdegi jo­lyn ashqan «Danııardyń áni» eske túse beredi. Osy ánge kóńili qulaǵany sonshalyq, uly jazýshy ony árkez sebep taýyp áńgimesine qosyp otyrǵan. Qaı­sy­bir jyly jazýshy Tashkentke barǵan bir sapa­rynda «Danııardyń ániniń» notasyn ózbektiń Naýaıy atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń bir dırı­­jerine tabys etipti. Ándi sol teatrdyń akteri, Jumaǵul esimdi qaraqalpaq jigiti halyqaralyq ánshi­ler kon­kýrsynda oryndap, úshinshi dárejeli syı­­­lyq alypty. Mine, sóıtip, dalanyń únin, mahab­­ba­tyn álemge pash etken án dúnıeni sharlap júr. Ilııa Jaqanovty qyrǵyz halqyna súıikti etken ánderdiń qudirettiligi sonsha, aramyzǵa qylaý túspeıtin eldigimizdiń yntymaǵyn jarastyra beredi. Sol yqylas-peıildiń bir aıǵaǵy 1999 jyldyń qońyr kúzinde Ilekeńe Shyńǵys Aıtmatov atyndaǵy halyqaralyq syılyq berildi. Bul oqıǵa Bishkekte eki-úsh kún boıy qyrǵyz jurtyn shattyqqa bólegen ulan-asyr konsert bolyp ótti. Egiz eldiń osy bir súıinishti týystyǵyna Shyńǵystyń ózi de máz-máıram bolyp qýanǵany esimizde. 2004 jyldyń maýsym aıynyń tórtinshi juldyzynda Almatynyń Respýblıka saraıynda Ilııa Jaqanovtyń úlken konserti boldy. Mine, osy konserttiń kórki Shyńǵys Aıtmatov shyǵarmalary negizinde jazylǵan ánder, ony oryndaǵan qyrǵyzdyń eki bulbuly –Darıǵa Jalǵasynova men Kerım Turapov qazaq kompozıtorynyń ataǵy men bedelin múlde asqaqtatyp jiberdi. Sol jy­ldyń 1 jeltoqsanynda Astanada «Kongress-Holl» zalynda ótken osy konsertte de qyrǵyz ben qazaqtyń myzǵymas týystyǵynyń belgisi retinde súısine ardaqtap otyrǵan ánder taǵy da shalqydy. Ilııa Jaqanov osy qýanysh ústinde qyrǵyzdyń «Dáneker» ordenimen marapattaldy. Osy jarastyqty ómir osylaısha jalǵasyp jatyr. О́te shyǵar dúnıe-aı! «Ilııa, júregimdi uıytyp júrgen bir lırıkalyq povesti jazyp bitirdim, soǵan mýzyka jazshy» dep úni jan jylytar lebizge tolyp shyǵatyn uly qalamgerdiń darıǵa dıdaryn qara jer jasyrǵaly da jyldar ótip barady. Sol «Danııardyń ánine» tenor bitkender áli kúnge jabylyp jatyr. Nege jabylmasyn?! Kóńilińdi shalqytyp, asqaqtatatyn bir baıtaq álem ǵoı ol. Sońǵy jyldary jas ánshi Qaıyrjan Berdibaev «Danııardyń áni» degen fılm­ge bergisiz beı­n­e­baıan túsirdi. Qysqasy, bireý bildi, bireý bil­medi, «Danııardyń ániniń» tańǵajaıyp ekinshi ómiri bastaldy. Bizdi bir ǵana «Danııardyń áni» osylaı baý­raı beredi. Ne qudiret bar onda? Ilekeńniń qyr­ǵyz taqyrybyndaǵy ár áni ańyz-áńgime bop jaıy­lyp bara jatyr. «Danııardyń áni» sol rýhanı tól­diń kóshbasy, arnaly bulaqtyń móldir bastaýy edi. ... Taıaýda bir úlken toıda ataqty ánshi Kenj­e­ǵalı Myr­jyqbaımen saǵynysyp qaýyshtyq. Kóp áń­gimelestik. О́tken kúnder, ǵajaıyp konsertter eske tústi. Kenjeǵalı toıda án saldy. Sol baıaǵy jan júıeńdi bosatar qońyr daýys. Biraq, «Danııardyń ánin» aıtqan joq. Aıtpaǵany da durys boldy. Toıdyń aty – toı. Bireý mas, bireý jas degendeı. Bul ándi úlken daıyndyqpen kelip tyńdasa ǵoı, shirkin! – «Danııardyń ánin» bir estigim kelip júr, – dep edim, ánshiniń júzi nurlanyp ketti. – Aldaǵy ýaqytta Ilaǵanyń ánderinen bir kompakt dısk daıyndamaq oıym bar. Soǵan kirgizemin, ózim de saǵynyp júrmin sol ándi, – dedi, Kenjeǵalı. Qazaqta «Danııardyń ánindeı» án kóp emes qoı. Ol sırek oryndalady. Sonysy da jaqsy. Ondaı án ólmeıdi, biraq, ásirese, mynaý tiri daýystar jutylyp bara jatqan zamanda júrek toly asqaq sezimmen, bıik únmen aıtylǵany da kerek-aq! ...Sozaq degen qasıetti jer bar, onda Qoja Ahmet Iаsaýıdaı musylman áleminiń pirin óz qolymen arýlap qoıǵan Qarabýra áýlıeniń kesenesiniń tóńiregi búginde qudiretti panteonǵa aınaldy. Osy qaýymda musylman juraǵatynyń ulylary men asyldaryna qara granıtten eskertkish tastar qoıylady. Sondaı tastardyń birin Ilııa Jaqanov Shyńǵys Aıtmatovtaı uly aǵasynyń rýhyna arnap qoıǵanyn jurtshylyq bilip jatyr. Bul –máńgi dostyqtyń belgisi! Qalı SÁRSENBAI, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Almaty aqshamy» gazetiniń bas redaktory