Ákem aıtqan aqıqat

Ákemniń soǵys jaıynda aıtqan áńgimelerine kezinde balalyq­pen kóńil ból­megenime búginde qatty ókinemin. Ol kisi kúlli maıdanǵa betburys jasaǵan, nemis-keńes soǵysynyń taǵdyryn sheshken Stalıngrad túbindegi keskilesken shaıqasta bir Allanyń qudiretimen aman qalǵanyn aıtyp otyrýshy edi... – Ushy-qıyry kó­rinbeıtin okopta jat­qan 500-ge jýyq jaýyngerdiń ishindegi eń erese­gi men boldym-aý dep oılaımyn, – dep bas­taýshy edi áńgimesin ja­ryq­tyq. – Jasym 33-ke tol­ǵan men edim, qalǵandary – kókórim bozbala­lar. Ko­man­dı­ri­miz­diń úne­mi jaý­ǵa qarsy birinshi bolyp «ýralap» alǵa umtylýdy ma­ǵan bu­ıy­ratyny da sondyqtan ba dep oılaıtynmyn. Ásirese, 17 jasar Kenjebek Saǵatov degen bozbala inim kezegi tıgende ustaıtyn myltyǵyn súıretip, «kókelep» qasymnan qalmaıtyn. Sol Kenjebek damyldap otyrǵan bir kezde maǵan: «Jaı­syz tús kórdim, kóke! Baýyryńyzdan ushyp bara jatyr ekenmin», dedi kádimgideı qobaljyp. Men de ózimshe jubatqan boldym. О́ıtkeni, aspannan snarıad jaýǵanda bas saýǵalaǵan bizder qaıda tyǵylarymyzdy bilmeıtinbiz. Aman qalǵandarymyzdy topyraqtyń astynan talaı ret arshyp alyp júrdik. Sol kúngi shaıqas tań bozynan bastaldy... Artymda menen qalmaı myltyǵyn súırep, qustaı ushyp kele jatqan Kenjebek kenet kózden ǵaıyp boldy. Júregim «zyrq» ete qalyp, keri júgirdim. Sóıtsem, on metrdeı jerde oq tıip mert bolypty. Baıǵus balany okopqa kóterip ákelip, ońashalaý jerge jatqyzyp, apyl-ǵupyl bilgen duǵam­dy oqydym. Kóz jasymdy tyıa almaı, toppen birge qaıta júgirdim.., – dep aýyr kúrsinetini de esimnen ketpeıdi. Ákem aǵaıyn-týystas eki baýyry Orynbasar, Jumabaı úsheýi soǵystyń alǵashqy tórt aıynda Stalıngradtyń túbinde birge shaıqasqan. Tórt aı boıy ajal oǵynyń astynda aman-esen birge júrgen. Kúshi basym jaýǵa tótep bere almaı, onyń ústine qarý-jaraq ta tapshy eken, ekeýara bir myltyq degendeı, bizdiń áskerler keıin shegine bastaıdy. Bir joly komandıri «Qashanǵy sheginemiz, alǵa umtylyńdar!» dep buıryq beredi. О́kinishtisi, munysy kózsiz batyrlyq edi. О́ıtkeni, vzvodta adam da, qarý da az. Janynda eki týysy bar ákem «ýralap» alǵa umtylǵanda týra ortaǵa aýyr snarıad túsip jarylady. Inisiniń bireýi aspanǵa ushyp, súıegi shashylyp ketedi. Ekinshisiniń basy joq, moınynan qany atqylap jatqanyn sońǵy ret kórip, ózi de ońbaı jaraqat alǵan ákem de sumdyq kórinisten keıin esinen tanyp qulaıdy. О́te jaqyn týystas baýyrlary Orynbasar men Jumabaıdan osylaısha kóz aldynda aıyrylady... Esin bir jıǵanynda bir orys soldatynyń arqalap kele jatqanyn sezedi. Sosyn ólgender men jaralylardy qosa laqtyryp mashınaǵa tıegeni esinde qalypty. Qatty qansyraǵany sonshalyq, neshe kún jol júrgenin de bilmeıdi. Tashkenttegi áskerı gospıtalde ǵana dáriniń kúshimen ózine-ózi keledi. Ústindegi órimi shyqqan kıimin sheship tastaǵandyqtan, qaltasyndaǵy Kenjebektiń úı-ishine jazǵan hatynan aıyrylyp qalady. Ákem soǵysqa Asqarov bolyp attanǵan. Gospıtalde esi kiresili-shyǵasyly bolyp jatyp «Atańnyń aty kim?» degende «Aǵybaı» degen bolýy kerek, sodan Aǵybaev bolyp ketipti. Keıin óz-ózine kelgen soń «Men Aǵybaev emes, Asqarovpyn» dese, «Siz Ájibek Asqaruly Aǵybaevsyz» dep aty-jónin solaı jazyp jiberipti. Ákeshim soǵystan II-toptaǵy múgedek bolyp oralady. Stalıngrad túbinde bolǵan sol aqyrǵy qyrǵynda ákemniń sol qolyn bilek bitken jerinen oq julyp ketken. Elge oralǵan soń uzaq jyldar boıy Ońtús­­tik Qazaqstan oblysyndaǵy Jetisaı aýdany­nyń «Molotov» keńsharynda eńbek etti. 1963 jyly Ordabasy aýdanyna qarasty «Isahanov» keńsharyna kóship kelip, maqta sharýashylyǵymen aınalysty. Tomaǵa-tuıyq, artyq áńgimesi joq, óz isine tyndyrymdy jan edi. Bala kúnimizde ákemniń kúrekti ustaı almaı qınalyp jatqanyn kórgende kózimizge jas tolyp, fashısterge laǵnet aıtýshy edik. Ár kezde ákemniń saý tamtyǵy joq denesindegi jaraqattarynyń beti qyzaryp, isinip ketýshi edi. Bári kóz aldymda. Búginde oılap qarasam, ákem surapyl soǵystaǵy alasapyrannan aman-saý oralǵanyna shúkirshilik etedi eken ǵoı. Eki ulynyń atyn birdeı etip Meırambek, ekeýiniń esimin Nurlybek dep qaıtalap qoıǵany basynan alǵan kontýzııasynan shyǵar dep te oılaımyn qazir. Bir tańǵalarlyǵy, attary qaıtalanyp qoıylǵan uldary kóp turmaı, jastaıynan shetinep ketti. Ol kisiniń keı-keıde kóńili jadyraǵanda tarta almasa da saý qolyna dombyra alyp, ándetetin óneri bar edi. Myna bir termeletkeni óz júreginen shyqqan sózder: Qalam bir aldym qolyma, Qoıaıyn bylaı basqany. 41-diń jazynda, Fashıster soǵys bastady. Attandyrdyq maıdanǵa, Eldegi kileń jastardy. Jazyldy sózdiń durysy, Sovet pen German urysyp, Aı-juldyzdaı toǵysty. Jahanǵa ketti dybysy... Maıdanger ákem Ájibek Asqaruly Aǵybaev or­den-medaldarynyń ishinde 1944 jyly alǵan «Stalıngradty qorǵaǵany úshin» medalin erekshe bóle-jaryp aıtyp otyratyn. Ajdahanyń aýzynan qalaı aman qalǵanyna basyn shaıqaı-shaıqaı dúnıeden ótti. Maıdan dalasynda bes tankini joıǵany úshin I dárejeli «Uly Otan soǵysy» ordenimen marapattalǵany taǵy bar. 1955 jyly Uly Jeńistiń 10 jyldyǵy qurmetine «Erligi úshin» medalin, sondaı-aq, Uly Jeńistiń merekelik medaldaryn keýdesine taqty. Anam Kúlsin Esimqyzy ekeýi tórt ul, úsh qyz tár­bıelep ósirdi. Sonyń biri menmin... Sara ÁJIBEKQYZY