Moratorıı – mámileniń mártebelisi

Jer kodeksin qaıta saralaýǵa múmkindik týǵyzdy Sońǵy birer kúnniń bederinde elimizde qozǵalyp jatqan taqyryptardyń ishindegi eń mańyzdy da súbelisi Jer týraly kodekske engizilgen ózgeristerge qoıylǵan moratorıı bolyp tur. Sáýir aıynyń ortasy aýa ártúrli alyp-qashpa áńgimeniń arqaýyna aınalyp, bertin kele taqyryby biraz shıraı túsken bul shetin máselege qashannan salıqaly saıasattyń, baıyrqaly baılamnyń adamy retinde kórinip júrgen Prezıdent Nursultan Nazarbaev ózi aralasty. Aǵymdaǵy jaǵdaı Elbasyn osyndaı sheshim qabyldaýǵa qadam bastyrdy. Sonymen, Kodekstiń keıbir baptaryna toqtaý salyndy, eki mınıstr qyzmetinen ketti, jańa mınıstrlik quryldy. Ne degende de, osy aralyqta tizgindi dereý qolyna alǵan Elbasy taǵy da tyǵyryqtan shyǵatyn týra joldy der kezinde taýyp ketti. Osylaısha atalmysh qujattyń talaı jurttyń kúmánin týǵyzyp, talasyn qyzdyra bastaǵan baptar men tarmaqtardy qaıtadan pysyqtap qarap shyǵýǵa, taraptardyń óz oılaryn ortaǵa salyp, bir mámilege kelýleri úshin tabany kúrekteı jarty jyl merzim berildi. Biraq muny Kodekstegi ózgeristerdi tolaıym alyp tastaý úshin berilgen merzim eken dep qabyldaýǵa áste bolmaıdy. Bul kezeń, kerisinshe, osy mezgilge deıin jurtqa jete jetkizilmegen jaıttardyń jaıyn asha túsýge, kópshilik arasyndaǵy túsindirý jumystaryn keńinen júrgizýge, ózgeristerdiń artyqshylyqtaryn dáleldeýge arnalýy tıis. Jer – qaı halyqtyń da, onyń ishinde qazaq halqynyń eń jandy jeri. О́ıtkeni, ol – adamzattyń planetadaǵy eń qundy qazynasy, eń úlken baılyǵy. Adam balasy sondyqtan da osy zamanǵa deıingi barsha sanaly ǵumyryn ultaraqtaı jer úshin kúresýmen ótkizip keledi.  О́ıtkeni, Jer – tirshiliktiń, molshylyqtyń, mem­lekettiliktiń negizi. Tarıhshylardyń dere­gine sáıkes, sońǵy 5 000 jyldyń bederinde Jer júzi 5 myńnan astam alýan sıpatty soǵysty bastan keshken eken. Degenmen, máseleniń máni tap osy qyr­qys­tardyń naqty sanynda emes, bári­bir kóptigi kórinip turǵan olardyń deniniń jańa jer telimderin basyp alýǵa umtylý men burynnan barlaryn saqtap qalý maqsatynan týyndaǵanynda. Nebir jer qaıysqan qalyń qoldy bastaǵan qolbasshylardyń tún qatyp, sýyt júrip, joıqyn joryqtarǵa shyqqandaǵy kóz­dege­nderi de janǵa jaıly meken, jańa jer izdeýmen baılanysty bolǵan. Jer máselesi meılinshe mańyzdy. Eger ol sonshalyqty mańyzdy bolmasa, 1917 jyly bolshevıkter ýaqytsha ókimetti qulatyp, óz bıligine qol jetkiz­gen kezdegi eń alǵashqy qabyldaǵan qujat­tary esebinde Jer týraly dekretti dúnıege keltirmes edi. Al jer keńistik pen terrıtorııa retinde halyq pen mem­le­kettiń taǵdyrynda aıryqsha mándi ról atqarady. Jer – qashannan tabıǵattyń asa mańyzdy resýrsy, qorshaǵan ortanyń naqty nysany jáne ekologııalyq ózara baılanys júıesiniń eleýli elementi bolyp sanalady. Sol sebepten de Qazaqstan táýelsizdik alǵan ádepki eleń-alań kezderden bastap óziniń irgesin nyqtap, shebin bekitip alýǵa barynsha jaýapty kózqaraspen qarady. Sonyń nátıjesinde keshegi keńestik res­pýblıkalar arasynan birinshi bolyp kórshilermen shekara beldeýleri boıynda delımıtasııa jasaý sharalaryn aıaqtady. Bizde qazir qońsylarmen bul tarapta talas pen daý týǵyzyp otyrǵan qarys qadam jer joq. Osy kezeńde Elbasynyń tikeleı aralasýymen 8 jyl boıyna júrgizilgen jumystardyń tabysty qorytyndysy retinde 14 myń shaqyrymǵa jýyq shekara shebin zańdastyryp aldyq. Bulardyń 7 200 shaqyrymy Reseımen, 2 150 shaqyrymy О́zbekstanmen, 1 740 sha­qy­rymy Qytaımen, 1 050 shaqyrymy Qyr­ǵyzstanmen, 400 shaqyrymǵa jýyǵy Túrikmenstanmen eki ortadaǵy shekaraǵa qatysty túıindi túıtkilderdi sheship alýǵa qyzmet etti. Sóıtip, ata-baba­lary­myzdyń aq naızanyń ushymen, som bilek­tiń kúshimen qanshama ǵasyrlar boıy qorǵap kelip, keıingi urpaqqa ama­natqa qaldyryp ketken qasıetti jerin tutas qalpynda ustap turýǵa baǵyt­tal­ǵan baıandy alǵysharttar úlken abyroı­men jasaldy. Osylaısha tórtkil dúnıe­niń tórt buryshynan turaqty dos, senim­di seriktes, aınymas áriptes, kóńili kirshik­siz kórshi tapqan eńseli elimiz kemel ke­le­shek­ke qaraı arshyndy qadam basa bastady. Qazaqta baıyrǵydan kele jatqan: «Jer taǵdyry – el taǵdyry» degen qanatty sóz bar. Muny bizdiń halqymyz arǵy zamandarda el tutastyǵynyń taǵ­dyry tarazy basyna túsken Toqtamys pen Edigeniń, áz Táýke men Abylaıdyń tustarynda talaı márte sezinip, onyń salǵan saldaýyr salmaǵyn árdaıym talsha moınymen kótere bilgen. Baba­larymyz Qydyr qonyp, qut daryǵan osynaý ushqan qustyń qanaty talatyn keń baıtaq atyrapty sol sebepti de kózdiń qarashyǵyndaı qorǵap, bizdiń dáýirimizge deıin aman-esen jetkizgen. Osy rette Elbasy Nursultan Nazarbaev aıtqan: «Jerden ótken baılyq joq: jer bolsa – el bolady, el bolsa – er bolady», degen tujyrymy eriksiz oıǵa oralar edi. Sondaı-aq, Elbasy 2002 jylǵy 16 sáýirde Qazaqstan halqyna arnalǵan Joldaýynda bylaı degen edi: «Kerek deseńiz, jerge degen menshik – ony abattandyrýǵa, óz balalaryna shuraıly qalpynda mıras etýge degen ynta-yqylas. Iesiz jer jetim. Ekologııalyq apatqa aldymen ushyraıtyn da sol ıesiz jer. Qazaqstan jaǵdaıynda jerdi naryq aınalysyna qosý degenimiz – paıdalanylmaı jatqan orasan zor resýrstardy ekonomıkaǵa qosý degen sóz...» Shynynda da biz búginde osynaý jerimiz arqyly baımyz, osy jerimizdiń arqasynda el bolyp otyrmyz. Buǵan qosa, aýqymy 271 287 myń gektar alqapty qurap, álemde kólemi jaǵynan 9-oryn alatyn Qazaqstan jeriniń qoınaýy tolǵan qazba baılyq bolyp shyqty. Qazaq jeriniń asty da, ústi de kenge toly. Áıtkenmen, jer astynyń qazynasyna ǵana ıek artyp, qol qýsyryp otyra berýdiń túbi qaıyrly bola ber­meıtinin qazirgi álemniń tájirıbesi aıqyn kórsetip júr. Sondyqtan da jahan jurty kóshýdi áldeqashan bastap ketken naryqtyq qatynastar zańdylyǵyna baǵynbasqa bolmaıtynyn ýaqyttyń ózi bildirip otyr. Endi jaqyn jáne alys bolashaqtarda eldiń áleýmettik-ekonmıkalyq jaǵynan qarqyndap damýy osy jer resýrstaryn sapaly da tıimdi paıdalanýǵa, tereń oılastyrylǵan jer saıasatyn durys júrgizýge tikeleı baılanysty ekeni eshbir kúmán týdyrmaıdy. Sondyqtan, sońǵy kezderi bizdiń elimizde jer máselesin túbegeıli retteýge, jerdi paı­dalaný jónindegi tártipti bir júıege keltirýge aıryqsha mán berilip keledi. Osynyń bári, bile bilsek, bizdiń ortaq mekenimiz, ata jurtymyz bolyp otyrǵan qasıetti qazaq jeriniń aldaǵy taǵdyryn oılaǵandyqtan týyp, onyń kemel kele­shegine jan ashyǵandyqtan shyǵyp jatqan sharapatty sharalar bolyp tabylady. «Alma, pis, aýzyma tús!» deıtin kúnderdiń keri qaraı ketip bara jatqanyn der kezinde uǵynǵandyqtan qolǵa alynatyn sharýalar bolyp esepteledi. Naryq­tyq qatynastar dáýirinde jer tanaptaryn aınalymǵa jibermeı, bosqa jatqyzyp qoıý – adamnyń ózine ózi ja­saǵan qysastyǵy men qylmysyna teń. Muny jaqsy túsingen kórshi Reseı memleketi ózderiniń Qıyr Shyǵys aýma­ǵyndaǵy jerlerin ıgerýge tilek bil­dirýshi otandastardyń bárine jaqyn ara­lyqtan bastap 1 gektar jerdi tegin berýge uıǵarym jasady. Bul da erikkennen týǵan sheshim emes. Mundaǵy maqsat kóp jyldardan beri adam qoly tımeı, týsyrap jatqan tumsa alqaptardy aýyl sharýashylyǵy óndirisi úshin qyzmet etetin berekeli aımaqqa aınaldyrý bolyp otyr. Osy arqyly keıingi jyldary adam sany azaıyp bara jatqan óńirlerdi qaıta jandandyryp, olardy eldiń azyq-túlik ónimderi qaýipsizdigin arttyrýǵa, jan-jaqtan qysyp jatqan ekonomıkalyq daǵdarys pen túrli sanksııalarǵa qarsy kúreske paıdalaný mindeti kózdelip otyr. Eger jer telimi bes jyl ishinde ıgerilmese qaıtarylady, ıgerip, jaınata alsa, jón basqa. Biraq, tabıǵaty asa qatal aımaqtaǵy týsyraǵan dalaǵa kim bara qoıady, ol da beımálim. Onyń janynda bir tilim jer bolsa da satyp beretin Qazaqstannyń jaǵdaıy naryqtyq qatynas talaptaryna bir taban jaqyn tur. Al osy áreketterdiń báriniń arǵy jaǵynda májbúrlik jatyr. Sebebi, osy kezge deıin ıgerilmeı bos jatqan jerlerdi qazir jedeldetip qolǵa almasaq, erteń kesh bolyp qalýy múmkin. Dúnıe júziniń ǵalymdary aldaǵy 30-40 jyldyń shamasynda Jer betinde azyq-túlik pen aýyz sýdyń tapshylyǵy qatty bilinetinin, planeta halqynyń keminde 40 paıyzy sol tusta naǵyz ashtyq pen shólge tap keletinin qazirdiń ózinde dabyl qaǵyp, aıtyp keledi. Bul shyrqyraǵan daýystyń arǵy astarynda shynaıy shyndyq tur. Mine, sondaı qıyn kún kelgen kezde jer qaýyp otyryp qalmas úshin de bizdiń osy kezden bastap jerimizdi tıimdi paıdalana bilýge beıimdele berýimiz kerek te shyǵar. Eń bastysy, bizde egistik alqaptar men mal basyn eselep kóbeıtýge jáne eń bas­tysy artyq ónimdi kórshiles alyp elderge saýdalaýǵa, alyp ta qýatty agrarly elge aınalýǵa múmkindik týyp tur. Sony ýys­tan shyǵaryp almaý kerek. О́zgerister osy maqsatty da kózdegen edi. О́kinishke qaraı, ony eshkim taratyp, taldap aıtqan joq. Mamandardyń pikirlerinshe, búgingi agrarlyq sektordyń tıimdiligin eselep arttyra túspeı, memlekettiń turaqty damýy men onyń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń eshbir reti kelmeıdi. Qoǵamnyń áleýmettik ál-aýqatynyń negizi bolyp tabylatyn bul máselege qazir álemniń barlyq damyǵan elderi túgel bet burdy. Olardyń aýyl sharýashylyǵyna jappaı nazar aýdara bastaýy tekten-tek emes. Alpaýyt memleketter osy tusta óz naryqtaryn syrtqy yqpaldan qorǵaý úshin dál osy aýyl sharýashylyǵy ónimderi salasynda meılinshe qatań proteksıonıstik sharalardy ustaný­dy qoldap otyr. Osy rette halqynyń 42 pa­ıyzy aýyldyq jerlerdi meken etetin eli­mizde aýyl sharýashylyǵynyń jurtty jumyspen qamtýda, olardyń aýyl sharýa­shylyǵy ónimderin satý men olardy óńdeýge aralasýlarynda alatyn orny da ornyqty bolmaq. Aýyl sharýashylyǵy jerine jekemenshik engizgen zańnyń qabyldanǵanyna 13 jyldan astam ýaqyt ótse de jerdiń 1,3 paıyzy ǵana jeke otandastarymyzdyń qolyna ótken. Oılanatyn jaıt. Sondyqtan da Prezıdent Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń 2050 jylǵa deıingi Strategııalyq damý josparynda álemniń azyq-túlik naryǵynda kóshbasshylar qatarynan tabylýy úshin agrarlyq sektordy aýqymdy túrde jańǵyrtý mindetin alǵa qoıǵan bolatyn. Al Qazaqstannyń zor áleýetiniń arqasynda osy mindetti iske asyrýǵa tolyq múmkindik bar. Elimizde aýyl sharýashylyǵy baǵytyndaǵy jerlerdiń belsendi naryqtyq aınalymyn qamtamasyz etý men ony jasaýshylardy yntalandyrý, jer qorynyń ekonomıkalyq qaıtarymyn arttyrý maqsatynda 2015 jylǵy 2 qarashada qabyldanǵan Jer kodeksine ózgerister men tolyqtyrýlar osy múmkindikti arttyra túsetin bolady. Shynynda da Kodekste jerdiń sheteldikterge satylatyny týraly eshteńe aıtylmaǵan. Onda tek jerdiń menshik ıesi bolýy kerektigi, onyń durys paıdalanylýy úshin Qazaqstan azamattaryna jerdi jekeshelendirý múmkindigin berý ǵana qarastyrylǵan. Osylaısha jerdiń ıesizdikke ushyraýynan, qýraı men qamystyń astynda qalyp, túsiniksiz maqsatta paıdalanylmaı qalýynan saqtaný sharalary alǵa tartylǵan. О́kinishke qaraı, tıisti vedomst­volar men mamandar tarapynan aýyl­sharýa­shylyq taýarlaryn óndirý­shiler úshin memleket tarapynan jasalatyn qoldaýdyń pármendi sharasy bolǵaly turǵan osy ózgeristerdiń jaıyn jalpy jurtshylyqqa túsindirip berý jaǵy onshalyqty jetise bermedi. Muny Elbasy ústimizdegi jylǵy 5 mamyr kúni ózekti máselelerge arnalyp ótkizilgen oty­rystyń barysynda barynsha ashyq aıtty. Sonyń ishinde osy máseleni barsha halyqqa jetkizý tapsyrylǵan Ulttyq ekonomıka jáne Aýyl sharýashylyǵy mınıstrlikteri senim bıiginen kórine almady. Basqasyn aıtpaı-aq qoıaıyq, osy kúnderde respýblıkanyń bas gazeti – «Egemen Qazaqstannyń» tilshi­leri eki mınıstrliktiń de jaýapty qyz­met­kerlerinen ózderin tolǵan­dy­ryp júrgen suraqtardyń birde-birine naqty jaýap ala almady. Bizdiń qyzmetkerlerimizdiń qandaı da bir saýaldaryna ondaǵy mamandar Jer kodeksine qatysty túsindirme materıaldardyń mınıstrlikter saıttaryna ilinip turǵandaryn alǵa tartyp, týra kóterilgen máselelerge túsindirme berýden jaltarýmen boldy. Al endi burynǵy aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń paraq­shasynda Avstralııadaǵy jer jaǵdaıyn bizben salystyrǵan eken, máńgi jasyl qurlyq pen qysta 40 gradýs, jazda da 40 gradýs bolatyn bizdiń jerdi qatar qoıý qısyndy ma? Muny gazetke qalaı beremiz? Teginde Elbasy eki mınıstr­lik­tiń de osy asa mańyzdy naýqan kezin­de má­selege sonshalyqty júrdim-bardym qa­rap, mindetterin oryndaýda nem­ketti­lik kórsetkenin birden tap basyp tanyp otyr. Osy kúnderi Jer týraly kodekske engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlarǵa oraı tolqyp, ózderiniń narazylyqtaryn bildirgen jurtqa da kinárat qoıa almaısyz. Prezıdenttiń ózi osyǵan oraı: «Eger jerge dál osylaı kóńil bólinetin bolsa, bul bizdiń halqymyz óz jerin qasyq qany qalǵansha qorǵaıtynyn kórsetedi», – dep óte oryndy túıin túıip ótti. Biraq, olarǵa kezinde máseleniń mán-jaıyn tarqatyp aıtyp beretin bilikti maman tabylmaǵany bárimizdi qynjyltty. Al osy mindetti jú­zege asyrý júktelgender arasynan El­basy sııaqty: «Aýyl sharýashylyǵy jer­lerin shetel azamattary men kompanııa­laryna satý týraly másele joq, ol tipti tal­qylanbaıdy da. Bul taqyryptyń tóńi­regindegi alypqashpa áńgimeniń bári negiz­siz. Bizdiń maqsat – aýyl sharýashy­ly­ǵy­­men aınalysatyndarǵa jekemen­sh­igi­ne jer alý múmkindigin berý. Eger olar jerge ıelik etetin bolsa, ony kútip-bap­tap, qadirleıtin bolady. Jer – ata-babamyzdan muraǵa qalǵan bizdiń basty baı­ly­ǵymyz», – dep bárin túsinikti túrde ashyq jaıyp salatyn qaıratker tabylǵan joq. Sondyqtan, Prezıdent eń sońǵy sátte: «Men endi mynadaı sheshim qabyl­daımyn: Jer kodeksiniń qoǵamdyq rezonans týdyrǵan birqatar normalary, naqty aıtqanda, byltyrǵy engizilgen tórt normany kúshine engizýge moratorıı jarııalaımyn», – dep málimdedi. Ol sonymen birge, bul máseleni qaıta talqylaıtyn, pysyqtaıtyn arnaıy komıssııanyń qury­latynyn aıta kelip, tıisti jaýapty laýa­zymdy tulǵalarǵa aldymen jaǵdaıdy egjeı-tegjeıli qarap, halyqqa túsin­dirip, Parlamentpen birge sheship alýdy tapsyryp, sodan keıin is ońdalǵanda baryp moratorııdiń alynatynyn atap ótti. «Halyqqa unamaıtyn zańnyń keregi joq», – dep ashyǵyna kóshti Nursultan Nazarbaev osy áńgimeniń jelisinde odan ári. Biraq, halyqqa naqty máseleni tolyq jetetindeı etip túsindirý kerek. Bul jerde moratorıı alynǵannan keıin aýyl sharýashylyǵynyń qandaı artyq­shy­lyqtarǵa ıe bolyp, qandaı sıpat ala­tyny da uǵynyqty tilmen jetkizilýi kerek. Shyn máninde aýyldyń jaıyn aýyl sharýashylyǵy salasynda eńbek etetin­derden artyq biletin eshkim joq. Son­dyq­tan, bárin bezben basyna sala kelip, sheshimdi sózderdi de solar aıtýǵa tıis. Mártebesi bıik moratorııden keıin bizdiń kóńilge túıgenderimiz osy boldy. Erkin QYDYR, «Egemen Qazaqstan»