Jóni bólek, josyǵy erek

(Jazýshy Shárbáný Beısenovanyń «Súzgenniń sońǵy kúnderi»  povesin taldaý) Súzge – HVI ǵasyrda ómir súrgen Sibir hany Kóshimniń áıeli... Áıeli bol­ǵanda da bir málimette ekinshi áıeli, ekinshi bir málimette segizinshi áıeli. Sibirge irgesin berip otyrǵan qazaq baıy – Súıindiktiń qyzy – Súzge. Ibir-Sibir jurtyn bılegen, bir málimette arǵy atasy horezmdik, Kóshim hannyń bas báıbishesi bolsa meıli edi, bálen­baıynshy áıeli Súzgeniń kórkem shy­ǵarma taqyrybyna aınalý syry nede? Búgingi jurt Kóshimniń basqa áıel­de­riniń biriniń atyn biler me eken? Bil­meıdi-aý. Al Súzgeni biledi. Súzge HVI ǵasyrdan búginge ańyz bolyp jetken, shejireshilerdiń jazbalarynda hattal­ǵan esim. Tipti, ózimizdiń qazaq ádebıe­tiniń tarıhyn túriktik ortaq altyn bastaýǵa qaraı súıreleýmen ótken professor Beısembaı Kenjebaıulynyń ózi: «Orystyń HIH ǵasyrda jasaǵan toboldyq jazýshysy, ataqty «Konek-Gorbýnek» degen poemanyń avtory, P.P.Ershov baıaǵy Sibir hany Kóshim­niń áıeli Súzge týraly poema jazǵan eken. Súzge aqyldy, sulý bolypty, aqyn sony dáriptepti» (B.Kenje­baı­uly. Kúndelikter. 1-shi dápter, 35-bet.) – dep suqtana jazypty kúndeligine. Beısekeńniń aıtyp otyrǵany – «Chernoglazaıa Sýzge»! Demek, bizdiń Súzge qyzymyzǵa suqtanýshy bir Beısekeń emes eken, orys aqyny da óz madaq poemasyn arnapty. Arǵy anasy (áje­si) baıanaýyldyq P.P.Ershov «Tulpar taı, suńqar taı» («Konek-Gorbýnek») poemasy jaıynda syr jarǵanda «Qa­zaq dalasynan bala kezimde qanatty attar kórip edim. Bala qııal meni keıin osy shyǵarmany jazýǵa ıtermeledi» degen. Tarıhqa enip, áıgilenip ketken shyǵarma jaıynda artyq aıtyp jat­paı-aq qoıalyq. Al aqynnyń «Súzge­si...» HIH ǵasyrdyń mejesinen aspaı qalyp qoıǵan shyǵarma! Demek, Iý.Tynıanov tilimen aıtsaq P.P. Er­shov­tyń «Súzgesi...» – ádebı fakti ǵana. Endi mine, Shárbaný Beısenova «Súzgeniń sońǵy kúnderi» atalatyn hıkaıat jazyp otyr. O, bárekeldi! HVI ǵasyrda qazaq dalasynan hana­ralyq qarym-qatynastyń quralyna aı­na­lyp ýyz jas Súzge Sibirdiń kekse tartqan kókshýlany Kóshim hanǵa qa­tyn ústine uzatylyp kete barady. Az ýaqyt turyp, óziniń aqylymen qadirin asyrǵan, biraq perzent súıip úlger­me­gen Súzge. Sibirdi jaýlaýshy Ermak jasaýyldarynyń shabýylynan Kóshim han shegine qashyp, onyń eki orda­sy­nyń birine aınalǵan «Súzge týrada» hanshaıymdyq etip turyp jatqan, as­qan sulýlyǵymen aty shyqqan Súzge halqy úshin qurban bolar edi. Shy­ǵarma fabýlasy osy ǵana. Az kúndik oqıǵa. Ǵumyrlyq qasiret. Shyǵarmada Súzgeni sonshalyqty aıaýly etip turǵan – onyń aına­la­syn­daǵy qarashasyn qıyn-qystaý sátte tas­taı qashpaı, solardyń jolynda qur­ban bolýy. Ol – Súzgedeıin áıeldiń qasıetinen týǵan qasiret. Shynyn aıt­qanda, kermege kelip qalǵan jaýdan sytylyp shyǵyp, yǵysyp kete barýǵa barsha múmkindigi jetip-aq tur. Alaıda, ol óziniń jeke basyn kúıttemeı, ózine sengen, tipti hansha dep tirshilik etip jatqan Kishi Ordanyń qarasha halqyn qorshaǵan jaýdan qutqaryp, qutqarý jolynda aılasyn asyryp, janyn tonatpaı, tánin qorlatpaı, ózin solar úshin qurban etýi – qasiretti óli­min qasıetti ór rýhty ólimge aınal­dyryp dańqqa bólep tur. Ol osy aqyq ólimimen ózi óle-ólgenshe tóbesine kó­te­rip ótken Kóshim hannan da bıikteı túsedi kóz aldymyzda. «Túıedeı tas, túımedeı asyl tas...» degendeı shap-shaǵyn dúnıe, shyp-shymyr týyndy oı­ǵa orap jaratylypty. Qazaq saharasynan Kóshim hanǵa ja­saý-jabdyǵymen uzatylyp barǵan Súz­ge­niń jalyn atqan jastyǵy, asqan sulý­ly­ǵy men beıkúná ańǵaldyǵy...bári-bári aı­nalasyna kúdik uıalata bas­taıdy. Kádimgi kúndi kóre almaıtyn baıǵyzbeıildik, kó­re­almaýshylyq, kún­­destik, qyzǵanysh. Kún­­desteriniń kóz aldynda júrse kóz­túrt­ki bolaryn bilgen Súzge sodan da bir alaby óziniń tórkin jurtyna ulasyp kete baratyn Ertistiń bir jarlaýyt qaba­ǵyndaǵy bıik shoqyǵa Han ıesiniń kóńilin taýyp qalashyq saldyrdy. Ol «Súzge týra» (keı málimette «Súzgen») ataldy. О́zin-ózi aldaýǵa jarady. Janyn jegideı jegen Jalǵyzdyqty aldaýǵa jarady. О́sek-ǵaıbattan aýlaq bolýǵa jarady. Han ıesiniń kóńilin ózine aýdarýǵa jarady. Alaıda, ataqty Sibir jaýlaý­shysy Er­mak­tyń shabýyly Kóshimdi «Úlken han or­dasynan» jel kótergen qańbaqtaı aýa kó­shýge májbúr etti. «Súzge týraǵa» qaraı­laýǵa, Súzge sulý­ǵa qaıyrylýǵa murshasy bolmady. Er­maktyń tarıhtan belgili eki qolbas­shysy Ivan Kolsov pen Ivan Groza bolsa, Jarmaq tapsyrmasymen Ivan Groza «Súzge týraǵa» qol bastap keldi. Jaý nıeti belgili. Kóshim úshin «Súzge týrany» shappaq. Kóshim úshin Súzge­deıin sulýdy qolǵa túsirip, patsha aǵzamǵa syı etip tartpaq. Osy bir qysyltaıań sátte basqa-basqa, han ıesi – Kóshim jasaı almaǵan erlikke Súzge bardy. Han ıesi qaıyryla almaı ketken halqyn aman alyp qalyp, aqyldy aılasymen olardy qutqaryp, ózin ól­im­ge qıdy... Súzgeniń bir qaraǵanda, sha­ǵyn ǵana erligin tarıhtaǵy talaı ul-qyzdyń patetıkalyq turǵydan nus­qa­lanǵan erligimen salystyrýǵa da bolar, bálkim. Biraq, biraq jazýshy Shár­ba­ný beıneleýinde Súzge erliginiń tabıǵaty olardan bólek. Shyǵarma kóp jelili emes, bir jelili. Epılog ispettes qosymshany esepke alma­saq, Kishi ordany basqynshy jaý­dyń qor­shaǵan úreıli sátinen bastalyp Súzge óli­mimen aıaqtalady. Olaı bolsa, shy­ǵar­ma­ny – Súzgeniń jan baılyǵyna qu­rylǵan hıkaıat dese de bolady. Ol: «Súzge hanym tula boıyn zil basqandaı eńsesin janysh­qan azapty kúıden uzaqty kúnge esh serpile almaı qoıǵany» dep psıhologııalyq aý­yr kúıden bastalady. Ol sóılemdi «Aba­jadaı saraı ishi, mine, tapa-tal túste kúńgirt tartyp, zilmaýyr aýa uıyp qal­ǵan­daı» dep onan saıyn aýyrlata túsedi. Súzge basyndaǵy ahýaldy endi birde onyń aınalasy kóńil aýanymen bylaı beredi: «Bunyń qabaǵyna kirbiń ilingeli nókerleri de, qyzmetshileri de taısaqtap, betine tike qaramaı, janarlaryn alyp qasha beredi». Shyǵarma osyndaı psıhologııalyq al­­ań­daýly aýyr ahýaldy berýmen bastap óristeıdi. Ári qaraı Súzgeniń jan-álemin jór­gemdeı túsedi jazýshy. Súzgeniń taǵdyry shıyrshyq jipteı sýyrtpaqtalady kep. Biryńǵaı baıandaýǵa den qoımaı, Súzgeniń kóńil-kúıimen, ishki jan bulqynysymen sıýjet ózara sabaqtas óriledi. Birde tús kórýi, keleside ishki monolog, taǵy birde bir jannyń ekige jarylyp aıtysýy (perishtesi men saıtany) sıpatynda kórinedi. Onyń janyn jegideı jep bara jatqan Jalǵyzdyq qysyltaıań sátte oq jy­lan­daı bas kóteredi. Súzgeni jan qaıǵysy – Jalǵyzdyq qınaıdy. О́zi de baı­qamaǵan. Al shyndyǵynda Jalǵyzdyq – Súzgeni bir sát te tastap ketpepti, beıtarap qal­dyrmapty bir sát te. Jal­ǵyz­dyq­tyń ja­nyna tereńdeı uıa salyp alyp, ajyra­mastaı jandasyp, tipti muń keýlep turar janserigine aınalǵanyn tek ózi bilmegen. Sol, sol Jalǵyzdyq árdaıym ishinen bulqyna bas kóteredi. Janyndaǵy jara bolyp mazalaıdy Súzgeni. Súzge Jalǵyzdyqty jan-jarym dep tanyǵan han ıesine degen aq-adal yqy­las­pen tunshyqtyryp tastaǵysy keledi. Ol qıyn-qystaý sátte de han ıesin aýyzǵa al­dymen alyp, sonyń tileýin tilep oty­ra­dy. «...Iаpyraı, osy ýaqytqa deıin han ıemnen bir derek (habar dep alǵany jón edi – Q.E.) bolsa kerek edi. Ún-túnsiz uzaq ketkeni qalaı? Álde qosyndaryn ertip, jer shetinde, qıdalasqan maıdan shebinde júr me eken? Solaı shyǵar... Altyn basy aman bolsa ıgi edi!?» deıdi ol. Keıip­kerdiń osyndaı ishki daýysynan biz han ıesi basyn óz basynan artyq qadirlegen, ony dúıim jurt­tyń basy tutyp, ózin onyń jolyna qurban etýge daıyn Súzge hanymdy kóremiz. «Handy qaraılatpaǵan úlken hanym­dardyń isi me eken dep topshylaıdy». Kúndestik kóńildiń kúdigi bul. Han ıesine tıgizbeı kinálaý. «Han ıesinen jaman-jáýtik bolsa da bir bala súıgende, bul úshin bolmasa da óz qanynan jaralǵan urpaǵyn ajdahanyń aý­zynda qaldyrmaýǵa keleri haq edi ǵoı...». Jar armany, perzentsiz hanym­nyń ishki kúıiginen týǵan kúdik. Munda da han ıesin kinálaý joq. Qaıta kináni ózine aýdarý basym. «Han aldynda qadiri bolmaǵany ma? Bul han úshin, bóbektiń qyzyqtap oınaı­tyn, oınap-oınap jalyqqan kezde laq­ty­ryp tastaı salatyn ádemi qýyrshaǵy esebi eken-aý. Anda-sanda kelip, qumarynan shyǵyp keter qýyrshaǵy ǵana. Iá, ıá! Bul ózi albyrttyqpen hannyń bir sáttik meıirim-mereıin shynaıy káýsar sezimge balap júrgen eken-aý. Hannyń bir saraıy men sanaýly túnderine ǵana ýaqytsha quqy bar jas ıis qana eken. Odan artyq eshnár­sege umtylma, eshteńege dámeń bolma­syn... Kóshken jurtynda japadan jalǵyz qalýy sonyń dáleli emes pe? Bul ǵoı sony uqpaı júrgen, sonshama kózsiz bolar ma?..» Kináni ózine arta otyryp han ıesine ókpeleýi bar. Áıel janynyń ishki zapyrany bar. Ol ómiri kinálap kórmegen Han ıesine degen kóńilindegi asqynǵan kúdikti týǵyzdy. Bul – Han ıesine degen sheksiz senimdegi hanymnyń seniminiń tas-talqan bolyp kúıreıtin sáti, kúdiktiń psı­hologııalyq turǵydan sharyqtap shegine (kýlmınasııasyna) jetýi. Osydan bastap Súzge ózin-ózi qaıta ter­gep, ysynǵan kóńil sýyna bastaıdy, sha­myrqanǵan kóńil «sap, kóńilim, sap...» dep baryp sabasyna túsedi. Endi Súzge hanym Han ıesin aqtaýǵa kóshedi. Han ıesin kinálaı tura ony aqtap alý, aqtap alýǵa sebep bolar aqyl tabý – keıipkerdi bıiktete túsedi. Ol endi Han ıesi tilegine enedi: «Han ıesiniń altyn basy aman bolsa, erte me, kesh pe áıteýir bir izdep keleri shúbásiz. Oǵan kóńili kámil sengendeı. Oǵan deıin tek myna irgege kelip alyp, masaırap jat­qan kápirdiń zobalańynan qudireti kúshti Táńirdiń ózi saqtasyn...» deıdi Súzge. Bir jelili hıkaıatta Súzgeni osylaısha sezim sergeldeńine salyp, ishteı shar­pys­tyrý – tabıǵı qalypty adam-pendeden tabıǵı boıaýmen jasalǵan kórkem obraz dárejesine kóterip alyp bara jatady. Asyly, sıýjet óriminde keıipker psı­ho­logııasyn oraıyn keltirip ashý bar da, shyǵarmanyń bar bolmysyn psıholo­gııa­lyq taldaýǵa quratyn shyǵarma bar. Shár­baný myna qolymyzdaǵy shyǵarmasyn bas­tan aıaq psıhologııalyq taldaýǵa qur­ǵan der edik. «Terezeden syrtqa telmirip qaraı-qa­raı kózi talyp, silesi qatqan shaqta tó­se­gine baryp qısaıǵan. Kózi ilinip bara ja­tyr eken, álde bir shýdan, úzdiksiz dúr­silden shoshyp oıanǵany. «Qalyń kápir at oınatyp, qalaǵa basyp kirgennen qudaı­ym saqtaǵaı! Bul neǵylǵan shý, ne degen tarsyl?» Qatty shoshynǵan ol yzy-qyzy shýdan tunǵan qulaǵyn eki alaqanymen basa qoıdy. Alaıda tolastar emes. Sóıtse, shýlaǵan óz qulaǵy da, dúrsil – keýdesinen shyǵyp keterdeı atqaqtaı soqqan óz júreginiń soǵysy eken. «Qoryqqanǵa qos kórinedi», – degen osy da. «Bısmılláhı» – dep úsh qaıtalap, biletin duǵalaryn oqyp, sýyldaǵan kóńilin áreń toqtatqany». Saraıdy jaý qorshaǵan qıyn sáttegi Súzge psıhologııasy. Qaterdi kútý – qaterge berilý! El shetine jaý tıgende úlken ordany alyp ishki aımaqqa sheginip ketken Han ıesinen pármen joq, pármen túgili habar joq sharasyz hanymnyń jaýmen betpe-bet kelip qınalyp turǵan sá­tindegi Jalǵyzdyq psıhologııasyn jazý­shy osylaı beredi. Súzge psıholo­gııa­syn­daǵy barynsha sharyqtap, psıhologııadan psıhıkalyq qubylysqa aınalyp bara jat­qan sát te Saraı syrtyndaǵy tegeýrindi jaý dúmpýi men sharasyz kúıdegi hanym tirelgen tyǵyryqty sıtýasııa ara­synda tabıǵı kórinedi. Keıipker janyn jazýshylyq taldaý­dyń asa bir sharyqtap shyrqap shyqqan sáti retinde Muhametquldyń Súzgeni taıap kelip qalǵan jaý qorshaýynan alyp shyǵyp ketý úshin kelgen saparyndaǵy Kishi Ordadaǵy júzdesýin aıtar edik. Hanym men hanzadanyń kezdesýi bir sát hanymnyń esine alǵash Kóshim shańy­ra­ǵyna túsken kezindegi oıyn kórsetý ús­tinde qyzyǵa qarap, ony kúndesteri baı­qap qalyp, qaradaı kinásiz kináli, kúnásiz kúnáli bolyp qala jazdaǵan bir qıyrǵa ala jóneledi. Rasynda, jas hanymnyń hanzadaǵa kóńili ketip-aq qalǵan eken. Ony Súzge úlken hanymdardan jasyr­ǵa­ny­men ózinen jasyra almady. О́zi moı­yndap ta moıyndamaı sytylyp ketken sol bir sezimi qurǵyr myna kezdesý tu­syn­da lypyp kóńil tórine qalqyp shyǵa kelgeni. Zamatynda sytylyp ketkenimen, birjolata qutylyp ketpegen eken. «Muhametquldyń atyn estigende jú­re­gi oqys shorshyp, solq ete túskendeı. «Nege keldi eken?» Ol ornynan ebelekteı ushyp turdy. Hanymǵa tán baısal­dy­ly­ǵynan aıyrylyp, jeńil etek áldekim­der­deı shoshań ete qalǵanyna ózinen-ózi qýystanyp, qysylyp qaldy» dep sýretteıdi osy bir sátti. Odan ári Súzgeniń jan kúızelisin, sezim sharpysýyn ázázil men perishte elesti óz­ara aıtystyrý arqyly sheber jetkizipti. Ári dıalog, ári monolog derlik sharpy­sý­lar sonshalyq tabıǵı, sonshalyq názik psı­hologııalyq tebireniske ıe. О́zara taı­talasqan sharpysýǵa basý aıtar keıýana sózderi she? «Sezimge erik bergen sol­qyl­daqtyqtyń aıaǵy sor bolmasyn deseń, na­my­syńdy oıla». «Aıbyndy han ıeńniń aby­roıyna daq salyp qana qoımaı, ar­tyńdaǵy ózińniń qalyń elińdi de jerge qa­ratqanyń». «Sen taza perishteń bar jan­syń, perishteńdi qorlatpa...» sekildi oılar oraıy tabylyp aıtylyp, qalaýy tabylyp qoldanylyp jatady. Súzgeni ázázildiń azǵyrýynan aman alyp shyǵar osy ún, osy daýys (marqum kútýshi keıýana keıpi) Keıýa­nany tyń keıipker-eles etip kórse­te­di. Ol Súzge qasıetine qasıet ústeıdi, ony kórkem obraz raıynda kór­keıte túsedi. Shárbaný shyǵarmasyn oqyp otyrǵan­da áıel rýhynyń myqtylyǵyna qaıran qalasyń. Súzgeni qıyn-qystaý sıtýasııada shyryldatyp oı oıpańyna túsirip, odan rýhyn kóterip alyp shyǵyp ony eń aqyry ózin bálenbaıynshy toqaldyqqa alǵan Kóshim hannan da azamattyǵy, halyqtyq oıy myqty áıel etip tulǵalap otyr. Ol Kóshim han sekildi el-jurtyn jaýǵa tastaı sala boı tasalap qashpady, qıyn-qystaý sátte óziniń suńqar basyn ólimge tigip halqyn qutqardy. Súzge rýhy, shynynda, sumdyq myqty rýh! Sibirdiń Kóshim hanyna jetinshi áıel bolyp alty áıeldiń ústine kelip otyr. Ýyzdaı jas qyz bala, aı dıdarly ajar qandaı, kórikti áıel, zaty áıel demeseń aqyldyń keni derlik Súzgeni... han ıemnen alty «báıbishe» birdeı qyzǵanbaǵanda qaıtsin?! «Eki áıel – eki el!» Al Súzge taǵdyrynda alty áıel endi jetinshi jas qalyńdyq jáne bar. Jaıshylyqta baq­kún­des alty áıel endi kelip birigip ketip jas toqaldy talamaq. Beıne jas toqal ol­ardyń eri – Kóshim dańqy men baılyǵyna qyzyǵyp kelgendeı-aq. Áıtpese aı dıdarly ajarymen Kóshimdi bólekteı ıip alyp keterdeı-aq. Súzge – «bel quda – beldi quda» atalatyn qazaqy bılik ıns­tıtýtynyń qurbany. Súzgeden Kóshimniń alty áıeliniń ústine áıel bolyp barasyń ba dep suraǵan jan bar ma eken, sirá?! Joq qoı. Alty áıeldiń ústine kelgen Súzge sulý ı bolyp keter jer osy edi. Tyǵyryqtan nurly aqyly alyp shyqty. Áıel psıhologııasyn jete biletin, áıel psıhologııasyna boılaı enip, názik pernelerdi basyp, názik jan ıirimderine tereń­deı boılaı jazatyn jazýshy Súzgeni osy tyǵyryqtan keıipkerin zerek te erek ete tulǵalap tamasha alyp shyǵady. О́zge kisi bolsa Súzgeniń sulý kelbeti men tán azabyn qyzyqtap, máseleni «tósektiń» aınalasynda shesher me edi, qaıter edi?! Shárbaný máseleni basqasha sheshken. Ol músindegen Súzge tán azabynan buryn jan azabymen arpalysyp júrgen muń­dyq. Jan azaby Súzge úshin aldyndaǵy alty báıbisheniń munyń artyqshylyǵyn kúndep ósektep, janyn shoqqa qarýy, eri – han ıemniń myń-san eldik sharýadan buǵan ýaqyt tappaýy... mine osynyń bári Súzge janyn Jalǵyzdyq bolyp qarıdy, aınalasy toly nóker, kútýshi kelinshekter, kúzetýshiler... solaı bola tura Súzge Jalǵyz. Bári bar, tek jan shárbaty joq. Jan qalaýynyń joqtyǵy el shetine jaý tıgende Súzgege qaıyrylýǵa shamasy kelmeı, alty áıel, bala-shaǵasymen «Han ordasynan» sheginip ala jónelýi tusynda (osyndaı urymtal tustarda) bir selt etip shyǵa kelip, birazǵa deıin janyn alaý-dalaý etip alań kúı keshtiredi, janyn tabaǵa salyp qýyrǵandaı kúıge endiredi. Sonyń bárin de jeńedi. Jeńetindikten de Súzge rýhyna qaıran qalyp, ony kórkem obraz raıynda qulaı qalap otyrmyz. Ol jazý­shy qalamynyń qudireti. Jazýshy qala­mynyń qudireti bizge Súzgeni san qyrynan kórsete biledi. Sol úshin de Súzgeni qýattaı qoldap otyrmyz. Súıindiktiń sút kenjesi – sulýlyqtyń sımvoly – Súzge! Asqan parasattylyqtyń etalony – Súzge! Han kútý, ony jar tutý – han­shaıymdyqtyń tap-taza úlgisi – Súzge! Hanshaıymnyń kóshpeli handyq qo­ǵam­daǵy alar ornyn ózin qurban ete jú­rip asa asqaq bıikke kótergen – Súzge! О́zin ǵana oılamaı, aınalasyndaǵy qarasha men alashasyn oılaıtyn, ne oı­lasa da han ıesi – Kóshim hannyń asyl basynyń amandyǵymen sabaq­tas­tyra, sonymen ǵana baılanystyra oı­laıtyn Súzgeni baı súıip baıyptan­ba­ǵan, bala taýyp ana atanbaǵan qa­lyp­ta-aq el anasy bıigine kóterilgen kórkem obrazǵa balaı­myz. Qasirettiń ýyn jutyp, ózimen-ózi «maıdandasqan» Súzgeniń jap-jas basy­na osynshama qasıet daryta otyryp, ony jińishke jip sýyrtpaqtaǵandaı etip túrli jaǵ­daı, túrli sıtýasııaǵa oraı oı keshtirip, kóshpeli qoǵamdaǵy hanym ornyna oraı sezimin búrkep ustaıtyn, ózin tejep ustaıtyn, óziniń jan sezimin je­ńip, adal­dyq, páktik, tazalyqqa jeńdi­rip ustaı­tyn, sondyqtan da ishteı ar­palysty kúı keship ótetin Súzgedeıin keıipker somdaý, onyń janyna tabıǵı enip, qoıma aqtar­ǵandaı aıaýsyz aqta­ryp, janynyń qylyn óte názik shertip kisi súısinerlik jan qaltarysy mol kóp boıaýly kórkem ob­razǵa aınaldy­ryp alyp shyǵý, sony kór­kem obraz som­daý – sóz joq, shyn sýretkerlik. Bul jerde Súzge boıyndaǵy bardy tal­daý ǵana emes, ol ómir súrgen HVI ǵasyrdaǵy kóshpeli qoǵamǵa tán, sol qoǵamǵa syıymdy is-áreket, minez-qu­lyqty, oı-parasatty Súzge boıyna jı­naqtaý arqyly ony oqyp otyryp rıza bolatyn, jany jadyrasa birge jady­raıtyn, jany kúıse birge kúı­reı­tin sharyqtaý shegine jetkize beıneleı bilý – sóz joq, shyn sheberlik úl­gisi. Ádette qaırat turǵan jerde ná­ziktik tura bermesi málim. Al Súzge janyndaǵy náziktik ony qaıratqa bastap alyp barady. Ol qaırat – óz sezimin ózi tejep ustaý, ol – janyn jegideı jegen Jalǵyzdyqty han ıesine degen senimi men sezimine arqa súıeı tejep otyrý, ol – qaısar da batyr tulǵaly hanzada – Muhametqulǵa degen ishki bul­qynysty súıispenshilikti baılap ustaý, baılap ustaý az, qoldan zorlap tunshyq­tyrý, ol – qıyn-qystaý sátte (jaý shap­qanda) – ózin qurban­dyqqa shalyp, ózine aq-adal qyzmet etken qarashasy men ala­shasyn qutqa­rýy... Osynyń bári Súzgeniń boıyn­da­ǵy náziktiktiń qaıratqa ulasýy. Áıel janyndaǵy náziktik ózin san ret aldap-arbaıtyn, sezim jetegine ertip jeleń­detip, sendire de tóndire sóı­leıtin óz ishindegi ázázilge jol berse, saıta­n az­ǵyrǵan áıel bolar edi de shy­ǵar edi. Bir tán ekige jarylyp, saı­tany men perishtesi ózara arbasyp, yrǵasqanda da názik te qaıratty pa­rasatty ózine jan serik etip ala bildi Súzge! О́te názik, jany jaraly, kóńili qaraly áıel boıyn­daǵy náziktikten qaırat­ty­lyq osylaı týyp edi. Abaı aıtatyn «ózin-ózi jeńip ustamaǵan – quldyń» qapysyz shyn­dyq ekenine osy sát taǵy bir ret kóz jetkizesiń. О́zin-ózi jeńip ustaý... Apyr-aı, basqa-basqa, tap Súz­gedeıin er meıirine meldektep qanba­ǵan, balaýsa boıjetkennen kelinshektik keıipke, kelinshektik keıipten baı­yr­qalanǵan hanymdyq órege sezim darııasyn ja­nymen ǵana emes, tánimen de júzip ótip jetpegen janǵa tipti qıyn-aý. Qıyn dep shamalaısyń... So­laıy solaı! Adamǵa tán súıiný men kúıiný – oǵan da tán. Ol san ret ór­tenip baryp basylmas pa?! Solaı! Sóı­te tura, Súzge óz boıyndaǵy sezim ataýlyny ózin han ıesiniń jary – qa­zaq qoǵa­myndaǵy, Sibir jurtyndaǵy báı­bi­she­niń róline engizdi de, óz boı­yndaǵy tánin sharpyr ystyqty da, janyn qa­ryr sýyqty da sol róldi oınaı júrip, parasatqa jeńdire bildi. Súzge taqyrybyna Shárbaný tarıh úshin barǵan emes. Súzge taqyrybyna Shárbaný – qazaq qoǵamyndaǵy shyn áıeldiń ornyn anyqtaý úshin, kóshpeli qoǵam berekesiniń áıel zatyna baı­la­nysty ekenin aıtý úshin, áıel janyn qaza túsip, odan tósekti qaýzaıtyn em­es, qoǵamdyq, áleýmettik, adam áleýe­tine qatysty oılardy qozǵaıtyn, qoz­ǵaýǵa sebepker bolatyn kóp boıaýly, tabıǵaty jumbaq, rýhanı erlik jasa­ǵan, rýhanı erliginiń qaınar bastaý­ynda áıel boıyndaǵy erine berilgendik, áıeldik tazalyq jatqandyǵyn aıtý úshin, shyraıyn shyǵaryp jazý úshin barǵan. Tarıh – Shárbaný úshin keıipkerin synǵa salar tarıhı meken ǵana. Tarıhqa den qoısaq ómiriniń aqyr-aıa­ǵyna deıin aýzy túkti kápirmen aı­qasyp ótken Kóshim han atqarǵan tarıhı mindet ala bóten. Alaıda, Súz­ge­niń erliginiń rýhanı pármeniniń kúshti­ligi Kóshim handy qımaı otyryp opa­syz­dyń oryndyǵyna otyrǵyzýǵa deıin jetip qalady. Ineniń jasýyndaı sań­laý qaldyrmaı Súzge beınesin sezim quıylystary men aqyl aǵystaryn ja­rystyra, jarastyra bir yrǵaq, bir demmen sonshalyq tabıǵı jaratý, sóz joq, jazýshy sheberligi. «Súzgeniń soń­ǵy kúnderi» – qaınaryn pák tazalyq­tan alatyn, qandaı jaǵdaıda da adal­dyqtan aınymas, aınytpas aqyl­dy­lyq, náziktikten týar qaırat jaıyn­daǵy jyr, parasat jyry. Biz kóbine syrt erliktiń qurbany­myz. Syrt erlikti týǵyzar jan qaına­ry qaıda? Onda sharýamyz bola bermeıdi. Sodan da syrt erlikke qul bola, bas ura otyryp batyrymyzdy da qul­a­tamyz, ózimiz de qulaımyz. Qalamger bási tó­men­der sát – osy! Qalamger bá­sin tú­sirmeý sharty, álgi syrt erlikti týǵy­zatyn ishki órlikti asha bilý! Ishki órlik keıipker psıhologııasyna ene alǵanda ǵana ashylmaq. Jıyrma­syn­shy jyl­dar­dyń aıaǵynda Smaǵul Sádýaqasovtyń qoıǵan alty suraǵyna jaýap bergende Muhtar Áýezovtiń: «...orys jazýshy­larynda anyq súıetinim Lev Tolstoı, Fedor Dostoevskıı. Adam janyn solarsha qoıma aqtar­ǵandaı aqtarmaǵan soń jazýshylyqtyń máni de joq. Prozaǵa psıhologızm aralaspasa, onyń bári syldyr sý, jabaıy­nyń taq-tuq joly. Myna ekeýine qa­raǵanda, óziń de uıalasyń, jan qudaıy­nyń alyp jurtyn kórgendeı bolyp kishireıip, taptalyp uıalasyń. Jazý­shy­lyqtyń asqary dep súıemin» («О́z jaıymnan maǵlumat» ómirbaıandyq jazbasynan.) – degen jap-jas balany danalyqqa bastap turǵan keremet sózin umytyp kete beremiz. Áńgimeni tarıhtan bastap, tarıhqa jaqyndaı aıaqtaǵaly otyrmyz. Kóshim handyǵy – qazaq tarıhshylary tara­py­nan jete zerttele qoımaǵan taqy­ryp. (Sońǵy kezderi ǵana qolǵa alyna bastady.) Endi, mine, sol olqylyqtyń ornyn Shárbaný Beısenovanyń «Súz­ge­niń sońǵy kúnderi» atalatyn hıkaıa­ty toltyryp otyr. Árıne «Etimdi shal sıpaǵan qurt jesin...» dep ózin mert etetin qyzdar obrazy bar edi qazaq ádebıetinde. Ol óz basy úshin ǵana kúres. Ondaı keıipker búgingi tańda bizdi qanaǵattandyrmaǵan bolar edi. Táýelsizdikten keıin qazaq prozasynyń kásiptik deńgeıi qaıta tómendedi. Mine, osyndaı shaqta týǵan «Súzgeniń sońǵy kúnderi» bizdi erekshe súısindirdi. Tarıhı belgili bir kezeńde (HVI ǵasyrda) ómir súrip, halyq jadynan shyǵyp umyt bolǵan esimdi qaıta oraltýymen bir qýantsa, ekinshiden, qazaq proza­syn­da tamasha psıhologııalyq ishki ıirimderge toly týyndy jaratyp qazirgi qazaq prozasynyń kásiptik deńgeıin kóterýimen erekshe súıindirip otyrǵan jaıy bar Shárbaný Beısenovanyń! «Súzge...» ádebı týyndy raıynda ádemi pishim. Pishimge saı maǵynaly mazmun. Ishi-syrty (pishimi men mazmu­ny) birdeı úılesken bútin bitim. HVI ǵasyrda qazaq saharasynan qudalyq qana emes, qudandalyq maqsatpen Si­bir­diń kókshýlany Kóshim hanǵa jasaý-jabdyǵymen uzatylǵan, Súıindiktiń muń­lyq qyzy – Súzge optımıstik muń­ǵa oranyp, kóp boıaýly kórkem obrazǵa aınalyp, aramyzǵa bes ǵasyr salyp oraldy. Sol jap-jas, sulý qalpy. Ot­yzǵa da jetpegen. Sol jas ta bolsa aqyldy qalpy. Qazaq ádebıetindegi sońǵy kezderdiń jemisi bolyp, psı­ho­logııalyq jan tebirenisimen týǵan so­ny bir obraz – qarakózaıym Súzge! Kóz­aıym, aǵaıyn, endeshe, kózaıym! Qulbek ERGО́BEK, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.