Ǵylymnyń altyn qazyǵy

Sákeń týraly aıtý qıyn. Ásirese, ol kisiniń azamattyq bolmysyn birer sózben jetkizemin deý tym ústirt oı. Degenmen biz – Sákeńniń sońynan ergen áriptes inileri – úndemeı qala almaımyz. HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Sátbaev shańyraǵyn kó­tergen Qazaqstan ǵylymy jan-jaq­ty qanat jaıǵanda, osy qıyndyqqa toly jyldarda ǵylym álemindegi biregeı, eń bir belsendi tulǵa bizdiń Sákeń – akademık Salyq Zımanov edi. Qazaq rýhanııatyn qalpyna keltirýge, jańa zaman talabyna saı qoǵamdyq ǵylym­dar dárejesin, onyń ishinde san salaly zań ǵylymynyń negizin qalap, órkendetýge Sákeńniń qosqan úlesi bir tóbe. Sákeń fenomeniniń negizi, bastaýy nede, qabiletti jas ǵalym júre bilimdar boldy ma, álde týma daryn ba edi degende Taısoıǵan qumynda dúnıe esigin ashyp, elimiz úshin óte bir qıyn ke­zeńde orta bilimdi alar-almastan so­ǵys­qa attanǵan jetkinshek kóz aldyńa keledi. Maıdanda erlik kórsetip, 22-23 jasynda maıor, artıllerııa polki­niń komandıri shenine deıin kóterilip, joǵary bilimdi soǵystan qaıtqasyn támamdap, ǵylymdaǵy jolyn Sákeń 50-jyldardyń basynda bastady. Jar­ty ǵasyr ishinde aty máshhúr akademık dárejesine kóterilip, ǵylymda aıtýly jańalyqtar ashyp, búginde elimizdiń egemendiginiń ǵylymı negizin qalaý­shylarynyń biregeıine, kósh bastaý­shysyna aınaldy. Bul bir adam­nyń mańdaıyna darı bermeıtin qu­bylys, taǵdyrdyń syıy. Sákeń búgin­de osyǵan ıe. 1987 jyldyń kókteminde Ǵalym­dar úıiniń úlken zalynda G.Kolbın bastap búkil ortalyq komıtettiń ap­paraty qatysqan ıdeologııa máselesi­ne arnalǵan konferensııa ótti. Oǵan zııaly qaýymnyń mańdaıaldy ókil­deri qatysty. Másele – qazaq halqy­na taǵylǵan ultshyl degen jalany ǵylymı turǵydan jala dep taýyp, dáleldeý edi. Sákeń jınalysta VKP (b) tarıhynda ǵasyr basynda, Lenın qatysqan polıak sosıal-demokrattary men evreı «Býnd» partııasyna taǵyl­ǵan ultshyldyq aıyptaryn synǵa ala tura, búkil halyqty ultshyl dep qara­laý qazirgi partııa basshylary­nyń teorııalyq dármensizdigin kórse­tetinin, bul halyqtar birligine qaǵyl­ǵan qaýipti syna ekenin aıtty. Kelgen basshylar Sákeń sózinen ımendi, bultartpaıtyn dálelder VKP (b) tarıhyndaǵy bolǵan oqıǵalarmen negizdeldi. Dana halyqtyń batyl da parasatty uldary bar ekeni taǵy bir dálelin tapty. Bul tarıh aldynda halyq taǵdyryn sheshetin erekshe taıtalastyń bir kórinisi edi. Sákeńniń sheshendigi, tereń bilimdiligi sonshalyq, ol sóılegen ortada úlken áser qaldyrady. Sheshendik dástúr jalpy halqymyzǵa tán qasıet, áıtse de Sákeń sheshendigi ózgeshe. Ol ashyq dıdaktıka, sofıstıkaǵa uryn­baıdy. Munda ǵylymǵa, dálelge, erý­dı­sııaǵa negizdelgen sheberlik san qy­rynan kórinip, kórikti oı tabıǵı úı­lesimin taýyp otyrady. Shamasy, kóp jyldar fılosof, zańger ǵalymdar­men bite qaınap, ujymǵa basshylyq etýi ol kisige jan-jaqty bilimdar­lyq­­ty darytyp, sheshendik arsena­lyn baıyta túsken. Sonymen qatar, fılosofııa, zań, quqyq salasynda qa­lyp­tasqan kóne grek, rımdik dástúr, al Reseıde ataqty Plevako, Konı esimderi áser etpedi deý de qıyn. Keıde Sákeń osylardyń bárinen habardar, eńbek­terimen tanys, shamasy, kezinde uqsap baǵýǵa da umtylys jasaǵan-aý degen oı keledi. Osy úsh qaınar áseri eshkimge uqsamaıtyn qazaq topyraǵyn­daǵy Zı­manovtyń sheshendik sheberligin qalyp­tastyrǵandaı. Sákeń ǵalym retinde, ómiriniń qaı kezeńinde bolmasyn, tipti qazir abyz atanyp, basyn aq qyraý shalǵan sha­ǵynda da onyń búkil bolmysy tolassyz ıdeıaǵa toly. Respýblıkamyzdyń táýel­sizdik jolyndaǵy ómiri neǵurlym shytyrman, kúrdeli sheshimder talap etýine oraı ǵalym da mazasyz izdenis baǵytynda. Bul – qatardaǵy qabilet ıesine emes, týma darynǵa tán qasıet. Biz ǵylymdaǵy áriptesteri oǵan san jyl­dan beri kýágermiz. Bizdiń oıymyzsha, Zımanov shyǵarmashylyǵy búginde Alash zııalylarynyń rýhanı jalǵasy ispetti. Qıylǵan qııal-arman, úzilgen úmit-maqsat talyqsyp baryp, Zımanov mektebi arqyly ǵylymnyń, bilimniń bir basym baǵytyna aınalyp, óris alýda. Zımanov atyna óz basym 60-jyl­dar­dyń basynan, akademııanyń ekono­mıka ınstıtýtynyń aspıranty kezinen qa­nyq­­pyn. Sol jyldar akademııa ıns­tı­týt­taryna Máskeý, Lenıngrad, Qazaq ýnıversıtetin bitirgen jastar kelip ornalasyp jatty. Ǵylymnyń óresi, bedeli bıik kez (akademııa prezıdenti Qa­nysh Sátbaev). Osylardyń ishinde bir top talantty jas fılosof, zańgerler Sákeń basshylyq etken Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtyna toptasty. Bular Jabaıhan Ábdildın, Ǵaırat Saparǵalıev, Naýmenko, Gerasım Iýgaı, Mamııa Bakanıdze, keshe ǵana dúnıeden ozǵan Aǵyn Qasymjanov bar. Sákeń osy talanttardy baýlydy. Olar shyn máninde joǵary, júıeli daıyndyǵy bar osy saladaǵy qazaq ǵalymdarynyń birinshi býyny edi. Totalıtarlyq zamanda Sákeń jastardyń erkin, batyl pikirlerin, oı-órisin qoldaı, qorǵaı bildi. Mine, osy jastardyń esimderi Odaq kólemine, shet elderge keńinen tanyldy. Qazaqstan fılosoftary men zańgerleriniń birinshi býynyn Sákeń osylaı qalyptastyrdy, respýblıkada deńgeıi joǵary, fılosofııa, quqyq ǵylymdary ómirge keldi. Qazaqstan fılosoftary men zańgerleri óz aldyna baǵyt ashyp, ǵylymda belgili bir salalarda kósh bastady. Buryn-sońdy biz­diń qoǵamdyq ǵylymdarda birden úzi­lip, úzdik top jarǵan mundaı qubylys bola qoıǵan joq edi. Osynyń basy-qasynda Sákeń boldy, shyn máninde kóshbasy, ǵylymda jańashyl lıder retinde ta­nyldy. О́zi de erekshe tulǵa bola tura, talant tabıǵatyn syılap, qorǵashtaı biletin qaıratker ekenin osy jyldar jemisi aıqyn tanytty desek artyq bolmas. Sákeń ózi de jas áriptes­terimen birge dúnıejúzilik ǵylym bu­la­ǵynan sýsyn­dady. Onyń iri ǵalym bolyp qalyp­tasýy da osy 60-shy jyldardyń enshisinde. Kúmán joq, Sákeń basqarǵan ǵyly­mı ujym, úzdik jastar toby respýblıkada qoǵamdyq ǵylymdardyń damýyna tikeleı áserin tıgizip otyrdy. Ol kezde eń jas ǵylym doktory Jabaıhan Áb­dildın jınalystarda: «...Biz ǵylymnyń alǵy shebine shyǵýymyz kerek, shy­ǵamyz da!» dep sýyrylatyn, urandaı­tyn. Taǵy bir eskerer jáıt, Sákeńniń áriptesteri arasynda sol kezde qa­lyp­tasqan ǵylym­daǵy bedeli, pikiri ár­daıym joǵary boldy. Biz osy jaǵdaıdy qatar júr­genimizde árdaıym baıqaı­tyn­byz. Iá, ustaz pikirimen olar ár­daıym sanasyp, ózderi qazir akademık, doktor dáreje­sinde bolsa da, sózine toqtap otyrady. Shamasy, pikir túbinde jatqan shyn­shyl­dyq, ǵylymı parasat pen halqy­myzdyń úlkendi syılaǵan uly dástúri úılesim tapqandaı. Sákeń kezinde Qanysh aǵanyń jeke qamqorlyǵyna, iltıpatyna ıe bolǵan adam. Qanekeńnen alǵan ómir sabaq­taryn, jalpy ol kisiniń bıik para­satyn, aýrasyn Sákeń kóbine ishine baýrap búkse de, ol kisiniń uly mektebiniń keıbir dástúri týraly bizge de yńǵaıy túskende aıtyp otyratyn. Bul sóz sarańdyǵy uly adamnyń beınesine uqyptylyqpen qarap, sóz shalshyǵyna salyp laılamaıyn degen oıy bolýy múmkin. Ári Qanekeńe janasty júrmin dep aıtýdy yńǵaısyz kórýi, ózin kól­deneń tartqysy kelmeýi túsinikti sekildi. Bul Sákeń tabıǵatyna laıyqty-aq. 1967 jyly Zımanov akademııanyń jalpy jınalysynda akademıkke saı­lanǵanyna biz kýá boldyq. Ol kezde jańalyqqa elegizigen, ásirese jaqsy­lyq habarǵa tánti, jas kezimiz bolatyn. Aka­demık aǵamyzdyń da 45-terdegi der shaǵy edi. Biz – jastar, ol kisi birden kóterilgen bıikti rızalyq sezimmen qabyldaǵanbyz. Sońynan óz basym 80- jyldar aıaǵynda akademık bop saılan­ǵanymda Sákeń qoldaıtynyn ashyq aıtty, saraptaý komıssııasyn basqardy. Bul jáıtti ómir sabaqtastyǵy, aǵa­lyq qamqorlyq dástúri dep uǵyndym. 70- jyldary Sákeń akademııanyń bas ǵylymı hatshysy qyzmetin atqardy. Munda da uıymdastyrý qabiletimen ózindik iz qaldyrdy. О́zim kýá bolǵan sońǵy 50 jylǵa tarta ýaqytta Sákeń zerttegen, qalam tartqan zań ǵylymynyń máseleleri ulan­-ǵaıyr: jalpy memleket, quqyq teo­rııasy, qazaq topyraǵyndaǵy zań salalarynyń ornyǵyp, damý joldary, qazaq memleketiniń ǵasyrlar tarıhyn­daǵy quqyqtyq damý negizderi men ózindik daralanǵan derbestigi. Búgingi jas memleketimizdiń quqyqtyq egemendigin qalyptastyrý joldary, eldigi­mizdiń taǵdyryn sheshýge qatysty kúr­deli, jańalyqqa toly ıdeıalar, usynys­tar tolassyz týyndaýda. Osyǵan oraı nebir bedeldi halyq­ara­lyq jıyndarda Sákeń jańashyl, ozyq oılaryn baıandap, kezek kúttir­meıtin ǵylymı sheshimderge qoldaý talap etýi árdaıym keleshekke baǵyttal­ǵan izdenisiniń aıǵaǵy. Sákeńdi búgingi tańdaǵy qoǵamdyq ǵylymdar taǵdyry tolǵandyryp, jalpy Qazaqstan ǵyly­my­nyń keleshegi árdaıym mazalaıdy. Sońǵy jyldary akademık Zımanov­tyń ǵylymdaǵy paryzy kóshpendi órkenıettiń qazaq halqyna ǵana tán birden-bir rýhanı qundylyǵy – qara qyldy qaq jarǵan bıler bıliginiń tarıhı tájirıbesin zerdelep, ǵylym álemine zamanaýı dárejesinde usyný. Búgindegi jas memleketimizdiń egemendigin bekindirip, quqyq júıesine negiz bolarlyq halyq murasyn utymdy paıdalaný joldaryn negizdep, máseleni halyqara­lyq kongress dárejesine kó­terýi jáne osyǵan baılanysty on tom­dyq monografııalar serııasyn orys, aǵyl­shyn, túrik, qazaq tilderinde ja­ryq­qa shyǵarýy akademık Zımanovtyń dúnıe júzi ǵalym­darynyń nazaryn aý­daryp, qyzyǵýshy­lyǵyn tanytqan ǵy­lym­daǵy aıshyqty úlesi jáne sony janalyǵy. Sákeń shyndyqtyń, týrashyldyq­tyń adamy. Usynystary, tujyrym­dary, zert­teýleri ǵylym zańdylyq­tary­na, ómir qajettiligine, órkenıet talabyna baǵy­na­dy. Sondyqtan da el­digimizdiń damýyna aýadaı qajet dálel. Árıne, keshegi totalı­tarlyq ústem jú­ıe­degi zaman aǵymy, monızm basymdy­ǵy Sákeń shyǵarmashy­ly­ǵyna áser etpeı qoımady desek, aǵattyq bolar edi. Jarty ǵasyr­dan asa talmaı izdenis jolynda aıtýly jeńister men sheginis izderi de bolýy ǵajap emes. Tipti sol jaǵdaıdyń ózinde «Lenın jáne qazaq memlekettigi» degen monografııada qa­zaq qoǵamynyń demokratııa jolyna j­a­ńa dáýirdegi umty­lysyn, tar jol, taı­ǵaq keshýdegi memlekettikke tal­pynǵan táji­rıbesin Sákeń ǵylym turǵysynan saraptap baqty. Jalpy, akademık Zımanov eń­bekteri TMD elderi zań ǵy­lymynyń ajy­ra­mas bóligi, aıshyqty jetistikteri sana­tynda desek, asyryp aıtpaǵan bolar­myz. Bul keleshek ǵy­lym tarıhyn zertteýshi­lerdiń úlesindegi áńgime. Sákeń mektebi, kásibı deńgeıi tikeleı dáris alǵan ortasynan deý qıyn. О́tken ǵasyrdyń 40-50-jyldary joǵary bilimniń jańa qanat jaıyp, býyny qataımaǵan shaǵynda birli-jarym professorlar Reseıden arnaıy nemese aıdalyp kelgenderden qurala­tyn-dy. Bul jaǵdaı ásirese fılosofııa, zańger­lik, ekonomıka bilimderine tán edi. Osy kúngi bilim, ǵylymdy bastap júr­gen keıbir azamattar: «...Bizdiń ustaz­dary­myz osylar bolyp edi», dep kóterińki sóıleýi kóbine shyndyqtan ásireleýge jaqyn. Shyntýaıtynda, sheshýshi ról atqarǵan osy qaırat­kerler­diń tabıǵı qabileti, izdený talpynysy men alǵyr­lyǵynda ma dep oılaımyn. Al Sákeń da­ryny kóbinese Odaq kólemindegi júr­­gen, aralasqan ortasy­men bite qaı­nap, respýblıkada ǵylym men bilimniń shu­ǵyl damýynda shyń­daldy deýge bolady. Aǵamyzdyń Ja­ratý­shy týa da­ryt­qan alǵyrlyq qasıeti, tabıǵı para­saty ózi tikeleı belsendi aralasqan bilim, ǵy­lym, ómir tájirı­besinen sýsyn­da­dy der edim. Osy fenomen Sákeń eńbek­teriniń árdaıym alǵa, keleshekke, damýǵa baǵyt­talýynyń sy­ryn ashatyn sekildi. Akademık Zımanov shyǵarma­shy­lyǵynyń basty ereksheligi, ómir­sheń­digi de osy dep tujyrymdaýǵa ábden negiz bar. Sákeńniń soǵystaǵy erlikteri ómiri­niń óz aldyna bip erekshe bettepi. Kezinde tóńireginde toptasqan jas ǵalym­dar: «Ol kicige joǵary qolbasshylar bergen minezdemede: «Jastyǵyna qara­maı aıryqsha batyl, ustamdy, keskilesken shaıqas ús­tinde jaýapkershilikti ózine artyp, shu­ǵyl sheshim qabyldap, qaýipke tótep beredi», delingen eken dep aıtatyn. Sákeńniń ózi de áńgime ara­synda soǵysta basynan keshken keıbir jáıtterdi aıtatyny bar. 1943 jyly Kavkazdaǵy úsh myń metrlik Adjımýshkaı asýynda taý atqyshtary dıvızııa­sy jaý qorshaýynda qalǵan eken. Mańyz­dy taý shatqalyn bizdiń jaýyn­ger­ler bermeý úshin qarsylasyp-aq baǵypty. Kómek kelgenshe ábden álsirep, keıbiri tipti adam etimen qorektengen de kóri­nedi. Sákeń aıtady: «Bip kúni álsirep, qozǵalýǵa shama joq, jatyrmyz. Ja­nymdaǵy kómekshim: «Joldas komandır, ólesiz ǵoı, basqalar áne bylaı shyǵyp jep kelip jatyr, men de solaı jasadym, baryńyz», dedi. Sonda: «О́lsem de adam bolyp óleıin», dep shy­dadym, barmadym», deıdi. 80-shi jyl­dary sol aımaqqa jol túsip demalysta bolǵanymda, taý asýyn­da arnaıy sa­lyn­ǵan soǵys mýzeıinde boldym. Sol kezde osy jáıtter elestep, 22 jasar Salyq beınesi de kóz aldymda turyp aldy. Soǵysta top jarǵan Sákeń batyr­lyǵy tabıǵı bolmysyna tán qasıet bola tura, ómirge kelgen ortasynyń jaýyngerlik dástúrinen de qýat al­ǵandaı. Uly babalary Isataı, Mahambet, Syrym rýhtary es bilgennen sanaǵa sińip, ásirese soǵysta onyń jigerin qaırap, shyńdaı túsýi aıtpasa da belgili. Bir qııan-keski shaıqasta Sákeń arnaıy tapsyrma alyp, óz batareıasyna jaý artıllerııasynyń oǵyn jaýdyrtyp, jalpy polk shabýy­lyna jol ashqan eken. Osyny basqarý ústinde asqan erlik, ustamdylyq, ás­kerı qabiletiniń jarq etýi kezdeısoq qubylys emes-ti. Jıyrmadan jańa asqan qazaq jigitiniń keýdesine «I dá­re­jeli Otan soǵysy» ordeni taǵy­lyp­­ty. Bul jas azamat úshin joǵary baǵa. Bul oqıǵany Jeńistiń 55 jyldyq merekesinde Sákeń Shárban apaı ekeyi bip jaıly otyrysta bizge aıtqan edi. Jaıshylyqta aǵamyz ózine qatysty áńgimeni ashylyp aıta bermeıdi. Jalpy túıinimiz, Sákeń erligi tabı­ǵatyna daryǵan qasıet deýimizge to­lyq negiz bar. Onyń daryndy tulǵa­synyń ómirde tolyǵynan ashyl­maı ketken bip qyry desek te bolady. Soǵys biterde 24 jasar Sákeń podpolkovnıkke usynylyp, Frýnze atyn­daǵy áskerı akademııaǵa joldama berilgende, elge qaıtýǵa bel baılap, óz ornyna orynbasaryn jiberipti. Ol azamat sońynan general-polkovnık, Prı­baltıka áskerı okrýginiń qolbas­shysy dárejesine deıin kóte­rilip, akademık Zımanovty qonaqqa kelińiz dep talaı shaqyrǵanda bara almadym deıdi. Eger sol áskerı jolmen ketse, Sákeńniń jańashyldyqqa, dáýir tala­by­men sáıkestikke umtyl­ǵan bolmysy ony sózsiz qolbasshy dárejesine kóte­rer edi degen oıdamyz. Zımanov soǵysta júrgende kóp jaǵdaıda ómirdiń talaı qıyndyǵy men ǵajaıybyna kóziniń alǵash ashyl­ǵanyn da jasyrmaıdy. 1944 jyly Mınsk qalasyn azat etkennen keıin opera jáne balet teatrynda front ofı­serleri úshin balet spektakli kór­setilip, oǵan jas ofıser Zımanov ta shaqyrylǵan eken. Sóıtip, Sá­keń tuń­ǵysh ret eýropalyq teatr­dy, onyń ishinde baletti tamashalaıdy. Birinshi akt bitip, ekinshi akt basta­lady, biraq da­la jigitine konsertten kútken úı­ren­shikti kórinis – án estilmeıdi. Shydamy taýsylyp, janyn­daǵy komandırinen: «Ylǵı osylaı basynan aıaǵyna deıin bıleı bere me?» depti. Mańaıyn­daǵylar kúlisip, sońynan «Zı­manov joldas, baletten basqa esh­teńe joq pa?», dep ázildeıtin boldy deıdi ol sol bir kezeńderdi eske alǵan shaqta. Akademık Zımanov ǵylymı, qoǵam­dyq ómirde erekshe tynymdy, sapaly is-áreketterimen Sátbaevtyń rýhanı izbasarlary qatarynda shoqtyǵy bıik tulǵa retinde tanyldy. Ol júrgen or­ta­syna, sońynan ergen ult azamat­taryna, zııaly qaýym, shákirtterine úlgi bola bildi. Ǵylymda, qyzmette qolynan is keletinderdi ǵana qoldady. Biz – ǵylymdaǵy, qoǵamdyq ómir­degi áriptesteri aldymyzdaǵy aǵa­myz­dy zııaly qaýymnyń aıshyqty biregeıi deımiz, ulttyq ıntellıgen­sııa­nyń betke ustar sımvoly retinde qadir tutamyz. Sákeń akademık Bá­ıishevtiń qazasynda: «...Shyndyqtyń altyn qazyǵy edi», degen edi. Búginde qazaq ıntellıgensııasynyń, zııaly qaýymnyń baǵdar tutar altyn qazyǵy Sákeń. Bar bolyńyz ortamyzda! Amanjol QOShANOV, akademık.