«Tiri bolsaq – aldymyz úlken toı. Alashtyń balasy bul joly bolmasa, jaqyn arada óz tizgini ózinde bólek memleket bolar», degen eken bir kezde Álıhan Bókeıhan. Bul arman edi. Arman ǵana emes, kóregen saıasatkerdiń aqylmen jasaǵan boljamy da edi. Qazaq táýelsiz el boldy. Táýelsiz el ǵasyr basyndaǵy kóseminiń 150 jyldyq mereıtoıyn atap ótti. Mereıtoılyq sharalar Aqtoǵaı aýdanynda Taldybeıittiń túbinen bastaldy. Bul qorymda Álıhan Bókeıhandy dúnıege ákelgen Nurmuhamed pen onyń zaıyby Begejan máńgi tynystap jatyr. Osy jerde aýdandyq meshittiń ımamy quran oqyp, Alash ardaqtysynyń alys-jaqynnan kelgen týystary, qonaqtar men jergilikti turǵyndar marqumdardyń rýhyna taǵzym etti.
Álıhan týǵan úı
Álıhan Bókeıhan memlekettik qaıratker deńgeıine kóterilip, sonaý Sankt-Peterbýrg pen Máskeý qalalaryn meken etken keziniń ózinde alystaǵy Aqtoǵaıǵa, óziniń kir jýyp, kindik kesken topyraǵyna at izin salyp turǵan eken. Bulaı dep aıtýymyzǵa Aqtoǵaıdyń basyndaǵy murajaıda saqtalǵan qujattar men sarǵaıǵan hattar negiz beredi. Jergilikti murajaıdyń ǵylymı qyzmetkeri Tuńǵyshbaı Muqan Bókeıhanovtar áýleti týraly sırek kezdesetin maǵlumattardy bir kisideı biledi eken. «Resmı derekterde Álıhan Bókeıhannyń Qarqaraly ýezinde týǵany jazylǵan. Ol jyldary Aqtoǵaı aýdany osy ýezdiń aýmaǵyna enip, Toqyraýyn bolysy dep atalǵan. Negizi, Álekeńniń arǵy ata-babasy Ońtústik Qazaqstan óńirinen bolsa kerek. Al atasy Bókeıhandy kezinde toǵyz balasymen Qaraqaraly ýezine ákelgen Qazdaýysty Qazybek bı eken. Tóre tuqymyn aq kıizge kóterip, han saılamaq bolǵan deıdi dalanyń aýyzsha tarıhy», degen áńgime estidik Tuńǵyshbaı О́mirtaıulynyń aýzynan. Taldybeıitten keıin bir qaýym el qozykósh jerdegi Jekejal qystaǵyn betke aldy. Dál osy jerde, samannan salynǵan eki bólmeli úıde Álıhan Bókeıhan 1866 jyly jaryq dúnıege esigin ashqan eken. Qazirgi ýaqytta qorjyn tamnyń irgetasy ǵana qalypty. Osydan úsh jyl buryn úıdiń orny qorshalyp, jergilikti bılik tarapynan qamqorlyqqa alynǵan eken. Mine tap osy jerge kisi boıyndaı úlken qaratastan eskertkish belgi qoıyldy. Onda «Semeı oblysy, Qarqaraly ýezi, Toqyraýyn bolysynyń 7-shi aýyly, qazirgi Qaraǵandy oblysy, Aqtoǵaı aýdanyna qarasty «Jekejal» qystaǵynda Myrzahanuly Nurmuhamed (Muqan tóre) pen Mamaıqyzy Begejannyń (Begim hanym) otbasynda 1866 jylǵy 5 naýryzda qazaq halqynyń asa kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, «Alash» partııasynyń basshysy, «Alash Orda» úkimetiniń alǵashqy tóraǵasy Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhan dúnıege keldi», degen sózder oıyp jazylǵan. Taldybeıittiń basynda ǵalym Sultanhan Júsip, jazýshy Tursyn Jurtbaı jáne basqa da zııaly qaýym ókilderi bul jerdi memorıaldyq keshenge aınaldyrý jóninde keleli áńgime qozǵady. 
Alashorda týraly tyń derekter aıtyldy
Jekejaldan qaıtqan jurt túske taman Aqtoǵaıdyń basyna kelip, osyndaǵy Álıhan Bókeıhan atyndaǵy orta mekteptiń aldyndaǵy Alash kósemine arnalǵan músinniń ashylýyna kýá boldy. Budan keıin oblys ákimi Nurmuhambet Ábdibekov bastaǵan mereıtoı qonaqtary Alash alańyndaǵy «Úsh Arys» eskertkishine, «Tarıh taǵylymy» saıabaǵyna gúl shoqtaryn qoıdy. Tús aýa mereıtoıǵa arnalǵan sharanyń túpqazyǵy – «Álemdik tulǵa Álıhan Bókeıhan jáne Táýelsizdik taǵylymy» atty respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııaǵa kezek keldi. Bul jıynda negizgi baıandamany álıhantanýshy ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, L. N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń janyndaǵy «Alash» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Sultanhan Aqqululy Júsip jasady. Bul salada ónimdi eńbek etip júrgen ǵalym Álıhan Bókeıhandaı áıdik tulǵanyń qazaq memlekettiginiń qalyptasýyndaǵy tarıhı rólin sony mazmunda, jańasha sıpatta áserli áńgimeledi. Ǵalym óziniń baıandamasynda Álıhan Bókeıhannyń ustanǵan negizgi joly – halqynyń tól mádenıetin, bilim, ǵylym júıesin Batys Eýropa, AQSh, Japonııa deńgeıine jetkizip, beıbit saıası kúres jolymen táýelsizdik alyp, 20-25 jyldyń ishinde qazaq elin álemdegi jetekshi elderiniń qataryna qosýdy naqty josparlaǵanyn, jalpy Alash kóseminiń shyǵarmashylyǵy qazirgi Qazaqstannyń bilim men ǵylym, tarıhy, ekonomıkasy, dini men dili, mádenıeti men óneri salalaryn túgel qaldyrmaı qamtyǵanyn áńgimege arqaý ettii. Sonymen qatar, Sultanhan Júsip myrza «Alash» ıdeıasynyń negizgi mańyzy nede? «Alashorda» úkimetiniń kózdegen maqsattarynyń qaısysy qazir júzege asty? 1917 jyldyń 12 jeltoqsanynda «Alash» avtonomııasynyń joǵarǵy atqarýshy bıligi – «Alashorda» úkimetiniń qabyldaǵan eń alǵashqy Qaýlysy ne týraly edi?» degen kókeıkesti saýaldarǵa da jan-jaqty jaýap berip, bul áńgimelerdi Álıhan Bókeıhannyń ult aldynda atqarǵan ushan-teńiz eńbegimen sheber astastyra bildi.
Qaı aýdan Alash kóseminiń atymen atalmaq?
Budan soń konferensııada sóz alǵan oblys ákimi Nurmuhambet Ábdibekov jıylǵan qaýymdy Alash ardaqtysynyń mereıtoıymen quttyqtap, sóz sóıledi. «Alash kóseminiń ómir boıǵy ustanǵan: «Tiri bolsam qazaqqa qyzmet qylmaı qoımaımyn» degen qaǵıdasy búgingi urpaqqa úlken ónege. Aldaǵy ýaqytta Qaraǵandy oblysynyń ortalyǵynda Álıhan Bókeıhannyń eskertkishin ornatý, Qaraǵandydaǵy bir aýdannyń atyn Alash arysynyń esimimen ataý josparlanyp otyrǵanyn qýanyshpen jetkizgim keledi. Sonymen qatar, Qaraǵandy oblysy ákimdiginiń qoldaýymen tuńǵysh ret Álıhan Bókeıhannyń tolyqqandy 15 tomdyǵy jaryq kóredi. Meniń qolymda qazir alǵashqy 2 tomy. Bul is jalǵasyn áli de tabatyn bolady. Árıne, bul keleshek urpaqty ulttyq muratqa tartýdyń, otansúıgishtikke tárbıeleýdiń birden-bir joly dep bilemin. Eń bastysy bul – kóptiń tilegi», dedi óńir basshysy. Jasyratyny joq, «IýNESKO kóleminde atalyp ótiledi» degen mereıtoıdyń tek Aqtoǵaıdyń ǵana aıasyna syıyp ketkenine Arqa jurtynyń ǵana emes, Alash eliniń de qomsynyp qalǵany ras edi. Sondaǵy aıtylǵan ýájdiń biri – Álıhan Bókeıhannyń toıy oblys ortalyǵynan bastalyp, arystardyń mekeni Aqtoǵaıda barynsha sán-saltanatymen, jón-joralǵysymen jalǵasýy tıis degen áńgime bolatyn. Odan áride zııaly qaýym men qoǵam belsendileriniń Qaraǵandy qalasyndaǵy ortalyq kóshelerdiń birine Ult kóseminiń esimin berý jáne onyń eskertkishin ornatý jóninde osydan onshaqty jyl buryn kótergen bastamalarynyń bılik tarapynan qoldaý tappaǵany da bylaıǵy jurttyń oryndy ókpe-nazyn týdyrǵan-tyn. Mine, shıelenisken bul máseleniń túıinin erte me, kesh pe sheshý kerek bolatyn. Sátin salǵanda, sonyń reti osy mereıtoıǵa dóp keldi. Oblys basshysy bolashaqta ataýy ózgerýge tıisti qaı kóshe, qaısy aýdan ekendigin ashyp aıtpasa da, Qaraǵandy jurty qazirdiń ózinde batyl joramaldar jasap otyr. Olardyń paıymdaýynsha, Álıhan Bókeıhandaı Alash kóseminiń esimi qaladaǵy ortalyq dańǵyldardyń biri – Lenın kóshesine berilip, sonan soń Qaraǵandydaǵy Oktıabr aýdany onyń esimimen atalýy tıis. Qaıtken kúnde de, Álıhandaı kósemge kelgendegi syńarezý saıasattyń beti beri burylyp, aldynan jarylqaıyn dep turǵanyn jalpaq jurtqa jarııa etken bul kúndi aq túıeniń qarny jarylǵan kún dep qalaı aıtpasqa? Qaırat Ábildınov, Qaraǵandy oblysy Sýretterdi túsirgen Dmıtrıı Kýzmıchev 
