Jazýshy, dramatýrg Ákim Tarazı: «Bizdiń kóp jazýshylar qajeti bolsyn, bolmasyn kórkem tabıǵatty jerine jetkize sýrettep otyryp alady. Ol jáı ǵana shyǵarmadaǵy orta ǵoı. Al, ortany qajetine qaraı ǵana paıdalaný kerek emes pe? Taýsylmaıdy. Keıde tipti oqıǵa neshe paraqty aýdarǵanda dońǵalaǵy qur aınalǵan arbadaı baıaǵy ornynda turyp alady. Tabıǵat kóbine keıipkerdiń kóńil-kúıine qaraı sýrettelinedi. Mysaly, kóńil-kúıiń keremet bolsa «shirkin, myna jeldiń keremeti-aı!» deısiń. Júnjip, sirkeń sý kótermeı tursa, «mynaý nedegen súreńsiz jel» deısiń. Tipti, kóńildi shaǵyńda «qandaı ǵajap jarqyraǵan ashyq aspan», salyń sýǵa ketken kúni «tas tóbeden shaqyraıyp» turady», deıdi.
Bul kásibı prozanyń kánigi tarlany, ustaz Ákim Tarazıdyń stýdentterge oqıtyn dáristeriniń bir parasy. Ary qaraı salmaqty bizge aýdarady. Tabıǵatty keıipkerdiń kóńil-kúıimen, ómirimen astastyra sýrettegen qaı shyǵarmany oqyǵanymyzdy, qalaı túısingenimizdi suraıdy.
Sonda birden oıymyzǵa qazaq poezııasynyń has júırigi Esenǵalı Raýshanovtyń «osy aýylda bir qudasha bar-dy» dep bastalatyn qushaǵy qupııaǵa toly óleńi oralyp edi. Aldymen asyqpaı, aptyqpaı óleńniń býyn-býynyna túsip jatqa oqımyn:
Osy aýylda bir qudasha bar-dy,
Qudasha bardy qylyǵy baldaı.
Taraq qyp, aıhaı bula samaldy,
Tarqatylatyn burymy qandaı.
Súıedi taýdy, súıedi jeldi,
Shyrqaıdy kileń qaǵynǵan ándi.
Kúmis pııalamen jıegi zerli,
Boza usynǵany jadymda qaldy.
Sholpan da edi ózi úrker de edi ózi,
Qııaldap sony keshken em eles.
Eki-úsh jas menen úlken de edi ózi,
Eki-úsh jas, ne ol eshteńe de emes.
Oıanam ylǵı tús kórip tátti,
Aıgólek oınap perishtelermen.
Qudaǵı bizdiń tistenip baqty,
Salqyn bas ızep kórisken elmen.
Alaǵaıly shaq, bulaǵaıly shaq,
Kúrsinem ylǵı kúlemin daǵy.
Taý bizdiń kári qudaǵı qusap,
Túnerip alǵan, bu ne ǵylǵany?
Aınala jym-jyrt, qarańǵy múlde,
Aı tur ilinip tynysh qııada.
Tynǵan boldy ǵoı samal búginde,
Synǵan boldy ǵoı kúmis pııala...
Aýdıtorııa siltideı tynady. «Al, ary qaraı sóıle!» degendi kózben aıtyp, úzdige qaraıdy únsizdik.
Shirkin óleń, bárin aıtyp tur-aý! Shyny kerek, mundaı óleńnen keıin qara sóz sóıleý aýyzdyq basyp aryndap kele jatqan atyńnan túsip juqa taban bátińkeńmen typyń-typyń jer basyp jaıaý júrgendeı jaısyz seziledi. Biraq, onyń da qajeti hám qyzyǵy bar...
Qarańyz, óleńdegi «alaǵaıly shaq, bulaǵaıly shaqqa» deıingi tabıǵat qandaı ǵajap! Qandaı sulý! Qandaı keremet! Bul óńirdiń bula samaly da burala basyp, bulqynyp ósip kele jatqan erke qyzdyń burymymen oınaý úshin esetindeı, bul óńirdiń jeli de erke qyz keıde erigip, keıde eligip shyrqaıtyn qaǵynǵan ánderdi qaǵyp áketip jartastan jartasqa jetkizip jańǵyryqtyrý úshin soǵatyndaı, oǵan boıyn jastyqtyń jalyn lebi sharpyp ótkendeı kári denesi balqyp taý da qýanatyndaı, bul óńirge telmire qaraǵan sholpan men úrker aspanda turyp «anaý qyz – menmin, anaý qyz – menmin» dep talasatyndaı, tipti ony mynaý bir boz jigitke onan da balǵyn, onan da ýyz, onan da jas kórsetý úshin eki-úsh jasy el kózinen aýlaqqa qashqandaı, el de ony qýzalap, ere qýmaıtyndaı...
Mine! Sulý, pák, erke, qylyqty qyzdyń aınalasy! Endi mundaı qyzy bar ana qaıtpek? Oǵan da aınala jurttyń kózimen qarap kórelik. Anaý bir játtá kep jalpyldap amandasqan kempirge, shalǵa salqyn bas ızep, «e-e-e, bul da qyzymnan dámeli bir beıshara da» dep samarqaý qarap qoıady. Sóıtpegende qaıtedi, onyń uly munyń qyzynyń teńi me edi?.. Kóńil jarytpaıdy. Qaıda álgi bedelinen bel qaıysqan baı-baǵlan, bı men bekter?!.
Átteń! Anaý bir oınaqtap júrip ot basyp alǵan «alaǵaıly shaq, bulaǵaıly shaq...» bolmaǵanda ǵoı, qudaǵıdyń osy bir otyrysynyń sońy sondaıda bir saltanatqa ulasar ma edi. Endi ne boldy? Qudaǵıdyń endigi (syrtqy) beınesin kórsetip tabalamaı-aq qoıalyq. Ishki álemin kórgińiz kelse taýǵa qarańyz, áne: «Taý bizdiń kári qudaǵı qusap, túnerip alǵan, bu ne ǵylǵany?». Túnerip alǵan. Endi álgi bir sálemin almaı qoıǵan anaý bir kempir «shoq, shoq!» dep tabalap jatqandaı, anaý bir shúıirkelesip otyrǵan top qatyn osynyń qyzyn ósektep jatqandaı, qyzy týraly tátti tús kórip oıanatyn, qoly jetpeı júrgen anaý bir boz jigit kúlip otyrǵandaı... Biraq onyń basynda da ekiudaı hal: «Kúrsinem ylǵı kúlemin daǵy». Osy qyzdy sonsha bir qol jetpeske balaǵan qandaı aqymaq edim dep kúledi, osy qyzdyń múmkin aldanyp, múmkin arbalyp «alaǵaıly shaqqa» urynǵan alańǵasarlyǵyna kúrsinedi.
Endigi tabıǵat: «Aınala jym-jyrt, qarańǵy múlde, Aı tur ilinip tynysh qııada». Qyzyq qaıshylyq. Aı tur, biraq aınala qarańǵy. О́ıtkeni, ol óli. О́li zat solaı inilip turady. Ol – ókingen, opynǵan, óli, nursyz qyz janary nemese osyndaı kóńil-kúıdegi qyz kózine túsken aı. Múmkin ol óli qyzdyń ózi me?..
Ne desek te endi ol sholpan, úrker túgili aıdyń nuryn sezine almaıdy. «Tynǵan boldy ǵoı samal búginde». Tipti, baıaǵy burymyn syıpap, sylańdaı qashatyn samaldy sezbeıdi. Osy qyz osyndaı bir kúıge túsip qaldy-aý dep, sol qyzdyń kóńiline bola tabıǵat aǵysyn ózgertpeıtini, samaly toqtap qalmaıtyny túsinikti ǵoı, tynǵan samaldy biz aıdan bıik ary «alaǵaıly shaqta» aıaq astyna qulaǵan qyz kóńiliniń qaıaýy, aýyr hali ekenin qapysyz uǵamyz. «Synǵan boldy ǵoı kúmis pııala...», dep kúrsinip, únsiz qalamyz...
Tólegenmen ótken túnniń baıanyn únsiz, tilsiz uǵyndyrǵan Qyzjibektiń ýysynan shashyraǵan marjan syndy kúmis pııala... «Synǵan boldy ǵoı...». Álemde joq sóz ádebi. Qazaqtan ózge eshbir jurt sezine almas syrly poezııa – ulttyq poezııa! Ol endi bul óleńniń óz aldyna bólek áńgimesi, bólek qyry!..
***
Kóńil-kúımen de aınala ózgeredi. Tipti ánniń yrǵaǵy men átirdiń ıisi de ózgeretin sekildi. Jas jazýshy Esbol Nurahmettiń «átir» deıtin bir áńgimesinen sony ańǵaryp, Esenǵalı óleńindegi kóńil-kúı hám aınalamen úndestirip edik.
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»
