Janym eńlik,
Tar jol, taıǵaq keshýge taǵy keldik.
Taǵy adastyq tal túste ekinshi ret,
Júrekterdi taǵy da ábiger ǵyp.
Janym eńlik,
Saǵynyshym tozbaıtyn sary beldik,
Kimge qalmaq dep oılap kúrsinemin,
Ne qaldyram demeımin, jádiger ǵyp.
Ekinshi ret,
Men aspanǵa qaraımyn jetimsirep.
Jalbarynǵym keledi kóktegi Aıǵa
Jaqyn kelip janyma otyrshy dep.
Aı biledi,
Bir óltirse óltirer qaıǵy meni,
Meni kórip kerbez Aı, tákappar Aı.
Aıaǵan soń qushaǵyn jaıdy beri.
O, teginde,
О́kinedi aqyndar óterinde.
Meıli, meıli, janym tek sen aman bol.
Men kóp bolsa Aı jaqqa ketemin de.
* * *
Uıyqtaı qalsam túske enesiń,
Sharyqtaısyń samǵap qusym.
Qol basyndaı kishkenesiń –
Qorǵasyndaı salmaqtysyń.
Júzdik bizder kemeshe órge,
Kemeshe órge kósilemin.
Kúttireıin demesem de,
Ylǵı daǵy keshigemin.
Atqan tań bop, batqan kún bop,
Seıilmedi-aý tuman, sirá
Buǵan qaıdan tap boldym dep,
О́kinetin shyǵarsyń, á.
Ne deseń de kónem búgin,
Jolyqpaıyq qaıta deshi,
О́kindirmeı seni, eńligim,
О́le qalsam qaıtedi osy?
Býnın teatr ónerin súıdi. Ony Chehovpen jaqyndastyrǵan da osy teatr edi. Chehov qana ma? Bizdińshe, basqa da sebepter bolǵan sııaqty.
Seniń teatryńda shamdar sónedi keshkilik,
Sahna jaqtan perishteler daýsy estilip.
Eki qolyńnan jetektep kele jatady,
Jańa baqyt pen Eski úmit.
Seniń teatryńda Seniń kúlkiń bar,
Meniń sherim bar – aq, qara,
Eki dúnıe bar, biri appaq, biri qap-qara.
Meniń jyrymdy otqa órtep jiber oqy da,
Meniń muńymdy júregińe tut, jatta da.
Seniń teatryńa búkil bir álem syıyp tur,
Alasa úıdiń tóbesi kókke tıip tur.
Sózim jetpegen asyl ol,
Qolym jetpegen bıik bul.
Al ol óziniń eń mańyzdy shyǵarmalary retine óleńderin de, prozasyn da emes, Tolstoı men Chehov týraly esseler jıyntyǵyn aıtqan kórinedi. Menińshe, onyń óndirip kóp jazbaýyna da, kisikıik bop shette júrýine de osy eki alypty jas kezinen tereń zerttep oqyp, óte jaqsy bilýi basty sebep, oǵan kelispeseńiz, eń basty sebepterdiń biri bolǵan sııaqty. Nege?
Batysta túp-tórkini latynnan shyqqan «ótárne sıtı» deıtuǵyn qanatty sóz bar. Ol, álbette, «máńgi qala» Rımge qarata aıtylǵan.
Rım! «Rımge ne úshin kelesiz?» degen saýalǵa álemniń baı kisileriniń kóbi «tazarý úshin» ne «oılaný úshin» dep jaýap bergen kórinedi. «Máńgi qalaǵa» kelgen saıyn ózińniń, rasynda da pań da emes, nán de emes, atań qazaq aıtyp ketkendeı, jalǵan dúnıeniń qurttaı ǵana bir bólshegi ekenińdi anyq sezesiń. Árkimniń óz «óterne sıtıi» bolýǵa kerek. Býnın úshin ol Tolstoı men Chehov edi.
Eki túrli Chehov bar. Biri – ekiniń biri, egizdiń syńary oqı alatyn, hanǵa da, qaraǵa da túsinikti qarapaıym Chehov. Azdap kúlkili, azdap mysqylshyl, azdap aýrýshań, azdap kedeıleý, azdap kekshildeý, budan shyǵady azdap beısharalaý Chehov. Orystyń jeti ata, jetpis jeti babasynan beri tazalanbaǵan shoshqa qorasynan bastap altyn kúmbez aqsaraılaryna deıin onyń nazarynan tys qalmady. Demek jalpyǵa qoljetimdi Chehov.
Ekinshi Chehov – basqa Chehov. Ol «Hameleon» emes, «Shaǵala»; «Ivan Matveıch» emes, «Vanıa aǵaı»; «Teatrdan soń» emes, «Dala»; «Basqa pále tilden» emes, «Shıe baǵy»; «Qýanysh» emes, «Qyzyq emes hikaıa»; «Janaza emes, «Ionych»; «Kashtanka» emes «Qaramonah»; «Grısha» emes, «It jetektegen kelinshek»; «Qonaq úıde» emes, «Arhıereı»; «Dárihanashy áıel» emes, «Altynshy palata»; t.b. Jeter! Olaı deıtinimiz bul tizimdi soza berýge bolady. Býnın «Chehovtyń eń keremet dúnıeleri qaısy?» dep suraq qoıady da, tizim jasaıdy. Ol jelige úlkendi-kishili, uzyndy-qysqaly qyryq toǵyz shyǵarmany qatar tizdeıdi. Zertteýshiler Chehov sońyna toǵyz júzden astam shyǵarma qaldyrǵanyn aıtyp júr. Toǵyz júzden qyryq toǵyzdy alyp tastańyz... Kelispeýge bolatyn tustary bar. Áńgime kelisetin jaǵy basym ekendiginde. Ol tizimnen siz Chehovtan buryn, Býnınniń ózin kóresiz. Álbette, Býnınge áldebir daraqy qatynnyń dańǵaza qylyqtaryn («Sońǵy mogıkansha», mysaly) ınege ilip, jipke tizip otyratyn mysqylshyl jelaýyz Chehovtan ómir boıy joqty izdep, ómir boıy ózin-ózi jegideı jeýmen kele jatqan Chehov jaqyn. «Jýynbaǵan, sasyq» (Lermontov) Reseıdi, maskúnem Reseıdi, soǵysqumar Reseıdi, azǵan, tozǵan Reseıdi ájýalap, ártúrli qysqa dúnıeler jazatyn Chehovtan, árıne, jeti túnde kórshi derevnıada ajal aýzynda jatqan dimkás kempirge jedel járdem berýge kelip, qaıtar jolda arba synyp, satyrlaǵan qara jańbyrdyń astynda qalyp qoıyp, qalpaǵynyń erneýinen sý sorǵalap, qyzýy kóterilip, demi qysylyp kúrkildegen kókjótel Chehov jaqyn ekeni daýsyz.
Býnın Tolstoı týraly da jazady. Biraq ol «Altynshy palatanyń» aýqymy «Soǵys jáne beıbitshilikten» birde-bir kem emes nemese oqyrmandy «It jetektegen kelinshektiń» (keıbireýler jazyp júrgendeı «It ertken kelinshek» emes) ishki jan dúnıesi «Anna Karenınadan» artyq tolqytpasa kem áser etpeıdi dep jazǵan joq, «Shıe baǵyn» «Qajymuratpen» salystyrmady. Olaı etýdiń qajeti de joq bolatyn. Biraq siz Chehovty oqyp bolyp, bir sát kózińizdi jumyp oılanyp kórseńiz, jańa ǵana Ulylyq áleminde júrgenińizdi ábden sezinesiz. Ásirese, Býnınnen keıin.
Desek te, ol Tolstoıǵa da, Chehovqa da uqsamady, ádebıette óz mektebin qalyptastyrdy. Býnınnen olpy-solpy sóılem, oıqy-shoıqy oralym, shaıqy-burqy qaıyrymdardy emge tappaısyz. Abaı aıtatyn «tas bulaqtyń sýyndaı syldyrap óńkeı kelisim» osynda. Qaradúrsindik, qarabaıyrlyq atymen joq. Sary maıdan qyl sýyrǵandaı názik sheberlik. Býnın mektebinen shyqqan qalamgerler dep Konstantın Paýstovskıı men Iýrıı Kazakovty aıtsaq qateleser me ekenbiz? K.Paýstovskııdiń «Soltústik hıkaıalary» atty kitabynda ol týraly keremet maqala bar. Býnın shyǵarmalarynyń ishindegi eń kórkemi, eń tereńi «Jeńil tynys» («Legkoe dyhanıe») degen pikir qalyptasqaly qashan. О́z basym qalamgerge baǵa bererde dál osylaı «aıttym – bitti, kestim – úzildi» keıipte short kesýge qarsymyn. Biraq atalmysh novellany oqyǵan soń qapyda oqqa ushatyn Olıa Mesherskaıa sizdiń bir qımas qaryndasyńyzǵa aınalady, al «sáýirdiń yzǵarly túnderin» ár kóktem saıyn eske alyp júretin bolasyz. Alda-jalda beıit jaqqa jolyńyz tússe, aldyńyzdan oqýshy qyzdyń molasyna jıi keletin klass jetekshi áıel shyǵa kelerdeı alań kóńilmen ótesiz. Qaısysynyń ómirin mándi deımiz? Qyrshynynan qıylǵan Olıanyń «qysqa ómirde kórgen qyzyǵy men shyjyǵyn ba» joq, qaıta kelmes jastyǵyn ózi emes, ózgeler oılap tapqan sheńberden shyqpaı ótkizip alǵan kári qyzdyń ómirin be? Oıyńyzǵa eriksiz «San Fransıskodan kelgen myrza» atty áńgime túsedi. Ol Olıanyń ómirin múlde túsinbes edi. Ol shyn qýana almas edi, shyn jylaı da almas edi ol.
Al Kazakov bolsa árbir sóılemdi qyrnap, jonyp, sándep, áshekeılep jazatyn prozashy edi. Onyń az jazǵany, biraq saz jazǵany da osydan bolar. Iý.Kazakov bizdiń Ábeńniń (Ábdijámil Nurpeıisov) dańqty «Qan men terin» aýdarǵanda da osy degdarlyqtan taımady, nátıjede qazaq romanyn orys oqyrmandary óz shyǵarmasyndaı qabyldady. Bul ekeýinen keıin orysta «Býnın jolymen júrgen» kimder bar dep surasańyz men mardymdy jaýap aıta almaspyn. Orys prozasynyń keıingi jyldardaǵy ahýalynan habarymyz shamaly. Siz, qurmetti oqyrman, meniń bul pikirime kelispeýińizge ábden bolady, degenmen, búgingi zamanda orysta keremet ádebıet týatynyna óz basym senbeımin. Mundaı saıası dáýir kezinde kórkem ádebıet emes, kósemsóz alǵa shyǵady. Nege ekenin qaıdam, maǵan osy kósemsóz degeni nekesiz týǵan kórdemshe degen sekildi estiledi de turady, toba!
Parıjde Býnın V.Nabokovpen kezdesedi. Bul Býnınniń Nobel syılyǵyn alyp, kóńildi júrgen kezi edi. Elge oralý da oıynda bolatyn. Keńes Odaǵynan, KSRO Jazýshylar odaǵynan jyly habarlar kele bastaıdy. Seń jibip, sergeldeń aıaqtalar kún alys emesteı kórine bastaǵan. Biraq, eki alyptyń kezdesýi eregespen aıaqtalyp, birin-biri kórmesteı bop tarasady. Shaý tartqan Býnınniń kól-kósir aq dastarqandy jaıyp tastap «attyń basyn bir erkin jiberelikshi, baýyrym» degen aqeden kóńiline aǵylshynsha tárbıe alyp, muz qara kesekteı sýyq qarym-qatynasqa úırengen Nabokov «men araq ishpeımin» degen sekildi orys balasyna unamaıtyn sózben jaýap beredi. Sóıtip saǵynyp kezdesken qandasy, kásiptesi jat qalada jampoz jazýshyny jalǵyz qaldyryp kete barady.
V.Nabokov óziniń «О́zge jaǵalaýlar» deıtuǵyn ómirbaıandyq kitabynda osy jaılardy asyqpaı, maıyn tamyzyp, jerine jetkize otyryp baıandaıdy. «Kórdiń be, kezinde Býnınniń ózi bizben suhbattas bolmaqqa umtylǵanda qaramaı ketkenbiz» nemese «óı, bir orystyń qańǵyp júrgen jaman shaly daǵy» degen sekildi qyjyrtpa sózder tizbegi... Bul ne? Orys ataýlydan irgesin aýlaq salyp, ony aıtasyz, orys tilin de umytýǵa tyrysyp shyǵarmalaryn aǵylshynsha jazǵan tákkappar Nabokovtyń Býnınniń júregin aýyrtý úshin istegen qyrsyqtyǵy ma, joq aty báıgeden birinshi kelgen aǵaıynǵa jasaǵan ishmerezdik pe, qysastyq pa? Keıin bul týraly A.Tvardovskıı «Býnın týraly» degen maqalasynda ashý- yzamen jazdy.
Tolstoımen araqatynasy Chehovqa qaraǵanda ózgesherek bolǵan tárizdi. Chehovpen kúnde sóılesýge bolady, Tolstoımen áńgimelesý úshin úlken daıyndyq kerek. Chehov jumsaq, Tolstoı da meıirimdi, biraq ol keıde ústin appaq mamyq qar basyp jatqan alyp qara tas sekildi. Býnın Tolstoıdyń hrıstıan dininiń ortodoks tarmaǵy (provoslavıe) ustanymdary, jalpy Isa paıǵambardy qudaı tutý, shirkeýlerdi álemish-kúlemish bezendirý, din ókilderine beriletin artyqshylyqtar týraly pikirlerin qalt jibermeı uıyp tyńdaıtyn, tipti onyń anafema jarııalanbastan buryn «Injildiń» jańa tolstoılyq nusqasyn jazamyn degen talpynysyna da qyzyǵa qarady. Onyń «Arylý» romanynan soń shirkeýmen aralary tipti shıelenisip ketti. Biraq óz pikirin bildirgen emes. Qarsylyq tanytpady, quptamady da. Rasyna kelsek, Býnın de Chehov («Arhıereı») sııaqty ortodokstik tarıhattyń sala-salasyn tereń biletin.
Jalpy, orys jazýshylarynyń basty jetistikteriniń biri, bálkim, biregeıi, olar óz ata-babalary ustanǵan dindi óte jaqsy bildi. Jaqsy bilgendikten sendi. Bilmeı senýdiń taqsyretin tartqandar az ba? Din, ádette, eger ol shyn mánindegi ıman men senimge negizdelgen din bolsa, Adamnyń júregin nurlandyrady. Qaraıtpaıdy, aǵartady. Al «aqqa qudaı jaq» ekeni álimsaqtan aıan emes pe?! F.Dostoevskıı, I.Týrgenov, F.Tıýtchev, A.Pýshkın, Iý.Lermontov... bul klassıkterdiń qaı-qaısysyna da qatysty sóz. Ekinshi bir attyń qasqasyndaı aıqyn kórinip turatyn ereksheligi týǵan tabıǵatty, qorshaǵan ortany kez kelgen ornıtologtan, kez kelgen botanıkten, kez kelgen zoologtan, kez kelgen astronom, ınjener, agronomnan artyq bilmese kem bilmeıtindigi. О́kinishke qaraı, bizdiń keıbir qalamgerlerimiz úshin qustyń bári torǵaı, aǵashtyń bári tal, boıaý sany jetiden aspaıdy, ıis bolsa ne jupar, ne jaman ıis... Bul tendensııa kórkem ádebıet pen kósemsóz mıdaı aralasyp ketken sońǵy jyldary tipti, asqynyp barady. Arnaıy semınar, keńester sońǵy ret qashan ótkenin de umyttyq, ádebıet týraly tushymdy sóz Ǵabeń marqumnyń (Ǵabıt Músirepov) ataqty «Avgııdiń atqorasynan bastaıyǵynan» soń aıtylmaı-aq keledi. Bizge ózgeris kerek deı beretinimiz, deı bergenimiz úshin jaý kóbeıte beretimiz sodan. Bizdiń basqa ne kinámiz bar? Biraq, maǵan senińiz, bizdi Uly ózgerister kútip tur, kóp qalǵan joq, az ǵana shydańyz, bári basqasha bolady!
H-o-o-sh, Býnın myrzanyń Tolstoımen ekinshi bir jolaıryq jeri áıelderdiń ómirdegi orny, qoǵamdyq qarym-qatynastardaǵy, otbasynda atqaratyn róli týraly. Tolstoı, álbette basqasha oılaıtyn. Ol, biraq, Adamzat adamzat bolǵaly Jer betindegi bolǵan jáne bola beretin kúnáharlyq pen qatygezdik, keshelik pen arsyzdyq tek áıelderden nemese áıelderdiń qyrsyǵynan shyqty degendi aıtqan emes, degenmen qoǵamda «Kreıser sonatasy» men «Anna Karenınadan» soń graftyń shyn pikiri qandaı eken degen qyzyǵýshylyq paıda bolǵany ras. Onyń ústine shaldyń ár jyldary jazǵan:
«О́z basym eshqandaı áıelge ǵashyq bolyp kórgem joq. Mahabbat sekildi bir sezim bolǵany ras, biraq men ol kezde on úsh-on tórttegi bozbala edim, mahabbattyń ne ekenin qaıdan bileıin.
Bes bıeniń sabasyndaı semiz kútýshi áıelge júregim aýzyma tyǵylyp qumartqanym esimde....
...Bárinen buryn bul hikaıany jazǵan kim, áıel me, er adam ba sony bilmek kerek, avtor áıel bolsa, o, qudaıdyń qudireti qolynan kelmeıtin iske urynyp, erkekterdiń jaı-kúıi týraly jazamyn dep jynyńdy keltiredi ǵoı...kerisinshe áıelder haqynda jazsa áńgime basqa.
Asyly bar ǵoı, men áıelder týraly ne oılaıtynymdy tabytqa túser aldymda ǵana aıtamyn. Oǵan deıin qınamańdar. Tabytymnyń qaqpaǵyn ashamyn-daǵy ómir boıy ishimde jınalyp, qordalanyp kele jatqan shyndyqtyń bárin bir-aq aqtaryp salamyn, sosyn lyp etip qaıta kirip ketemin. Ustaı almaısyńdar meni.
Áıel qaýymyna tek jyltyrap kıinip, jarqyrap júrse boldy, bu halyqtan artyq aqyldylyq kútýdiń keregi joq.
Eger men jańa kelgen hatty ashyp, onyń áıel jazǵanyn bilsem ári qaraı oqymaımyn.
Osy sekildi «áıelsúımes pikirleri» sol kezdegi zııaly qaýymnyń arasynda keń tanymal boldy. Bul «shedevrlerge» qarsy daý aıtqandar da, qoldap, qýattaǵandar da bolmady. Arada júz jyldan astam ýaqyt ótti, Tolstoıdyń qateligin izdeıtinder bul tusty emes, múlde basqa keńistikterdi shıyrlaıdy. Biraq, áli tappaı keledi.
Álbette, shaý tartqan shal graftyń oılary kim-kimge de qyzyq edi. Ol patshanyń moraldyq turǵydan azǵyn adam ekenin, onyń maskúnem baýyrlary, qysqa kúnde qyryq qubylǵysh qyzdary, kóńildes áıelderi, mańyna toptasqan neshe túrli alaıaqtary týraly tuspaldap ta, ashyq ta jazyp júrdi. Hrıstıan dini ustanymdaryna jat qylyqtarmen kúresýdiń ornyna «eldi ózi bastap azǵyndyqqa ıtermeleıdi» dedi. Tolstoıdyń shyǵarmalarynan neni ańǵarasyz? Birinshi kózge túsetini, «Mynadaı azǵyn patsha el bılep otyrǵanda orys eli qaıdan ońsyn?!» degen oıdyń sulbasy. «Bul naǵyz baqytsyz adam, menińshe, ony o dúnıede lapyldap janǵan ot pen julqı aqqan tajal sýy kútip tur. Ol qınalyp óledi. Moınynda qanshama halyqtyń qany bar? Átteń, ol qazir «menen keıin ne bolsa ol bolsyn. Tiri kezimde shaıqap qalaıyn, ólgen soń súıegimdi kórden shyǵaryp tastasa da meıli» deıtuǵyn toqtammen ómir súrýde...». V.I.Lenınniń Tolstoıdy orys tóńkerisiniń aınasy dep baǵalaýy negizsiz emes.
Al Býnın bolsa patsha týraly jaman jazǵan emes, jaqsy da jazǵan emes. Onyń óziniń álemi bar edi.
Býnınniń shyǵarmalarynda Áıeldi joqqa shyǵarý, keketý, muqatý, kemsitý emes, kerisinshe, Áıelge tabyný basym. Onyń shyǵarmalaryndaǵy moral, ádep, ahlah basqasha órnekteledi. «Men ózi áıelden joly bolmaǵan sorlymyn» dep jazady ol. Rasynda jigit bolyp, jiligi tolyp eń alǵash ǵashyq bolǵan Varvara esimdi qyz buǵan áıel bolýdan bas tartady. Al resmı alǵashqy nekesi týraly ol eshteńe jazbaıdy, bálkim, esine alǵysy kelmegen bolar. Sońǵy kezde ólerdeı súıgen Anna Saknı degen kelinshek munyń jazǵan hattaryna jaýap bermeıdi.
Etimnen et kesip berdim,
О́lmedim, biraq.
Taǵdyrmen kektesip kórdim,
Kónbedim qulap.
Qolymdy sermedim alǵa,
Jasyndaı sharpysyp ótken.
Jartasty kórgeniń bar ma,
Jarylyp jartysy ketken.
Shettemin, jer shegindemin,
Perishtem, júrgeısiń demeı.
Kishkentaı bólshegim meniń,
Sen meni bilmeısiń de ǵoı.
Bir kúni bilersiń...
О́miriniń sońǵy jyldarynda mahabbat taqyrybyna dendep bet burǵan Býnındi zamandastarynyń kóbi túsine almady. Ne túsingisi kelmedi. Ol alysta qalǵan jastyq shaǵy men endi qaıtyp kóre almaıtyn Otanyn ańsady. Mahabbat, qyzyq mol jyldaryn jıi esine aldy. Qulaı súıgen qyzdardy, kezdeısoq jolyqqan bıkeshterdi kóz aldynan ótkizýmen kún keshti. «Myna shal aljydy» degen qaýesettiń otyna maı quıǵan da osy saǵynysh týraly hıkaıalary edi. Áıeli Vera Býnına munyń qylyqtaryn keshire almaı úıden ketip qalady. Keıin oralady, biraq úzilgen jip qaıta jalǵanǵanmen, ornynda túıin qalǵan edi. Qıyn túıin. Sheshilmeıtin túıin. Ol shynyn jazdy. Ádettegideı oqyrmanǵa jazýshynyń shyndyǵy kerek emes edi, oqyrmanǵa keregi oqyrmanǵa kerek shyndyq bolatyn. «Meniń qaǵazdarymdy retteýge járdem etedi» degen jeleýmen úıine kirgizip alǵan jas aqyn kelinshek kúnderdiń bir kúninde qart qalamgerdi tastap basqa qalaǵa ketip qalady da, múlde habarlaspaı qoıady. Talaı túnderdi kirpik qaqpaı, sansyz kúnderdi saǵynyshpen ótkizgen Býnın óziniń aqyrǵy sátteri taıap qalǵanyn sezdi. Nobel syılyǵyna berilgen aqshasy da tez taýsyldy. Bir ráýıaette ol alaıaqtarǵa jem bolǵan, endi bireýler saqıǵa bitken maldyń aqyry osylaı boladyǵa jyǵady. Qalaı desek te ómir baqı ultym, Otanym, Ana tilim, eń bastysy Arym, Uıatym, Imanym dep ómir súrgen Uly jazýshy Ultynan da, Ana tilinen de, Otanynan da, otandastarynan da qaıyr kórmeı, jat jerde jarly-jaqybaı kún keship, eleýsiz ǵana kóz jumady da, Sent Jeneve De Býádaǵy orys qorymyna kóptiń biri bolyp jerlendi.
Ol L.Tolstoıdyń «Soǵys jáne beıbitshiligindegi» knıaz Andreıdiń óletin tusyn qaıta-qaıta oqıdy eken. Tolstoı týraly maqalasynda sol úzindini ádeıilep qara áriptermen tergizedi. Onyń jaqsy ólgisi keldi.
Bul Eýropanyń tabaldyryǵynan kelin bolmaı kesir bolyp attaǵan 1953 jylǵy qarasha aıynyń 8-juldyzy edi...
