– Shot-Aman Ydyrysuly, Eltańba degende aldymen sizdiń esimińizdiń aýyzǵa alynatyny ras. Qazaq memlekettiligin aıshyqtaıtyn rámizderimizdiń biri – Eltańbanyń dúnıege qalaı kelgeni jaıly talaı márte aıtyldy da, jazyldy da. Degenmen, tarıhı sátterdi jas urpaq jadyna toqyta berýdiń artyqtyǵy bolmas deımiz.
– Úlken tarıh úshin 25 jyl degen kirpik qaqqandaı az ǵana ýaqyt shyǵar, biraq bizdiń memleketimiz úshin ol mán-maǵynasy aıryqsha aıtýly sát qoı. Memleketimizdiń derbestik alýy, demokratııalyq qoǵamnyń qurylýy, Qazaqstandy álemdik qoǵamdastyqtyń moıyndaýy sózben aıtyp jetkizgisiz eren eńbekter. Elbasynyń bas bolýymen atqarylǵan sol tarıhı jumystarǵa az da bolsa óz úlesimdi qosqanymdy maqtan tutamyn.
Men Eltańba jasaý isine Qazaqstan Táýelsizdigi resmı túrde jarııalanbaı turǵan tusta-aq kiriskenmin. 1990 jyldyń 25 qazanynda Qazaq KSR-iniń Joǵarǵy Keńesi Memlekettik egemendigimiz týraly deklarasııa qabyldady. Sonyń artynsha Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń sheshimimen Qazaq KSR-iniń Eltańbasyna, Týy men Ánuranyna ózgerister engizý týraly usynys daıyndaý boıynsha jumys toby quryldy. 1991 jylǵy 15 qańtarda bolǵan alǵashqy otyrysta respýblıkanyń memlekettik rámizderiniń eń úzdik úlgisine baıqaý jarııalaý týraly sheshim qabyldandy. Sol sátten bastap basylym betterinde respýblıkanyń memlekettik rámizderi qandaı bolýy kerek degen turǵyda maqalalar shyǵa bastady (olardyń arasynda barlyq otandastarymyzdy shyǵarmashylyq talqyǵa qatysýǵa shaqyra otyryp, óz eńbekterimdi mádenı qoǵamdastyqpen bólisken meniń de jazbalarym boldy).
Bolashaq Eltańbanyń bastapqy ıdeıasy «Qazaq ádebıeti» gazetiniń (29.11.1991 jyl) №48 (2226) sanyndaǵy «Qazaq halqynyń eltańbasy qandaı bolýy kerek?» dep atalatyn maqalamda, sol jyldyń 10 qazanynda «Ana tilinde» shyqqan «Ǵaryshqa attanǵan ulttyq belgi» jáne 17 qazandaǵy «Qur shýlaımyz, joq jalaý, baıraqsyz qaırat – bos qaırat» degen maqalalarymda, sondaı-aq «Halyq keńesi» gazeti men «Aqıqat» jýrnalynda táptishtep aıtylyp, syzbamen kórsetildi de.
1991 jylǵy 7 qarashada «Ekspress» gazetine bergen suhbatymda da bir jyldan astam ýaqyttan beri Qazaqstan Eltańbasynyń jańa nusqasyn jasaýmen aınalysyp jatqanymdy aıtqan bolatynmyn. Sol ýaqyttary elimizde tuńǵysh ret qazaq ǵaryshkeri ǵaryshqa attandy.
Ǵarysh kemesi kókke kóterilerden birneshe kún buryn men ǵaryshkerlerge sátti ushyp qaıtýdyń tarıhı belgisi bolsyn degen nıetpen óz jumysymnyń bir nusqasyn sol kezdegi Baspasóz jáne buqaralyq aqparat mınıstri Qýanysh Sultanov arqyly bergen edim. Sol nusqada ystyq uıadaı Otanymyzdyń belgisi retinde shańyraq pen eki qanat beınelengen edi. Ol qanattar bizdiń elimizdi aspanǵa, zańǵar bıikke kótergen halqymyzdyń qanatynyń belgisi edi. 1991 jyly qazanda Toqtar Áýbákirov sol belgimen ǵaryshqa saparlap qaıtty. Respýblıka Eltańbasynyń alǵashqy nusqasy dep dál sol tósbelgini taný kerek.
Elimizdiń Memlekettik eltańbasynyń alǵashqy nusqasy derbes ári táýelsiz Qazaqstan memleketi paıda bolmaı turǵanda-aq osylaı dúnıege kelip edi. 1992 jyly 2 qańtarda jańa memlekettik rámizder jasaý týraly baıqaý jarııalanyp, oǵan úsh aı ishinde 254 úlgi qabyldandy. Barlyq irikteý kezeńinen ótken nusqamyzǵa komıssııanyń qorytyndy otyrysy biraýyzdan daýys berip, Memlekettik eltańba jobasynyń jeńimpazy dep jarııalaǵan bolatyn.
– Barsha jurttyń kóńilinen shyqqan Eltańbany jasaý úshin tek ultyn súıý ǵana emes, ultynyń tarıhyn jaqsy bilý de qajet ekeni túsinikti. Siz Eltańba jasaý barysynda qandaı tarıhı derekterge súıendińiz, qandaı ıdeıalardy negiz etip aldyńyz?
– Memlekettik Eltańbanyń usynylǵan nusqasynyń jasalý tarıhynyń máni tereńde. Eltańbada ultymyzdyń ejelgi dástúrleri men tarıhy, mádenı qundylyqtary, respýblıkamyzdyń birtutastyǵy men ony mekendeıtin barlyq ult ókilderiniń tatý-tátti birligi, yntymaǵy beınelengen.
Keńestik júıe tarqaı qoımaǵan 1990 jyldyń jazynda ómir týraly, elimizdiń bolashaǵy týraly kóp oıǵa berilip júrgen kezim edi. Sol ýaqyttary Eltańbanyń jalpy beınesi túsimde aıan retinde berildi: Áldebir appaq qus qanattaryn qaǵyp-qaǵyp jaıyp qalǵanda altyn tústes Kún beınesi kózimdi qaryqtyryp, jarq ete qaldy. Kózimdi ýqalap qaıta qarasam, Kún Shańyraqqa aınalyp barady eken... Tańerteń tura sala túsimde kórgenimdi dereý qaǵaz betine túsirdim.
Eltańba jasaý ıdeıasyna berilip ketkenim sonshalyq, qazaq halqynyń tarıhyn, etnografııasy týraly kitaptardy túgel aqtaryp shyqtym. Sol jumys nátıjesinde asa aýqymdy tarıhı, arheologııalyq materıaldar jınaqtap, olardy zerttep, zerdelep kórdim. Respýblıka Eltańbasynyń kórkemdik kelbeti eldiń salt-dástúrimen jáne tarıhymen baılanysty bolýy, onyń jańa dáýirdegi damý baǵytynda bolatyn erekshelikterdi beınelep turýy tıis edi. Olardy qalt jibermeý syn boldy. Sondyqtan da Eltańba bederlerinde ultymyzdyń tamyry tereń tarıh qoınaýynan jetken asa mol murasy men ult muratynyń negizi jatyr deýge ábden bolady. Onda qazaq, túrkitildes taıpalar geraldıkasynyń belgileri, zańdylyqtary da eskerilgen.
– Siz tek Eltańba ǵana emes, Táýelsizdik monýmenti, Semeıdegi atom synaqtary qurbandaryna arnalǵan monýment sııaqty áıgili eńbekterdiń de avtorysyz. Jalpy, sáýletshi úshin eń kerek basty qasıet qandaı?
– Uly qytaı fılosofy Konfýsıı «Dúnıeni rámizder men belgiler bıleıdi» degen eken. Eger tereń úńilip qarar bolsaq, belgilerdiń adamnyń kúndelikti turmysynda ǵana emes, memleket deńgeıindegi mán-maǵynasy da úlken ekenin uǵasyz.
Sáýlet óneri jeke bir tulǵalar enshisi bolýdan qalǵan. Arhıtektýralyq shyǵarmashylyq – ujymdyq shyǵarmashylyq. О́nerdiń bul túriniń barlyq týyndylary adam ıgiligi úshin jasalady. Meniń túsinigimde, sáýletshi shyǵarmashylyǵynda eshqandaı memlekettik shekara bolmaıdy. Sáýletshi óz otanynyń shynaıy patrıoty bola júrip, búkil adamzatqa adal qyzmet atqara alýy tıis. Biz adamdardyń túr-túsine, násiline qaramaımyz, tek shynaıylyqqa, dostyq qarym-qatynasqa umtylamyz.
Ulttyq salt-dástúrdiń, álemdik tarıhtyń tereń qoınaýynda jatqan ejelgi qundylyqtardy ınemen qudyq qazǵandaı etip shyǵara otyryp, zamanaýı arhıtektýralyq-plastıkalyq sheshimmen úılestire bilýdiń ózi úlken óner. Ulttyq dástúrlerdi jańartyp, jańǵyrta otyryp, zamanaýı aıryqsha stılmen úılestirý, senimdi tarıhı músin jasaı bilý úshin úlken bilim qajet. Jalpy, qaı sala bolsyn izdenbeı, bilim jınamaı, qandaı da bir tabysqa jetý múmkin emes.
– Elimizde 4 maýsym – Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik rámizder kúni. Siz úshin bul kúnniń ózge kúnderden aıyrmashylyǵy nede?
– Álbette, men úshin bul kún – aıryqsha kún... Men elimiz táýelsizdik alǵan jyldary geraldıka salasynda kóp eńbek ettim. Kóptegen respýblıkalyq rámizder men tańbalardy, onyń ishinde Ulttyq ǵylym akademııasynyń, Qazaq tarıh jáne mádenıet eskertkishterin qorǵaý qoǵamynyń emblemalaryn jasadym. «Otan», «Altyn qyran», «Qurmet» jáne «Parasat» ordenderiniń jobalaryn syzdym. Qandaı jumys atqarsam da, ulttyq salt-dástúrge, tarıhqa, álemdik tájirıbege súıendim. Kózsiz kóshire salmaı, óz jolymdy izdedim. Eń bastysy, memlekettik rámizderdiń ádemi, aıqyn, aıryqsha óner týyndysy bolyp shyqqanyna kóp kóńil bóldim.
Eltańba degen jalpy búkil álem boıynsha memlekettiliktiń mańyzdy sımvoly ǵoı. Memlekettiń baǵyty men saıasatyn bir Eltańbamen-aq beıneleýge bolady. Sondyqtan, memleket qurylymynyń ereksheligi men ıdeologııalyq baǵytyn aıqyndap qana qoımaı, elimizdi álemdik mádenı qoǵamdastyq aldynda laıyqty áriptes retinde de tanytyp júrgen, jas urpaq boıyna patrıottyq sezim dánin egetin Memlekettik rámizderimizdi qasterlep, qadir tutý – qaı-qaısymyzdyń da paryzymyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Mıra BAIBEK,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
