Álemde kún sáýlesin qýat kózi retinde ıgerýge birinshi bolyp kirisken el – Japonııa. Bul el osy isti ótken ǵasyrdyń sońǵy shıreginen bastap qolǵa alyp, 1990 jyldardyń kóshin bastady. Munan keıin oǵan Germanııa qosylyp, 2000-2010 jyldar aralyǵynda kún sáýlesiniń qýatyn ıgerý jóninde birinshi orynǵa shyqty. Keshikpeı bul qozǵalysqa Ispanııa, Italııa, AQSh aralasty. Endi kún sáýlesin ıgerýge alyp kórshimiz Qytaı úlken mán berýde. 2015 jyly álemde 51 GVt kún qýatyn óndiretin qondyrǵylar ornatylsa, munyń 15 GVt-yn bir ǵana Qytaı ornatqan. Sarapshylardyń pikirine qaraǵanda, naq osy jyly Qytaı kún qýatyn ıgerý jaǵynan álemde birinshi orynǵa shyǵyp otyr. Al 2016 jyly álemde 76 GVt-tyń kún qondyrǵylary ornatyldy degen derek bar. Salystyrý úshin aıta keteıik, Reseıdiń jarty ǵasyr boıy ornatqan atom stansalarynyń qýaty 26 GVt elektr qýatyn óndirýge ǵana jetedi eken.
Sonymen, sońǵy jyldary kún sáýlesinen qýat óndirý isi óte shapshań qarqynmen óris alyp keledi. Árıne, bul iske ázirge búkil álem elderi bolyp kirise qoıǵan joq. Al kirisip jatqandardy «bolashaǵyn kúni buryn oılaǵan elder» dep aıtýǵa ábden bolady. Máselen, qazirgi ýaqytta búkil álem boıynsha kún sáýlesinen óndiriletin qýattyń 70 paıyzyn Qytaı, Germanııa, Japonııa, AQSh, Italııa sekildi bes el ǵana berip otyr.
Biraq soǵan qarap, basqalar beıqam otyr eken dep aldanyp qalýǵa taǵy bolmaıdy. Álemdegi munaıǵa eń baı elderdiń ózi sońǵy jyldary osy isti jedeldetip qolǵa alýda. Máselen, munaı óndirýden birinshi oryn alatyn Saýd Arabııasy 2023 jylǵa taman 9,5 GVt qýatty kún men jelden almaq. Sóıtip, el ishinde jańǵyrmaly qýat kózderin paıdalanyp, munaıdy syrtqa ǵana satyp otyrmaq. Mundaǵy negizgi maqsat – eldiń energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý.
Al taǵy bir munaı alyby Birikken Arab Ámirlikteri mamandarynyń pikirine qaraǵanda, kún sáýlesi bul el úshin bolashaqta eń arzan qýat kózi bolmaq. Sebep túsinikti. BAÁ ornalasqan óńirde kún qyzýy barynsha mol. Eldiń 2050 jylǵa deıingi energetıkany damytý strategııasy da osyǵan saı jasalynyp otyr. 2050 jyly BAÁ-de óndiriletin qýattyń 44 paıyzy jańǵyrmaly energetıkalyq kózderden, 38 paıyzy tabıǵı gazdan, 12 paıyzy «taza» kómirden, 6 paıyzy atom qýatynan alynbaq. Osy maqsatqa qol jetkizý úshin 163 mlrd dollar qarjy jumsalmaq. Salystyrý úshin aıta keteıik, qazir bul eldegi gaz óndirisiniń úlesi 90 paıyzdyń ústinde bolyp otyr.
Bizdiń Qazaqstan da kún qýatynyń aıtarlyqtaı resýrstaryna ıe. Mamandardyń esepteýleri boıynsha, bizde kún sáýlesinen jylyna 2,5 mlrd kVt/saǵat qýat óndirýge bolady. El aýmaǵynyń 70 paıyzǵa jýyǵy kún sáýlesi jaqsy túsetin óńirler qataryna jatady.
Alaıda sońǵy kezderge deıin bul resýrs kózi paıdaǵa jaratylǵan emes jáne durys esepke de alyna qoıǵan joq. Degenmen, Elbasynyń sońǵy joldaýlarynda berilgen tapsyrmalarǵa sáıkes jańǵyrmaly energııa kózderinen qýat óndirý máselesi bizdiń elimizde de kún tártibine qoıyldy. Bul jerdegi Qazaqstannyń taǵy bir artyqshylyǵy jerimizde molynan tabylǵan kremnıı shıkizatyn iske jaratý arqyly kún batareıalaryn jasap shyǵýdyń mol múmkindikteri bar.
Osydan biraz buryn Astana qalasynda fotoelektrli plastınkalar shyǵaratyn jańa zaýyt iske qosyldy. Munda kún batareıalary jasalatyn bolady. Avtomattandyrylǵan qondyrǵylardyń sońǵy úlgisimen jabdyqtalǵan bul zaýyt tek otandyq kremnıımen jumys isteıdi. Sóıtip, kúnnen qýat óndiretin elder qataryna bizdiń Qazaqstanymyz da qosyldy.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
