«Qyz Jibek» jyryn jatqa jyrlaıdy

Qyrǵyz kórshimizde jyr bi­reý, biraq halyqtyq. Qyrǵyz­dyń qarty nemeresi mektep ta­­bal­dyryǵyn attamastan, sol «Manasty» jatqa oqýyn qa­daǵalaıdy eken. Bizde she? Da­nııal aǵam jyrshylar mektebin ashý kerek deıdi. Sebebi, qazaq qar­­tynyń nemeresi de sózge ja­qyn. Biraq onyń áke-sheshesi jyr­shy balasynan bolashaq kórmeıdi. Áıtpegende Danııal aǵam búldirshindi daıyndap kórdi. Onysy sátti shyqty. Úshin­shi synyp oqýshysy bi­raz jyr­dyń basyn qaıyrýǵa qaýqary keldi.   Balamnyń óleńdi jatqa oqýyn baǵalap jatqan eshkim joq. Al onyń uzaq-sonar jyryn qazir eshkim tyńdamaıdy degendi ata-anasynyń aýzynan estigen soń Danııal aǵam tartynshaqtap qaldy. Jas búldirshin kompıýter ústelin serik etti. Boıdaǵy bar dúnıe osylaı tunshyǵyp qala berdi. Kim utty? Kim utyldy?

Danııal Ásenov. Jyrshy. Abaıdyń qaı shyǵarmasyn qa­laısyz? Shákárim dastandaryn tyńdaýǵa ýaqytyńyz bar ma? Álde sizdiń ortańyz úshin M.Arynnyń «Bes anyǵy» kerek shyǵar? Joq lıro-epostyq, álde batyrlar jyryn estigińiz kele me? Bári bar. Biraq Abaı babamnyń «Sóz túzeldi, tyń­daýshy sen de túzeli» áli de bolsa ǵu­myrlyǵyn tanytyp-aq otyr. 

Danııal aǵany Kereký óńiri jaqsy tanıdy desem, sholaq qaıyrǵandaı bolamyn. Bul esimdi estigen sátte, Qazaqstannyń ba­ty­syndaǵy oraldyq, aqtóbelik zııa­ly qaýym eleń eteri sózsiz. Al Astanada Danııal aǵa jyr súıer qaýymnyń qoldaýymen jıyr­ma bes qazaq mektebin aralap, jyr oqyǵany keshe ǵana-tyn. M.Joldasbekov aǵamyzdyń mu­ryndyq bolýymen Astana tórindegi Prezıdent mádenıet ortalyǵynda, L.N.Gýmılev atyn­daǵy EUÝ ákimshiliginiń oılastyrýmen bolǵan keshterde de ózin erekshe sezingeni bar edi. Shyǵys jurty Abaı babamyzdyń 150 jyldyq mereıtoıynda tanyp aldy. Al Reseıdiń Si­bir óńiri men Túrkııanyń alyp qalalarynyń (Ankara, An­talıa, Ystanbul) qazaqtary ań­saıtyndaryn jasyrmaı, izdep júredi. 

Danııal aǵa aqy suramaıdy. Sózdi uǵar orta izdeıdi. Bir bol­­­­sa, osy fılolog mamandar uǵar­ dep, stýdentterge keledi. Sý­syndatyp alady, óziniń de aıyzy qanady. Al tyńdaýshy qalaı tańdaıyn qaqqanyn bilmeı qalady. Qanattanyp alǵany son­shalyq, monospektakl jasap, halyq aldyna shyǵady. Ol jerde Abaı bop tolǵanady. Qazaǵyna kerek ekenin taǵy bir uǵady. Baryn baıyta túsedi. Múdirmeıdi. Tili emes, kómekeıi búlkildeıdi. Jattyǵy joq jyr joldary ózi izdep kelip jat­qandaı boldy. 

Jyrshylyq – babalardan jetken uly mura. Al jyrshyǵa tán belgi tek jatqa oqý bolmasa kerek. Tyńdar qaýymdy baýrap alar ún men ártistik talant ta kerek-aý, shamasy. Osy jaǵynan kelgende, Danııal Sabyruly dara tur. Muny ǵalym Qınaıat Shaıahmetuly da baǵalaǵan eken. Semeı stýdentterine oqylǵan jyr-dastannan keıin sóz alǵan ustazymyz Sabyr aǵamyzǵa rıza­shylyǵyn bildire otyryp: 

– Eýropa, Reseı elinen t­a­raǵan, damyǵan ónerdiń bir tú­ri osy dep aıtylyp júr. Shyn máninde jyr oqý, jyrdy je­ke adamnyń oqýy qazaq óne­ri­niń bir parasy. Biz barymyz­dy baǵalaı almaı júrmiz. Danııaldyń monospektakldik paıymy kimnen kem. Bul qazir biz­de múldem joǵalýǵa aınalǵan dúnıe dep júrsem áli de bolsa ortamyzda bar eken, – dep úlken baǵa beripti.

Rasynda atadan daryǵan darııa dúnıe osy edi. Danııal aǵanyń uly atasy Mádı Tastanbekuly Abaıdyń barlyq óleńderin jatqa oqypty. Abaı shyǵarmalaryn zerdeleýmen de aınalysqan eken. Q.Muhamethanov Mádı aq­­­sa­­qaldyń jatqa aıtýymen Abaı­­dyń bes-alty óleńin jazyp alǵanyn jetkizgeni bar. Mádı Tas­tanbekulynan Danııaldyń ákesi Sabyr jalǵyz ul. Ol da Da­nııal aǵa birinshi múshelge tolar-tolmasta o dúnıelik bolǵan eken. Mundaıda qazaq qanyna tartty deıdi. Áıtpegende eki jas-ta jyrshy atasy, on eki jasta ákesinen aıyrylǵan balaǵa jyr jattaý qalaı sińbek? Bálkim, tegine tartqannyń dáleli osy shyǵar.

Aqıqaty sol, Danııal aǵanyń ómirbaıanyna kóz jiberseń, qa­zaq­tyń osy ónerine jol salatyn azamat emes edi. Ol Semeı pedagogıkalyq ınstıtýtyn orys tili jáne ádebıeti mamandyǵy boıynsha bitiredi. Uzaq jyldar ishki ister organdarynda qyzmet isteıdi. Atalǵan eki baǵyt ta jyr­­shylyqtan alys jatyr. Bi­raq aǵanyń sanasyn tóńkergen ultyna degen súıispenshiligi edi. Jad jarqyly da osy bolsa kerek. Aýǵanstan jerinde áskerı qyzmette júrip, parsy tilin úırenedi. О́z betimen arab, túrik tilderine den qoıady. Bári de oń jambasqa kezige beredi. Birtindep óleń joldaryn oqıdy. Uzyn-sonar dastandar da ońaı jyǵyla beredi. Bir kezde ata oqyǵan óleńder sanada jańǵyrady. Quıma qulaqtyq sanat qaıta bas kótergendeı bolady. «Meniń jolym da, taǵdyrym da qara óleń men qara sóz eken» degen oılar aqyry jyr bolyp shashylady. Aldamapty, aldanbapty. Sultanmahmut pen Muqaǵalı óleńderi ıidi aldymen, Maǵjan Jumabaevtyń órgenderi de jarq ete tústi. «Qalqaman-Mamyr» da kóp tostyrmady. Alpamystyń shubaryna, Qurtqa baptaǵan býrylǵa tizgin túzgen tulpar aǵa Danııal Ásenov desem qalaı bolar eken? Áıtpese, qyryqqa kelip, jad qatqan jasta qazaqtyń tól ónerin serik eter me edi?!

Áıteýir dep toqmeıilsinsek te, qaıdam dep kúmándansaq ta, qa­zirgi oqýdyń sheńberine syı­maıtyn jyrshylyq dástúr jalǵasyn endi taba ma degen kúdik suraq turady alda? Qazaǵy barda mundaı óner ólmeıdi, bir­ge jasaıdy degiń-aq keledi. Biraq keıde osyǵan senińkiremeı qaraıtynymyz da anyq. Endi bir oı aıtady: orta bar ǵoı, biraq soǵan jetkizetin deldaldyq joq dep. Onda taǵy da saýǵa aıtamyn, aǵaıyn. Bálkim, sizdiń ortańyz izdegen ǵalamat dúnıe bizdiń óńirimizde shyǵar? Múmkin, ol jyrshy Danııal Ásenov shyǵar?! 

Sońǵy bir qońyraý shalǵa­nynda Danııal aǵam: inim, men se­­niń stýdentterińniń aldyn­da túneýgúni oqyǵan «Qyz Jibegim­niń» jalǵasyn aıtsam qaıtedi? Men ózim umytpaýym úshin kerek bolyp tur dedi. 

Osy sózderdi «Egemenniń» oqyrmandaryna qarata aıttym: – Aǵaıyn, múmkin siz júrgen orta qazaqtyń jyry men jyrshysyna saýǵa aıtar.

Beken Saǵyndyquly,
Pavlodar memlekettik pedagogıkalyq
 ınstıtýttyń oqytýshysy 

Pavlodar