Sońǵy kezderi, árıne, bizdiń ádebıetke degen kózqarasymyz kóp ózgerdi. Oqyrman retinde burynǵy oqyǵan talaı-talaı maqtaýly dúnıelerge birtúrli kúdikpen, kúmánmen qaraı bastadyq. Baıaǵydaı keıipkermen birge qýanyp, keıipkermen birge muńaıyp, kózimizge jas irkiletin sátter de sırek.
Bálkim sondyqtan da bolar, Ystyqkólge degen yntyzarlyǵym, mahabbatym arta túskenimen, sýretkerdiń tú-ý sonaý alpysynshy jyldardyń ishinde, qylshyldaǵan jas kezinde jazǵan shyǵarmasy alǵashqy kezdegideı eliktirip, tym-tym baýrap ákete qoımas degen oı da sanamda qylań berip qalatyn-dy.
Áıtkenmen bıylǵy jazda Qyrǵyzstanǵa jol túsip, Qaraqol jaqqa saparlap barǵanymyzda, sol shyǵarmaǵa taǵy da bir úńilýdiń sáti kele ketkeni.
Kún kózine shaǵylysyp, baıaý ǵana tolqyp jatqan Ystyqkóldiń jaǵasynda otyryp, «Shynarym meniń, shyraılym meniń» povesindegi umytylmas oqıǵaǵa óziń kýá bolǵandaı kúı keshýdiń jóni bir basqa eken.
Kógildir aıdynnyń aınalasyndaǵy taýlarǵa qarap, pah, shirkin, Rybache degenińiz anaý, qol sozym jerde jatyr emes pe. Al endi, Dolon asýy, Pamır taýlary qaı tusta eken? Ol jaqta áli de jol jóndeýshiler tura ma eken dep oılaısyń eriksiz. Ystyqkólmen áldeqashan qoshtasyp ketken Ilııas pen Áseldiń taǵdyry kúni keshe ǵana kóz aldyńyzdan ótkendeı kóńilińizde bir syzdaǵan ókinish, sybyzǵy sazyndaı syzylǵan saǵynysh qalady. Shynaıy sezimmen jazylǵan shyǵarmanyń eshqashan da eskirmeıtinine taǵy da bir kýá bolǵandaısyz.
Álem ádebıetiniń klassıgi atanǵan Shyńǵys Aıtmatovtyń óz ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly syr aqtaryp, aǵynan jarylǵan «Balalyq shaq» atty kitabynda osynaý tamasha shyǵarmasynyń qalaı, qaı jerde týǵany jaıly aıtyp beretin bir qyzyqty áńgimesi bar eken. Búgin biz sol áńgimeni óz oqyrmandarymyzǵa qyrǵyz tilinen tárjimalap, yqshamdap qana usynǵandy jón kórip otyrmyz.
Shyńǵys Aıtmatov:
«Instıtýtty bitirgen soń Qyrǵyz mal sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna qarasty asyl tuqymdy mal zaýytynda zootehnık bolyp qyzmet istedim.
Mine, osy kezde «Qyzyl jelekti shyraılym» (bul shyǵarma qazaq tiline «Shynarym meniń, shyraılym meniń» degen atpen aýdaryldy – red.) atty povesimdi jazdym.
Instıtýttyń janynan ashylǵan ǵylymı-tájirıbelik sharýashylyǵynda arnaıy baǵylatyn, súti mol júz shaqty asyl tuqymdy sıyr bar edi. Bul osyndaǵy ǵylymı-zertteý jumystarynyń nátıjesinde paıda bolǵan-dy. Respýblıka kóleminde sút óndirý boıynsha aldyńǵy qatarda turatyn. Ol kezde men óte belsendi edim. Sondyqtan da óz jumysyma baılanysty bir úlken tájirıbe jasaǵym kelip júretin.
Anglııanyń ońtústigindegi Djers atty úlken aralda júzdegen jyldardan beri djers sıyry dep atalatyn iri qaranyń bir tuqymy ósiriletin. Ol óziniń súti arqyly búkil dúnıe júzine tanylǵan mal. Sary, kúreń teńbilderi bar bul sıyrlardyń sútiniń basqalardan artyqshylyǵy – maılylyǵynyń joǵary bolýynda. Aıtalyq kádimgi sıyrlardyń sútiniń maılylyǵy 3,5 paıyz bolsa, onyki 5,6 paıyzǵa jetedi. Men óz elimizdegi jergilikti qodastar men muhıttyń ar jaǵyndaǵy djers buqasyn shaǵylystyryp, ekeýiniń ortasynan bir jańa tuqym alýdy kózdeımin. Jáne bul nıetim týraly usynys-pikirlerimdi joǵarydaǵylarǵa aıtyp ta qoıǵanmyn. Al ınstıtýttaǵylar buny durys dep qabyldap, ózderiniń tarapynan bar múmkindikti jasaýǵa daıyn ekendikterin jetkizgen.
Sóıtip men djers buqasyn alyp kelý úshin áýeli Lenıngradqa, odan keıin Gatchınoǵa bardym. Gatchıno qazan tóńkerisine deıingi orys patshalarynyń otbasylyq qonysy bolǵan jer. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda úkimet asyl tuqymdy maldyń barlyǵyn osynda aldyryp, basqa jerlerge birtindep taratyp otyrǵan. Men alyp ketýge kelgen asyl tuqymdy sıyr taýly jerdiń tabıǵatyna tez beıimdeletin, sýyqqa tózimdi bolýy kerek. О́ıtkeni bizdiń qodastar aq qar, kók muzdy keship ósken, taýly óńirge ábden beıimdelgen janýarlar emes pe. Al meniń jańa tájirıbemniń basty maqsaty – olardyń súttiligin, maılylyǵyn arttyrý.
Taý sıyrlary qodastar Qyrǵyzstandaǵy, Tájikstandaǵy, Aýǵanstandaǵy tabıǵaty qatal aımaqtarǵa kóndikken, óte tózimdi mal bolǵanymen, bir aıyby – súti az.
Sóıtip djers buqasyn mal salýǵa laıyqtalǵan júk vagonyna artyp, Qyrǵyzstanǵa qaraı ala jóneldik.
On kún jol júrip, ózimiz kózdegen Jambyl beketine de kelip jettik. Ol jerden bizdi úlken izet-qurmetpen kútip alyp, ınstıtýttyń sharýashylyǵyna qaraı alyp ketti. Endigi másele – osy ákelgen buqadan tuqym alý úshin joq degende on-on besteı taý sıyry kerek. Mine, solardy ákelsek qana oıdaǵy tájirıbeni bastaýǵa bolady.
Taý sıyry bizde joq, sol úshin eki KamAZ avtokóligimen Tıan-Shandy betke alyp, saparǵa shyqtyq. Taýdaǵy jol óte qıyn. Dolon asýy qazirgideı emes, tip-tik, qýys-qýys kóp, qaýipti. Búgingideı tas tóselgen, asfalttalǵan jol qaıda... Mine, osy joldyń boıynda men alǵash ret artynda tirkemesi bar KamAZ-dy kórdim. Ol Qytaıǵa qaraı bara jatyr edi.
Jol alys bolǵandyqtan, Dolonnyń bir jerinde túneýimizge týra keldi. Biz sııaqty ótkinshi jolaýshylarǵa arnalyp salynǵan jol jıegindegi jupyny úıge kirdik. Bir áıel shyraq jaǵyp, bizge jaı salyp berdi.
Úlken bólmeniń ishine birneshe kereýet qoıylǵan eken. Olardyń kóbi bos. Bir buryshta aıaǵynan tura almaı, mas bolyp qalǵan eki júrgizýshi otyr. Maǵan jatatyn oryn sol ekeýiniń qasynan buıyrdy. Bulardyń bireýi jańaǵy tirkemesi bar KamAZ-dyń shopyry bolyp shyqty. Olar meni kózderine de ilmeı, ózara daýdyrap áńgimesin jalǵastyra berdi. Maǵan endi qalasam da, qalamasam da álgilerdiń áńgimesin tyńdap jatqannan basqa amal qalmady.
– Osy asýdyń bıik shoqysynda men unatqan bir sulý kelinshek turady. Biraq ol maǵan qazir kóziniń qıyǵyn da salmaıdy, – dep olardyń bireýi ekinshisine óziniń ishki syryn ashyp, basynan keshken oqıǵalardy baıandap otyrdy.
О́zi súıgen súıkimdi bir jannyń qadirine jete almaǵanyn, osy asýǵa shyqqan saıyn ony kórip, ishteı egilip jylaıtynyn, ekeýiniń arasyndaǵy mahabbattyń qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalǵanyn jyr qylyp aıtty. Onyń basynan ótken osynaý lázzatty da azapty, qyzyqty da qıyn oqıǵa maǵan sonda qatty áser etti...
Iá, ol kezde men aldymyzdaǵy bıik taýlarǵa qaraı bet alyp bara jatqan jolaýshy ǵana edim. Oıyma alǵan maqsatym da, mindetim de basqa bolatyn. Biraq, osy bir uzaq jolda «Qyzyl jelekti shynarymdy» taýyp, oǵan ózek bolǵan bir taǵdyrmen kezikkenmin...»
Nurǵalı ORAZ,
«Egemen Qazaqstan»
