14 Jeltoqsan, 2017

Daryn men qarym

682 ret
kórsetildi
6 mın
oqý úshin

Daryn – taǵdyrdyń syıy. Ustaı alsań qustaı ushasyń, ustaı almasań murttaı ushasyń. Ustaı alǵannyń qarymy zor. Baǵy bıik. Zatyna qaraı aty, eńbegine qaraı ónbegi telegeı teńiz. Ustaı almaǵannyń usqyny kirmeıdi. Qadamy ilgeri júrmeıdi. Qansha jetektegenmen, qamqorlyq kórsetken keri ketip, kúnderdiń kúninde kúlkige aınalyp, kóldeneń «kermege» uryna beredi. Muny ómir sabaǵyna kóz jibergende kórip-bilip otyrmyz.

Daryn men qarym

Qazaq darynnan kem bolǵan emes, qaıta keń bolǵan. Arǵy tarıhqa barmaı, bergi tarıhqa oı jiberseń, boı emes oı jarystyrǵandar kúnshilik jerden kóz tartady. Olarǵa serik bolǵan baıansyz baq emes, ult taǵdyryn bekitken aqberender bolyp shyǵady. Olardy kóresiń de kórsoqyr tirlikten bezip, kúıki iske qoldy bir siltep, halyqtyq qalypqa at baılaısyń. Munyń arǵy jaǵynda táýbe men shúkir jatady. Osy shúkir men táýbeden ketpegender kemeldikte kún keship, ultynyń ulysyna aınaldy. Jalǵan dúnıeniń jeteginde ketkender bir kemniń sharasynda qalyp otyr. Buryn talanttar tolqyn-tolqyn bolyp shyǵyp, juldyz shoǵyryndaı bolyp kórinetin. Bul dástúrge aınalyp úlgergen. Qazir shashyrańqy. Álgi dástúrdi jasandy juldyzdar «basyp alǵan». Tipti bolsyn-bolmasyn, aıtýǵa tursyn-tur­masyn «juldyzdar jarqyraıdy» dep kúpildetetindi shyǵardyq. Ol juldyz jarqyraı ma, qaltyraı ma, ult rýhanııa­tyn ósirip jatyr ma, álde óshirip jatyr ma onda sharýamyz joq. Aıǵaı-shýǵa úırenip aldyq pa, ne salǵyrttyqtyń «tutqynynda» qaldyq pa túsiný qıyn. Án delinetin «óli» aıqaı-shýǵa ulasyp ketkenin nesin jasyramyz. Buǵan «namystanbaıdy» (A.Baıtursynuly), kemshilikke sanamaıdynyń kerin keltirip otyrmyz. Tipti orynsyz ájýanyń ózine, «erkek áıelderdiń» qyljaǵyna máz bolatynymyzdy qaıtersiń? Buǵan ult bolyp bul qalaı desek bolmas pa? 

Jaqynda jurty moıyndaǵan belgili ánshimen dastarqan basynda otyr­ǵan­da ol «Biz toıdyń, tobyrdyń ánshisi­ne aınaldyq. Toı jasaıtyndar ǵana bizdi izdeıdi», dedi. Alǵashynda bul sóz qulaqqa túrpideı tıdi. Artynan shyn ónerdi shyn túsinetinder izdeıtinin, búgingi nópir erteń joıylatynyn aıtqan boldyq. Mine, darynnyń qarymyn osylaısha paıdalana almaı otyrmyz. Qashanǵy darynsyzdardy talǵamsyz sahnadan, toı tórinen kóre berer ekenbiz?!

Al besikten beli shyǵa bastaǵandar, onyń ishinde daryndy bolǵanmen ata-anasynyń qarymy kemderdiń jaıy kópti oılandyrýǵa tıis dep bilemiz. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Soǵan toqta­lyp kórelik. Jeltoqsannyń basynda «Tańǵy shuǵyla» dep atalatyn balabaq­sha búldirshinderiniń óner festıvali ótti. Balańnyń ónerin tamashalaǵyń kelse, myń teńge tólep zalǵa kirýiń kerek. Balańyz jeke daýysta án salsyn deseńiz 15 myń teńge tóleseńiz jetip jatyr. Sahna tórine shyǵa beredi. Kóp kógenkózben horǵa qatysý úshin 3500 teńge shyǵyndasańyz boldy. Ul-qyzyńyz qansha jerden daryny tasyp turǵanmen, joǵarydaǵydaı teńge jumsamasańyz syrtta qala beredi. Az qamtylǵan otbasy balalarynyń arasynda da daryndylar bar ǵoı, olar óner báıgesin bylaı qoıyp balabaqshaǵa tóleıtin aqshasyna qınalyp júrgende, mynandaı talanttar tobynan ysyrylyp qalyp qoımaı ma degen suraǵymyzǵa uıymdastyrýshylar naryq zańy osylaı degen ýájderin aıtty. Sonda qolynan kelgender qonyshynan basyp, qolynan kelmegenderdiń daryndy urpaǵy syrtta qala bermek pe? Olardyń arasynan bolashaq Bethoven men Mosarttar shyqpaıtynyna kim kepildik bere alady. «Balam degen jurt bolmasa, jurtym deıtin bala qaıdan shyqsyn», degen sózdi Ahmet Baıtursynuly osyndaı bir tusta aıtsa kerek. Shynynda, táýelsiz eldiń erteńgi tutqasy sanalatyn Asan men Úsendi daryny men qarymyn qazir aq adal anyqtap, Qazaq eliniń kemel keleshegi desek utylmas edik. 

Elbasy Nursultan Nazarbaev táýel­siz­diktiń alǵashqy jyldarynda ult­tyń daryndy urpaǵyn eldiń ishinen tańdap alyp, bilim báıgesinde kórsetip, olar keleshekte memleketimizdiń damýy­na úles qosýy tıis dep «Daryn» res­pýb­lıkalyq ortalyǵyn qurǵan edi. Sol ortalyqtan túlep ushqandar keıin «Bolashaq» baǵdar­lamasymen álemniń joǵa­ry oqý oryn­darynda bilim alyp, qazir Otany­myzdyń damýyna erekshe úlesterin qosyp júr. Olar myńdap sanalatynyn da eske sala keteıik. Álemdik pán olımpıadalarynda, ǵylymı jobalarda talanttarymyz júldeger atanyp, memleketimizdiń kók Týyn tórtkúl dúnıede jelbiretken edi. «Daryn» ortalyǵy balabaqshadan bastalǵan osyndaı óner báıgelerine buryn uıytqy bolyp kelgen bolatyn. Sol úrdisti jalǵastyryp, jaqsy bastamanyń basy-qasynan tabylsa, nur ústine nur bolar edi. Sońǵy kezderi álemdik bilim saıysynan júlde alǵan ondaı jastar shoǵyry týraly málimetter az estilip júr. Sondaı júzden júırik, myńnan tulparlar týraly derekter berilip otyrsa, ózgelerge úlgi bolary sózsiz. Bir sózben aıtqanda, urpaqtyń boıyndaǵy daryndy naryqtyń talabyna súıep, olardyń erteńgi qarymyn joǵaltyp almaý jaǵyn oılastyrsaq, bul ult jastarynyń jarqyrap shyǵýyna jol ashary aqıqat.