Taý alystaǵan saıyn bıikteıdi degen ǵoı, adamnyń da shynaıy qadir-qasıetin ol kelmes saparǵa ketkennen keıin aıqyn túsine bastaıtyn sııaqtysyń. Shynymdy aıtsam, óz basym Farızanyń aramyzda endi joq ekenine kópke deıin kóndige almaı júrdim. Iá, ol mine-mine habarlasyp qalatyndaı elegizgenim de ras.
Sondaı kúnderdiń birinde Farıza ápkemniń jaqyn sińlisi, menimen kóp jyldardan beri aralasyp-quralasyp kele jatqan qurbym Marýsıa Maralqyzy telefon shaldy. Bir aıta ketetin jáıt, Farıza men Marýsıanyń arasyndaǵy jan jaqyndyǵy, bir-birine degen qurmeti, adamı sezimderi erekshe edi. Tipti, buryn-sońdy mundaı qaltqysyz syılastyqty, ishki shýaqty kezdestirmegen ekenmin. Farıza qaıtys bolǵanda onyń sonshalyqty jan kúızelisine túskeni de esimde. Aqynnyń qazasyna qabyrǵasy qaıysqan zııaly qaýym ókilderin Astanadan da, Almatydan da ushaqpen Atyraýǵa jetkizip, aqynnyń sol qalada ótken jetiligine qatystyrǵan da Marýsıa bolatyn. Ol budan keıin kóp uzatpaı Farıza aqyndy eske alý keshterin de uıymdastyrǵan edi. Farızatanýǵa qatysty aldaǵy jospary da mol bolatyn. Biraq amal ne, ol da kóp uzamaı kútpegen jerden o dúnıege attandy.
Mine, sol Marýsıanyń azdaǵan óleń jazatyn óneri bar bolatyn. Árıne, anaý aıtqan aqyn bolmasa da, óz sezimin qaǵaz betine túsirýden jalyqpaıtyn ol birde maǵan telefon shaldy da «Tyńdashy, men myna bir óleńdi jazyp edim» dedi. Sóıtti de, jaýabymdy kútpesten oqı jóneldi.
Tórkinsiz qaldyq bárimiz,
Tórimnen ketti sánimiz,
Qulaqtan ketti ánimiz,
Júrekte qaldy qaıǵy-muz, –
dep bir tynys alǵan ol óziniń osy sózine ózi jaýap izdegendeı:
Jibiter kim bar sol muzdy,
Qaıtarar kim bar
juldyzdy?..
Qaldyryp ketken jyrlary,
О́sirgen adal uldary.
Tárbıe kórgen qyzdary,
О́limnen qalǵan kóńildi
Qaıtarar dep oılaımyn
Qaldyryp ketken jyrlary, – dep baryp demin aldy.
Mine, sol kezde bireý ústimnen bir shelek sýyq sý quıyp jibergendeı boldy. Farızanyń endi qaıtyp kelmeıtin jaqqa attanǵanyn da osy jyr joldary maǵan anyq baıqatty... Iá, ólim alysatyn jaý emes, aıtysatyn daý emes. Adam mynaý ómirge kelgen qonaq degen osy. Endi ol kisiniń rýhyn eske alyp júrgennen basqa aıla da joq.
Oılap otyrsam, ekeýmizdiń tanystyǵymyz sonaý jetpisinshi jyldary ol kisi «Qazaqstan pıonerine» bas redaktor bolyp kelgen kezden bastalǵan eken. Árıne, aty-jónine burynnan da qanyq edim. Olaı deıtinim, ol ózim qyzmet isteıtin «Lenınshil jas» gazetiniń Atyraýdaǵy menshikti tilshisi bolatyn. Soǵan oraı, osy óńirden jazǵan kólemdi maqalalary gazet betinde jıi jaryq kórip jatatyn. Bul kezde jýrnalıst qyz-kelinshekter sırek kezdesetin. Tipti qadaý-qadaý desem de bolady. Al respýblıkalyq jastar gazetinde Farızadan basqa áıel zatynan menshikti tilshisi de joq edi. Sondyqtan da shyǵar, Farızany bir kórýge bárimiz de yntyq edik. О́ıtetin de jóni bar. Sol kezdegi gazettiń bas redaktory Sherhan Murtaza aǵamyzdyń el arasynan kileń talantty, qolynan jazý keletin adamdardy izdep, jalǵyz jastar gazetine Atyraýdan Farızany, Qaraǵandydan Aqseleýdi, Shyǵys Qazaqstannan Oralhandy, Shymkentten Muhtardy qyzmetke alǵany jaıly áńgime jeldeı esip turatyn. Sheraǵańdy olardyń qaı-qaısy da jerge qaratqan joq. Kúnde shyǵatyn gazet betinen qany sorǵalaǵan problemalyq maqalalarymen jıi kórinip turdy. Aıtpaqshy, sol tusta gazetke Farızanyń jarty betteı óleń toptamasy da jaryq kórgen. Taqyryby da dál búgingideı esimde. «Men saǵan ǵashyq emes em...» Sonda shashyn tóbesine túıgen ashań júzdi qyzdyń sýreti da basylǵan. Ol kezdegi jastardyń bári poezııany qunyǵa oqıtyn edi ǵoı. Men de álgi óleńderdi birneshe ret oqyp shyqqam. Aqyn ataýlynyń men saǵan ǵashyqpyn dep úzdigýine úırenip qalǵanbyz ba, myna tosyn taqyryp tańǵaldyrǵan. Qaıtyp tańǵalmaısyń, taqyryby «Men saǵan ǵashyq emes em...» dep aıǵaılap turǵanymen óleńniń ár jolyńda ishki ińkárlik, tup-tunyq sezim tunyp jatsa. О́leń toptamasynyń ózime unaǵany sonsha, ony gazet betinen qıyp alyp, aınalasyn kógildir qaǵazben kómkerip, tósegimniń tusyna ilip qoıǵanym da esimde. Qolymda Farıza ápkemniń qanshama kitaptary bolsa da, sol bir japyraq gazet qıyndysyn tastaýǵa qımaımyn. Eń ókinishtisi sol, qanshama jyl syılas, syrlas bolsam da oǵan osy jaıly tis jaryp esh aıtpaǵan ekenmin. Endi oılasam, munym úlken qatelik bolǵan eken. Nege deseńiz, bir-birine degen jyly lebizińdi kózi tirimizde aıtyp júrgenniń esh aıyby joq eken...
О́zinen buryn óleńimen tanysqan sol Farızamen de kóp uzamaı júzbe-júz kezdesýdiń sáti tústi. Almatyǵa qyzmetke aýysyp kelgen ol aldymen óz ujymy «Lenınshil jasqa» bas suqty. Qabyldaý bólmesinde bir top jastardyń ortasynda turǵan ashań júzdi, qońyrqaı qyzdy men de birden tanydym. Dál gazetke shyqqan sýretindeı eken. Sol kezden bastap Farızany jıi kóretin boldyq. Alaıda ózi iltıpat bildirmese, meniń de bireýge juǵysyp ketýim qıyn edi. Sondyqtan da bolar, birazǵa deıin bas ızesip amandasýdan asqanymyz joq. Meniń kisikıikteý adam ekenimdi ol da baıqap júrse kerek, bir kúni qarsy kezdesip qalǵanda jylyushyraı amandasty da «Jumagúl, men seniń áńgimeńdi oqydym. О́ziń keýdeńde kúlshe pisip jatqan qyz ekensiń ǵoı. Kelseńshi, áńgimeleseıik», dedi.
Sonyń aldynda ǵana meniń «Balalyq shaqtyń bir aıy» atty áńgimem jaryq kórgen, sony aıtyp tur. Árıne, rahmet degendeı yńǵaı tanytqanym bolmasa, nege ekenin, shaqyrdy eken dep júgirip bara qoımadym. Endi oılasam, ekeýmizdiń aramyz jaqyndaı túsýine alǵash qadam jasaǵan da Farıza ápkem eken. Mańaıynda qyz-kelinshekter úıirilip júrse de, keıde ol meni ózi baratyn jerlerge qoıarda qoımaı ilestire ketetin.
Keıde týra aıtyp týǵanyna jaqpaı júretin Farızanyń erekshe bir qasıeti – shyn talantty jazbaı tanıtyn. Olardan da qolynan kelgen qamqorlyǵyn esh aıaǵan emes. Ony jalpaq jurt jaqsy biledi. Áıtse de, men óz tarapymnan Farızanyń adam janyn óte názik túsine bilýimen qatar, olarǵa qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı bolsa da sharapatym tıse deıtinin jıi ańǵaratynymdy aıta keteıin.
О́zi qaıtarynan birneshe jyl buryn ol Astananyń tórinde «Farızanyń aqyn sińlileri» atty erekshe bir kesh ótkizdi. Keshtiń ereksheligi sol, Farıza sol keshte el aldynda kóp kórine almaı júrgen bir top talantty aqyn qyzdardy respýblıkamyzdyń túkpir-túkpirinen arnaıy shaqyrtyp alǵan edi. О́kinishke qaraı, sol tusta qyzmet babymen issaparda júrgendikten, bul keshke óz basym qatysa almadym. Alaıda, sol keshtiń óte áserli ótkeninen habardar edim. О́ıtkeni keshke shaqyrylǵan talantty toptyń ishinen bizdiń qyzylordalyq qurbymyz Qatysh ta (Qatıra Jálenova) bar edi. Kezinde qazaq poezııasynyń abyzy Ábdilda Tájibaevtyń ózi Qatıranyń balań poezııasyna súısinip, aq batasyn berip, kólemdi maqala da jazǵanyn kózi qaraqty jurt jaqsy biledi. Alaıda, jaryq juldyzdaı jarq etip kóringen Qatırany sońǵy kezeńde jurt joǵaltyp alǵandaı edi. О́ıtetin de sebebi bar. Densaýlyǵyna oraı óz eline ketken Qatyshtyń jazǵan jyrlary da sırep ketken. Mine, sol qurbym telefon soǵyp, óziniń oılamaǵan jerden Farızadan shaqyrý alǵanyn, Astanadaǵy keshke qatysqanyn jelpine aıtqanda qýanyshy qoınyna syımaı turǵanyn baıqaǵanmyn. Aqyn qyzdardy dúr silkindirgen sol keshtiń bizdiń Qatıranyń boıyna da erekshe bir serpin bergeni baıqalyp turdy.
Farıza ápkem redaksııaǵa kelgen kezde men sol kesh úshin, Qatıra úshin rahmet aıttym da, ile «Ápke, mundaı keshterdi jalǵastyrý oıyńyzda bar ma?» dedim. «Iá, jalǵastyrý kerek sııaqty», dedi ol. Osy sátti men de qalt jibermeı «Olaı bolsa, kelesi keshti prozaık qyzdarǵa arnasańyz qaıtedi. О́zińiz bilesiz, olardyń da aıdarynan jel esip júrgen joq. Kitaby shyqpaı, baspasóz betinde de kórine almaı júrgen talantty qyzdar ádebıettiń bul salasynda da az emes», dedim.
– E, sender ne qarap júrsińder? Maǵıra, Shárban, myna otyrǵan sen, maǵan ıterip tastaǵansha osy oıdy iske asyrýǵa bolatyn edi ǵoı, – dedi betime synaı qarap.
– Siz bastap berseńiz, odan ári qostaıtyndar tabylar, – dedim men de sózden jyǵylmaı.
– Onda sen bylaı iste. Jer-jerden kóp kórine almaı júrgen talantty qyzdardy surastyryp, solardyń tizimin jasa, – dedi ol sál oılanyp baryp. Sóıtti de ile ózi baryp qaıtqan óńirlerdi oımen sharlap shyqqandaı birer adamnyń aty-jónin aıtyp ta úlgerdi. Baıqaımyn, men aıtqan oı ony beıjaı qaldyrmaǵan sııaqty. «Keshti qashan, qaıda ótkizetinimizdi keıin saǵan ózim aıtamyn, ázirge sen qyzdardy irikteı ber», – dedi ol keterinde. О́kinishke qaraı, ápkem bul nıetine jete almaı ketti...
Endi oılap otyrsam, bizden de bilmestik az ketpegen sııaqty. О́zgeni qaıdam, kókeıde júrgen bir aýyz jyly lebizimdi aıtyp, ony bir sát jan shýaǵyna bóleýge men de tym qulyqsyz bolǵan sııaqtymyn. Ol kisiniń de jyly sóz estýden ket ári emes ekenin eskermegen sııaqtymyn. Sony ápkemniń maǵan bir aýyz sózimen ǵana uqtyrǵany bar.
Bul sońǵy ocherkter jınaǵy shyqqan kez. Sol jınaqqa onyń «Aty tóbe demeseń, Sýyqtóbe bıik taý» atty men týraly maqalasy da engen eken. Árıne, ony kórgenmin. Alaıda, bilmestigim shyǵar, habarlasa qoımadym. Farıza da jumyr basty pende ǵoı, meniń únsiz qalǵanym kóńiline kelse kerek, bir kúni sińlisi, meniń qurbym Marýsıa Maralqyzyna telefon shaldy. Dál sol mezette men «Almaty» sanatorııinde demalyp jatqanmyn. Al Marýsıa bolsa meni izdep kelip otyrǵan. Ekeýi árnárseni aıtyp biraz sóıleskennen keıin Marýsıa maǵan jalt qarady da «Mine, ol meniń qasymda otyr», dedi. Telefon tutqasyn Jumagúlge bershi dese kerek, Marýsıa maǵan saǵan renjip jatyr degendi únsiz eskertip ótti de, telefon tutqasyn usyndy. «Tý, osy seniń adam súıetin qylyǵyń joq», dedi ápkem salǵan betten. Munyń ózime degen aınalaıyny ekenin bilsem de, nege ekenin, myna sózine men shamdanyp qalǵandaımyn. Sodan da shyǵar, qıtyǵa jaýap berdim.
– Nege olaı deısiz. Men ótirik aıtpaımyn, bireýdiń aldy-artyna shyǵyp jandaıshaptanyp, jaǵympazdanatyn da ádetim joq. Qaraptan-qarap áldekimnen ustasyp, ósek aıtyp, eldi shaǵystyryp, ýlatyp-shýlatyp júrýdi de ózime ar sanaıtyn adammyn. Olaı bolsa, nege meniń kisi súıetin qylyǵym bolmaýy kerek? – dedim. Baıqaımyn, ápkemniń aryny sý sepkendeı basylyp qaldy.
– О́ı, sen ne dep kettiń... Onyńdy bilemin ǵoı... Tek seniń jym-jylas joǵalyp ketetinińdi aıtamyn, – dedi de artynsha. – Eger bireýge jasaǵan iltıpatyńnyń shýaǵyn sezinbeseń, kóńilge salǵan qaıaýdyń ashy-tushysyn aıyrmasań, myna tirliktiń ne máni bar, – dedi de telefon tutqasyn tastaı saldy. Qaıran ápkem-aý, seni saǵyndyratyn da osy mineziń ǵoı.
Bárimizge málim, Farızanyń jer-jerde nıettes, tilektes adamdary az emes. Solarmen bar ǵumyrynda jaqyn syılasyp ótkeni de shyndyq. Solardyń biri meniń ápkem Aıshahan edi. Ekeýi sonaý jyldary jol túsip, Jambyl aýdanyna barǵanda tanysqan.
Aıshahan Sarybaı aýylyndaǵy mekteptiń qazaq tili men ádebıetinen sabaq beretin qarapaıym muǵalim. Oı-óresi ozyq Aıshahan qazaqtyń aqyn- jazýshylaryn jaqsy biletin jáne olardyń shyǵarmalaryn tereń taldaı da alatyn. Sol júzdesýde onyń Farızanyń shyǵarmashylyǵy haqynda da túıdek-túıdek oı aıtqany esimde. Jeti balanyń anasy, ata-enesin mápelep, kútip, óz qolymen qaıtpas saparǵa attandyrǵan, tórt birdeı qaıynsińlisine de ana ornyna ana bola bilgen Aıshahannyń adamı bolmysy Farızaǵa da unap qalsa kerek. Sol sapardan keıin-aq olar bir-birinen qol úzbegen. Sırekteý bolsa da qýana qaýyshatyn.
Men aýylǵa baryp kelsem, eń aldymen Aıshahannyń halin suraıtyn Farıza bir kúni «Osy sen Aıshahandy kim dep ataısyń?», dedi oqystan. Oıymda eshnárse joq, biraz bógelip qaldym. О́ıtkeni, men Aıshahannyń atyn ataıtyn edim. Solaı edi dep aıtýǵa qysylsam kerek, ápke deımin dedim qysyla jaýap qatyp. «Olaı bolsa sen meni búginnen bastap ápke deıtin bol», dedi ol. Sol ótinishine oraı sodan keıin-aq men ony ápke deıtin boldym. Alaıda aınaladaǵy jurttyń bári apaı dep jatqan soń ári úırenip qalǵan aýyz, keıde men de apaı dep qalsam, ol maǵan sustana jalt qaraıtyn. Keıde tipti «Áı, sen ne dediń?», dep qabaǵymen jasqap alatyny da bar edi. Meniń búginde ápke dep otyrýymnyń bar syry osy.
Farıza ápkem ózimen jany jaqyn dos tańdaýǵa kelgende esh jańylmaǵan eken. Sol Aıshahan qurbysy Farıza Germanııada emdelip jatqanda onyń hal jaǵdaıyn bilý úshin maǵan jıi habarlasyp turdy. Tipti, bir joly maǵan «Alysta jatyr, men qaıdan bileıin» dep qol qýsyryp otyra bermeı, mán-jaıdan habary bar jurttan suramaısyń ba?», dep kádimgideı renjigen. Sol sóz túrtki boldy ma, men osy biledi-aý degen biraz adamnan Farızanyń densaýlyǵy jaıly surastyra bastadym. Kóbisiniń biletini – onyń shetelde emdelip jatqany ǵana. Degenmen, Mereke Qulkenovten bir jaqsy habar estidim. Farıza apaı táýir bolyp qaldy, jýyrda elge qaıtatyn shyǵar dedi ol. Aıshahan habarlasqan kezde sony aıtyp edim: «Aý, bul tamasha habar ǵoı. Gazetke berip, jurttan súıinshi suramaısyńdar ma?», dedi ol qýanyshyn jasyra almaı. Osy sóz oı salǵan shyǵar, gazettiń sol kezdegi prezıdenti, aıtýly azamat Saýytbek Abdrahmanovqa Farızanyń táýir bop qalǵanyn, jýyrda elge qaıtyp qalýy múmkin ekenin áńgime ústinde aıtyp edim, Sákeńniń oıy Aıshahanmen oraılas shyqty. «Farıza eldiń súıikti qyzy ǵoı. Bir habaryn bilgenimiz durys boldy. Súıinshi aıdaryna bereıik», dedi. Sóıtip, bul habardy Aıshahan qurbysynyń arqasynda alǵanymyzdy eskerip, sol kisiniń atymen berilgen «Farıza aqyn táýir bolyp qalypty», degen alaqaılaǵan shaǵyn maqala gazet betine shyqty.
Baıqasańyz, bul maqalada Farıza ápkemniń shyǵarmashylyǵy haqynda esh sóz etpedim. О́ıtkeni bul jóninde aıtylyp ta, jazylyp ta jatyr. Aldaǵy ýaqytta da aıtylary da, jazylary da haq. Iаǵnı, Farızataný endigi urpaqtyń enshisinde demekpin. Al meniń maqsatym – ózim qyryq jyldan astam ýaqyt boıy qatar júrgen, dámdes-tuzdas bolǵan Farızanyń adamı bolmysyn hal-qaderimshe aıtyp, oǵan degen júrek túkpirindegi sartap bolǵan saǵynyshty syǵyp berý ǵana boldy.
Jumagúl SOLTIEVA,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
