Úrgen ıttiń tilin qarıtyndaı úskirikti aıazynda júrý túgili esińe alǵannyń ózinde tula boıyńdy bir titiretip ótedi jaryqtyq. Altaıdyń týmasy, aqyn Ulyqbek Esdáýlet «Altaı aıazy» degen óleńinde:
Qyzyl Aı qyzyl kórigin basqanda,
Qaqtaǵan qańyltyrdaı shyń qyzarady.
Otty jylandaı zýyldap aspanda,
Quıryqty juldyz aǵady.
Tún qara sáldeli qudadaı,
Kókke juldyzdan bal ashtyrady.
Qyzyl shunaq aıazǵa shydamaı,
Naızaǵaıdaı shatyrlap aǵash synady.
Azynaǵan juldyzdan da Aıdan da,
Betińe yzǵyryq yzǵar urady.
Siresip jatqan sirneli saılarda,
Kútirlep muz jarylady.
Qap-qara taýlar qabaǵy buzylyp,
Qoınynda qumyǵyp qasqyrlar ulıdy.
Ulyǵan úni qaltyraı úzilip,
Bir taýdyń baryp astynda qurıdy.
Tońǵan tóbetter qyńsylap, búrisip,
Úıdiń esigin tyrnalap kóredi.
Qoıshynyń uldary qarq-qarq kúlisip,
Aı jaryǵymen syrǵanaq tebedi. – dep jyrlaıtyny bolýshy edi. Rasynda solaı. Qoı terisinen tigilgen tondarymyzben tompańdap ymyrt jabalyp qarańǵy túskenshe dalada oınaýshy edik. Qyzanaqtaı qyzarǵan betimizdi aıaz kádimgi qolmen shymshyǵandaı dyzyldatatyn. Oǵan qaraıtyn biz bar ma!..
«Bul aıaz aıaz ba, baıaǵyda bir qysta búkil sıyrdyń múıizin kıizben qaptaǵanbyz», deıtin úlkender. Shynymen de anyq aıazda múıizinen ótken sýyq ishindegi tuqyldy tońdyryp, tuqyldan ótken shytqyl mıyn shyńyldatyp jibergende sıyrlar ókirip-ókirip jiberip basyn shaıqap shapqylaıdy eken. Sodan olarǵa múıizqap jasap kıgizbeske shara joq. Onyń shet jaǵasyn bala kúnimizde ózimiz de kórdik. Sol Altaıda qańtardyń saqaldaǵan sary aıazy týraly bir óleńimizde:
Aı – múıizin shaıqap qashqan arqardaı,
Bult qalqasyn panalap júr búrseńdep» - dep jazýymyzdyń ar jaǵynda sol bala kúngi kórgen kórinis jatqanyn aıta ketýdiń de reti kelip turǵandaı.
«Aıaz múıizdi, múıiz tuqyldy qysady» («tuǵyl» dep te aıtylady) deıtin mátel baryn bárimiz bilemiz. Biz ony negizinen basshy belgili bir istiń jaýapkershiligin orynbasaryna, orynbasary qolastyndaǵy qyzmetkerlerge júkteıdi, sóıtip jaýapkershilik te sol retpen qýzalady, mysaly, oblys ákimi aýdan ákimin, aýdan ákimi aýyl ákimin qysady degen maǵynada qoldanamyz. Qoldanys árıne ornynda.
Aıta keter bir jáıt, osy mátel keıde «Aıaz múıizdi qyssa, Múıiz tuqymdy qysady» delinip te aıtylǵan eken. Ol týraly «Ana tili» gazetiniń saıtynda (http://anatili.kazgazeta.kz/?p=35510) bylaı jazylypty: «Aıaz múıizdi qyssa, Múıiz tuqymdy qysady – 1) qatty aıazdyń áseri eń aldymen syrtqa shyǵyp turǵan múıizge túsetini belgili. Biraq múıiz maldyń basymen tuqymy arqyly jalǵasatyndyqtan, sýyq zardabyn bastan buryn aldymen tuqym kóredi; 2. aýys. ómirde: el bıleýshilerdiń ózinen joǵary turǵan ulyqtar kelip qysqanda, ol kelip, árıne, ózinen eń tómen turǵan halyqty qysady. (Qaıdar Á. «Halyq danalyǵy». – Almaty, 2004. 217-b.)». Múmkin osylaı da aıtylatyn nusqa bar shyǵar. Alaıda «tuqyl» sóziniń ornyna «tuqym» bolyp ketip, tarqatylýy da soǵan qısyndanyp jazyldy ma eken degen kúmánimiz basym. Odan góri múıizi joq malǵa qaratylǵan «toqal» sózin «tuqyl» sózimen almastyrǵan áldeqaıda qısyndy hám aqylǵa qonymdyraq sekildi. Múmkin, Dýlat Babataıdyń:
Aıaz qyssa múıizdi,
Múıiz qysyp tuqyldy.
Qantalasa tuqymyń,
Alpys eki tamyryń,
Qańsyp qalǵan syqyldy, - dep keletin óleńindegi «tuqymdy» baılanystyryp tur ma eken? Biraq onda da basynda «múıiz qyssa tuqyldy» dep anyq aıtylyp tur ǵoı...
Ult ustazy Ahań, «maqal – tájirıbeden shyqqan, aqıqat túrinde aıtylatyn sóz», deıdi. Dál osy tusta naǵyz tájirıbeden shyqqan mátel dep osyny aıtsa bolatyndaı. Qajettilikten týyndaǵan turmystaǵy qubylys maqalǵa aınalǵanda belgili jaǵdaıda oıdy dóp jetkizýdegi taptyrmas quraly bolyp, osylaısha ulttyń rýhanı álemine qyzmet etip kete barǵan.
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»
