Jolty jaılaýyna túnegen qos salt atty tań bozymen jolǵa shyǵyp, Qozy kóldiń syrtyndaǵy Búrkit taýyna qaraı yldılap keledi. Jolaýshylardyń úlkeni saqal-murtyn qyraý shalǵan jasamys adam da, qasyndaǵysy túbit murty endi-endi tebindep kele jatqan bozbala. Bular kún arqan boıy kóterilgenshe kóldiń qysqa moınyn aınalyp ótip, Sarymsaqtyǵa tuıaq iliktirdi. Alda Kókmoınaq kezeńi. Attylar sylbyr aıańmen kezeńge shyqqansha kún besinge aýnady.
Kezeń ústi tep-tegis quıqaly-shúıgin alqap eken. Jolaýshylar ádettegideı at shaldyrdy. Jasamys jigit aǵasy ústindegi qońyr barqyt shapanyn sheship, qulaq túbi tershigen qaragerdiń shap aıylyn sál bosatyp, aýyzdyǵyn aldy da, otqa qoıa berdi. Shapanyn jaıyp jiberip sapar namazyn ótep, serigin qasyna shaqyrdy. Túbit murtqa sonaý kún astyndaǵy bult ishinen buldyrap kóringen bıik quzdy nusqap: «Bul ataqty Qyran shyńy. Osy shyńnyń kóleńke túsip turǵan ana bir bıiginde taýdyń qozybas malta tasynan úıip jasaǵan úlken oba bar. Ony el «Búrkit oba» dep ataıdy. Bala kezimde ákem meni obaǵa ertip baryp, tarıhyn aıtyp edi...» dedi.
Jigit aǵasy shyǵysqa qaraı jóńkile kóshken qoıý bulttyń kirsiz shańyna shomylyp, Altaıdan asa soqqan Qobdanyń qyzyl jeliniń ótine tulaboıyn súıgizip, ushar bıiktegi Búrkit obaǵa uz-a-q qarady. Sanasynda sapyrylysqan san suraqtyń jaýabyndaı janarynan bir tamshy jas úzilip tústi. Qasyndaǵy túbit murt bozbalaǵa bir qarady. Jonnyń sıyrkóz shóbin byrt-byrt julyp jaıylǵan qaragerge bir qarady. Qyran shyńynyń muz dýylǵaly ushar basyndaǵy kúmis muzdaqtan kúnge shaǵylysyp qulaǵan qarly saǵymǵa oranyp manaýraǵan «Búrkit obaǵa» taǵy bir qarap alyp jitit aǵasy áńgimesin bastady.
Osydan eki ǵasyr buryn sonaý óte alys jyldary Qara Ertiske quıatyn Qyransýdyń tuıyq basy Sengir shatqalyn qystap shyqqan el jaz jaılaýǵa kóshedi. Jaılaý Altaıdyń teriskeıi Muzózenniń ústirtindegi Úsigen qyrqasynda. Kóktemniń qar-sýy keppeı tór jaılaýǵa erte shyqqan aýylǵa bir top orys jıhankezderi keledi. Olar jer-sý attaryn kartaǵa túsirip, jergilikti halyqtyń turmys-saltyn zertteıdi-mys. О́zderi sonaý Peterbor deıtin úlken shahardaǵy aq patshanyń qyzmetkerleri eken. Saıahatshylar azyq-túligi taýsylǵan soń taýdyń qońyr ańyn aýlaıdy. Jaılaýdaǵy aýylda olarǵa soıyp beretindeı qońdy mal da joq, kóktemniń kókózek shaǵy.
Bir kúni tańerteń el oıansa sholǵynshy jıhankezder palatalarynyń mańynda aýyzdarynan aq kóbik aǵyp biri qalmaı ólip jatyr. Tegi olar ala qystaı inde jatyp jańa shyqqan sýyrdyń etin azyq etse kerek. Qaıdan bilsin uıqydan turǵan ańnyń aýrýy bolatynyn...
Sumdyq kórinisten shoshynǵan el aqsaqaldary bir jigitti saılap, qos atpen eki kúnshilik jer Jaısan beketine shaptyrady. Beketten besataryn shoshańdatyp kazak-orys jasaǵy keledi. Arasynda qaýǵa saqal doqtyry bar. Sóıtip bir túnde aýyldy ásker basyp qalady.
Soldattar jaılaýdaǵy bar maldy etektegi elge qaraı aıdap tastaıdy da ólgen adamdardyń múrdesin sol jerde órteıdi. Aýyldy asa qaterli indet-oba shyqty degen jeleýmen qorshaıdy. Jaılaýdan adam turǵaı qııa basyp tyshqan shyqsa atýǵa buıryq beriledi. Bul da bir Allanyń synaǵy dep túsingen jurt sabyr saqtap, istiń aqyryn kútýge bel baılaıdy. Basqa qoldan keler qaıran joq. Amalyn taýyp qashyp shyqqannyń ózinde qaıda barmaq. Shynymen oba juqtyrǵan bolsa she... Qajet bolsa soldattar eldiń bárin qyryp sap ana jıhankezder sııaqty órtep jiberýge daıyn...
Aýyldy soldat qorshaǵan kúnniń erteńinde ataqty Qusaıyn búrkitshiniń balasy Qumar ótken qysta qosarly sileýsin jáne bir ilbiske túsip, at aıaǵy jeter jerdegi qazaqty qaıran qaldyrǵan Qumaıtory qyranyn balaqbaýynan aıyryp ushyryp jibergen edi. Qyran ıesiniń bilek-qaryn solq etkizip bir tepti de, kerme ıyǵyn jaıyp kókke kóterildi, pyshaq shalǵysyn ysqyrtyp aýyldyń ústin bir aınalyp ushyp, qaıqań etip Úsigendi asyp ketti. Bul búrkit túztaǵysy emes uıadan alǵan qolbala bolatyn.
Birneshe jyldyń aldynda Qusaıyn búrkitshi Marqakól jaqtaǵy naǵashysyna aǵaıynshylyp baryp, qonaq bolyp jatady. Keshke jaqyn úlken naǵashysy ataqty Jalmanbet bıdiń tuqymy Túzelbaı aqsaqal jalshylyqta júrgen qoıshy balaǵa qamshy úıirip ursyp jatqanyn kórip qalady. Sebebin surasa qoıshy eki kúnniń birinde mal joǵaltady. Onymen qoımaı joǵalǵan toqty-torymdy búrkit alyp ketti dep ótirik aıtady...
Qusaıyn búrkitshi qoıshy baladan «shyn aıtyp tursyń ba?» dep surasa anaý «ras aıtam» dep zarlaıdy. Qusekeń jeti atasynan búrkitshi, biraq toqty kóterip ketken búrkit jaıly estimepti. Sol túni qusbegi kóz ilmeı tań atyrady. Erteńinde qoıshyǵa ilesip jaıylymǵa shyǵady. Ol kúni búrkit kelgen joq. Úshinshi kúni túztaǵysy kókten sorǵalap tústi de, shette jaıylyp júrgen aq serkeshti ilip alyp, esh qınalmaı qaıta kóterilip ketti.
Qusaıyn qusbegi búrkit kóz ushynan taıǵanǵa deıin uzaq qarady. Bul jaqyn jerdiń qusy emes. Tipti qanat qaǵysynyń ózi erekshe. Serkeshti ilip áketkende shontysy da maıysqan joq, maı saýytyn jaıyp, kóbe qaýyrsynyn shashqan kúıi ekpindeı qaıta kóterilip ketti...
Arada aı ótken soń Qusaıyn qusbegi balasy Qumardy jáne sybyzǵyshy jigit Hamzany ertip qusty izdep jolǵa shyǵady. Onshaqty kún jol júrip, ana turǵan Qyran shyńnyń etegine kelip toqtaıdy. Aspanǵa qarap tórt kún jatady. Besinshi kúni bıikte ushyp bara jatqan qyrandy Qusaıyn birden tanıdy. Búrkit shyńdy aınalyp kórinbeı ketedi. Kelesi kúni búrkit taǵy kórinedi. Qusaıyn qusbegi búrkittiń baǵytyn anyqtap alyp, shyńnyń syrtyn aınalyp baryp, bult kómkergen quzdaǵy qustyń uıasyn kóredi. О́ldim-taldym degende joldastarymen birge tuıaq iliktirer túbir tastarǵa shalma tastap, órmelep uıanyń dál ústine keledi. Uıada jalǵyz balapan otyr. «Naǵyz qyran jalqy týady da, qatty aıazǵa jumyrtqasyn tastap qoıady. Jumyrtqa jarylmaı naýryzshýaqqa jetse basady. Jumyrtqa aıazǵa shydamaı jarylsa sary ýyz kúıinde qarly shyńda máńgige qalady» degendi qart qusbeginiń bala kezde úlkenderden estigeni bar edi... Mynaý sol júz jylda bir týatyn naǵyz qyran bolmasyn.
Aqyrynda úsh arqandy bir-birine jalǵap sybyzǵyshy Hamzany tómen túsiredi. Hamza balapanǵa jete almaı uzyn syryqpen ony shoshytyp uıasynan qulatady. Úrikken balapan dalpyldap ushyp ańǵarǵa túskende tómende ańdyp otyrǵan Qumar ustap alady. Qusaıyn balapandy balasy Qumarǵa syılap, Hamzaǵa astyndaǵy tory jorǵasyn mingizedi.
Aı ótken soń qorshaýdaǵy halyq qoldaǵy azyn-aýlaq súrisin jep bitirgen ashyǵa bastaıdy. Syrttan qatynas joq, kúzet qatty. El ashyǵyp jatqanda Qumardyń búrkiti qalyqtaı ushyp kelip óziniń kónetoz qaıyń tuǵyryna qonady. Qumardy syrqat meńdep jatqan. Eki balasy men áıeli ashtyqtan bet-aýzy kógerip, isip ketken. Qyran pishtaqtap janarynan ot shasha dúr etip kókke kóteriledi. Áp-sátte semiz or qoıandy kóterip ákelip aýyldyń ortasyna tastaıdy. Ashyqqan jurt shýlap kelip qoıannyń sorpasyn iship ál jınaıdy. Osylaı kún qurǵatpaı qamaýdaǵy elge búrkit tamaq tasıdy. Ustaǵan janýarlaryna ózi tumsyǵyn da tıgizbeı qorshaýdaǵy jurtqa jetkizedi.
Qumaıtory ushyp kelgende, ıakı ushyp ketkende kúndegi ádeti qońyr tóbeniń ústinen qalyqtap ótedi. Tóbeniń ústinde turǵan soldattar seńseń papahalaryn qoldaryna ustap búrkitke ıilip qurmet kórsetedi. Kúndegi ádet osy. Eki aıdan soń qorshaýdaǵy adamdar bostandyqqa shyǵady.
Bir qaýym jurtty ashtyqtan aman alyp qalǵan búrkit sodan keıin kórinbeı ketedi. Qumar qusbegi dúnıeden óterinde artynda qalǵan 14 jasar uly Baıjigitke «Qumaıtory ábden qartaıǵanda óziniń uıasyna bir soǵady, ana turǵan Qyran shyńynan kóz jazbaı dúrkin-dúrkin qarap júr» dep amanattaıdy. Baıjigit áke amanatyn umytpaıdy. Bir kúni Qyran shyńnyń ústinde qalyqtap bara jatqan kári búrkitti kóredi. Bul Qumaıtory bolatyn.
Tańerteń erte atqa qonǵan Baıjigit kóp keshikpeı qara jartasqa jemsaýymen soǵylyp, tós súıegi qaq aıyrylyp ólip jatqan qyrannyń ústinen túsedi. Ákesiniń «naǵyz qyran qartaıǵanda quzǵa qulap mert qylady» degeni esine túsip kózine jas alady. Qos qanatyn kerip, bes shalǵysymen jer sypyra jaıylyp jatqan qusty jerden kóterip alady da adam sııaqty taýdyń basyna jerlep, ústine malta tastan úıip oba turǵyzady.
Ana turǵan «Búrkit obanyń» tarıhy osylaı qaraǵym, obany turǵyzǵan adam Baıjigit meniń atam edi, dep sózin aıaqtady jasamys jigit.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
