«Ańsar» men «Aǵyn», «Qııal» men «Metafora», «Qarańǵyda» men «Eki sát» oqylady. «Ábish, endi «Qasqyrdy» oqy, «Aspandy» oqyshy!» degen daýystar shyǵady... Sonda deımin-aý, tyńdap otyrǵandar da qatarlas qurby, «menmin» degen myqty-myqty aqyndar. Biraq naq óleń oqyǵan kezde Ábýbákirdiń áýselesi ozyp, mysy basyp ketedi. Bári biraýyzdan ylǵalsyz aq júrekpen Ábýbákirdi moıyndaıdy, jaqsy kóredi.
«Kókbóri degen bólek uǵym ǵoı, al kádimgi, «Bolsa daǵy qataldyqtyń, qaskóıliktiń beınesi», qasqyr bolyp oılanǵan da tolǵanǵan qazaqtyń tuńǵysh aqyny osy bizdiń Ábýbákir. Adamnyń qurǵan qaqpanyna túsip, sıraǵyn qaqpan kesip ólgeli jatqan qasqyrdyń zary saı-súıegińdi syrqyratady, adamdarǵa aıtqan ósıet-syry janyńdy tolqytady.
Ata jolyn jalǵastyrdym burynǵy,
Adal boldym óz isime bolattaı.
Qasqyr aryn qasterledim,
Atyma kir jolatpaı.
Qatal adam qaqpan qurdy,
Qýlyq qyldy,
Qýalamaı, oq atpaı.
Oı-hoı shirkin,
О́z joly úshin kúıip ketken bir pende
Bar ma eken men sekildi molaqtaı?!
...Álde biz de qoıamyz ba adal
asty asaýdy,
Adamdardan oqımyz ba
qýlyq-sumdyq jasaýdy?
...Qor bolady-aý qasqyrlyǵym,
qaıratym,
Qaıda syıyp júrer eken aıbatym.
Kórip ólgen jolbarystyń ýysyn,
Baqytty eken meniń Kókjal týysym.
Men – baqytsyz!
Sen ne deısiń jaryq Aı?
Halim bitti... Kórinesiń...
Kórinesiń tarydaı.
Mine, osyndaı áserli, aıanyshty ári dál sýret jalyn júrekpen oqylǵanda seniń de janyń shyǵyp keterdeı shyrqyraıdy. Qasqyrǵa janyń ashıdy, adamdardyń qataldyǵyna betten basyp qynjylasyń, nalısyń. Odan ári:
Sońǵy tilek –
Qasqyrlarym qasqyrlyqqa
qunyqsyn,
Al adamdar qasqyrlyqty umytsyn.
Men de jedim Adam jegen tátti asty,
Nege olar menimenen qastasty?
Aıt olarǵa,
Qaqpandaryn... Qaqpandaryn áketsin.
Adamdyǵyn ózderine bas etsin,
Adaldyǵyn qasqyrlarǵa pash etsin!
Bylaı qaraǵanda asa qarapaıym, biraq ishki qýaty eresen osynaý jyr qasqyrlardyń ǵana emes, adamdyq pen adaldyqtyń da gımni bolǵandaı. Qasqyr qasqyrlyǵymen, adam adamdyǵymen qasıetti degen oıdy ańǵartady.
Ábýbákirdiń qasıet pen kıeniń, tektiliktiń tereńine boılaǵan jyrlary asa taǵdyrly jyrlar bolǵandyǵyna ómir kýá. Toqsanynshy jyldardyń basynda qazaqtyń bir top jas aqyn-jazýshylary Máskeýge búkilodaqtyq keńeske bardy. Jıynnan jaqsy mereılenip qaıtyp kelgen soń qazirgi belgili jazýshy Júsipbek Qorǵasbek aıtady: Sonda orys, ázerbaıjan, armıan, grýzın, basqa da ulttardyń jas aqyn-jazýshylary sózin, maǵynasyn uqpasa da, Ábýbákirdiń óleń oqyǵanyn qyzyqtap tyńdaýǵa qaıta-qaıta kelip, aqynnyń arqaly shabytyna tańǵalyp súısindi, deıdi. Maqamyna, sarynyna, jyrdyń quıylysyna, taý qulatardaı sarqyraǵan ekpin-aǵynyna, aqyn jigittiń birese kúzdeı kúrsingen, birese kóktem bop kúlimdegen qubylysyna qatty áserlenedi. Iá, shynaıy aqyndyq qudiret osyndaı bolsa kerek.
Ábýbákirdiń biraz óleńderi ózin týdyrǵan aqynnan bólek, óz betinshe ómir súre bastady. Olaı deıtinimiz, ana bir jyly qazirgi kópshilikke tanymal ónerpaz Nurlan Álimjanov О́skemendegi kórkemsóz oqý saıysynda Ábýbákir aǵasynyń «Qasqyryn» oqyp, halyqty qaryq qylady, ózi qanjyǵasyna bas báıgeni bókteredi. Kópshilik mazmundy, maǵynaly óleńge de, ony kelistirip oqyǵan daryndy sheberge de razy. Zalda otyrǵan sol kezdegi oblys prokýrory, general, el aǵasy Hakim Kóshqalıev rıza bolǵandyǵy sondaı, sol arada óz atynan jeke marapat taǵaıyndap, Nurlanǵa «Qasqyrdy» qaıtadan oqytyp, keremet qasqyr terisin syıǵa tartqan edi. Bul kúnde áleýmettik jelige júktelgen «Qasqyrdy» tánti bolyp oqýshylar sany on myńǵa jetti. Jarkentten, Kókshetaýdan, basqa jerlerden aqyn Ábýbákir Qaırannyń «Qasqyryn» erekshe ińkár-yntyzarlyqpen oqyp, óner dodalarynda báıge alýshy jetkinshekterdiń jańa legi shyǵa bastaǵanyn estip qýanýlymyz.
Ábýbákirdiń sonaý sekseninshi-toqsanynshy jyldardaǵy alaý shabytynyń sert semserindeı, ǵajaıyp ómir gımni sııaqty óleńderin jyr súıetinderdiń bilmeıtini kemde-kem-di. Solardyń deni ózekke shoq túsiretin, janam degen júrekke ot túsiretin oıly da soıly, nurly da syrly, aqynnyń ámbe azamattyń temirqazyq asqaq maqsatyn aıqyndaǵan muratty hám mııatty jyrlar bolatyn.
Aǵyn. Aǵyn.
О́mirdiń bári de aǵyn.
Osy aǵyndar qaldyrar jazyp ánin.
Osy aǵyndar ot ózen sekildenip,
Oshaǵyńnyń oraıdy jalyndaryn.
Osy aǵyndar ozǵan at, jeńgen erdiń
Máńgi qorǵap qalady ar-ujdanyn.
Aǵyn. Aǵyn.
Aqynnyń jany da aǵyn.
Qara sózben qaldyrar qazyna myń.
Aǵyn emeı nemene aǵylǵan til,
Ýyn syrtqa shyǵarar bar yzanyń,
Aǵyndardyń ishinde aqbas tolqyn –
Aqyndardyń ishinde tabynarym.
Aǵyndardyń ishinde aqkóılek qyz –
Arýlardyń ishinde saǵynarym.
Aǵyndardy aralap bara jatyr
О́z júregim, ózimniń janym-arym.
Bizdiń Ábýbákirdiń de shabytty shaǵyndaǵy jan sezimi – tolassyz aǵyndardyń arpalysy. Onyń poezııasy mımyrttyqtan, máımóńkeden, kólgirlikten, jyltyrlyqtan ada, jóńkilgen joıqyn aǵylys. О́mirde de osylaı aǵyl-tegil bolyp júredi. Keshegi Qasymdarǵa, Muqaǵalılarǵa tán naǵyz aqyndyq bolmys pen batyrlyq minez de Ábýbákirdiń boıynan molynan tabylady. Jańaǵy aıtqan sekseninshi-toqsanynshy jyldarda Almatyda páterden- páterge kóship júrgenniń ózinde onyń úıi beıne jas aqyndardyń ádebı salony ispettes bolatyn. Jumataı Jaqypbaevtyń áıgili poezııa qaǵanatynyń ıyqtaryn julyp jegen sen tur, men ataıyn noıandarynyń bári osynda da jıi-jıi jınalyp bas qosýshy edi. О́leńderin oqyp, pikir talastyryp, máre-sáre qyzyqqa batýshy edi. Jumaǵań shertken kúılerdi, dámdep aıtqan áńgimelerdi tyńdaýshy edi. О́z basym kúni keshe dúnıeden ozǵan dúldúl qalamger Raqymjan Otarbaevpen, Semeıdegi pyraq aqyn Tynyshtyqbek Ábdikákimulymen ám basqalarynyń birazymen «provınsııadan» kele sala osy Ábýbákirdiń «ádebı salonynda» tanysyp, talaı-talaı ǵanıbetke kenelgenimdi áste umytarmyn ba.
Belgili aqyn Baýyrjan Jaqyp sol shaqty keıinirek: «Qasqyr» men «Aspandy» oqyp bizdiń Ábish, qarsy kelgen jaýyn da qulatatyn» dep eske alsa, sonysy naǵyz shyndyq bolatyn. Bul kúnde Mańǵystaýda jatqan, ol kezde Almatyda erkindep júrgen bólekshe daryn Svetqalı Nurjan da osy pikirdi qýattap, Muqaǵalı qarǵyp turyp surasa, jyr-ǵumyryńdy jalǵastyrǵan Ábýbákiriń bar dep aıtarmyn dep tolǵanypty. Al búginde Astanany jaılaǵan batyr minezdi Baıanǵalı aǵasy sol jalyndy jyrlardy, jaılaý kúnderdi saǵynyshpen eske alyp, júregin bylaısha búlkildetedi: «Aq qaǵazǵa túspegenmen dastan bop, Tańǵajaıyp sátter ótti bastan kóp. Ábýbákir aqyn inim ekeýmiz Túngi baqty kezýshi edik mastaý bop. Appaq qarǵa aýnap jata ketýshi ek, О́leń oqyp «Aspan! Aspan! Aspan!» dep». Jyr qudireti, poezııadaǵy aǵyl-tegil sezimderdiń aǵyny júrekterdi, mine, osylaı eljiretedi.
Teginde, Ábýbákir óleńderindegi kókbórilik rýhymyzdy ardaq tutatyn arda minez ómirden kórgen ónegelerinen tamyr tartady, balalyq shaǵyndaǵy qaınary móldir, qaıraǵy qatty bolǵanyn ańǵartady. Ol minezdi darytqan – «kókparshy men atbeginiń áýleti», «kıelerge – túıelerge ıeger, qabaǵynan qar boraǵan qara shal». Iá, qısyq ketken kezderindegi osy qara shaldyń qamshymen tartyp jiberer shaqtaryn saǵynary da bar. Bul – tilge usta, dilde nusqa ákesi Rahmetolla. Túıebazy, qutyrynǵan býralardyń arasynda júregi shaılyqpas, túıe qomy, at jalyn joldas etip, Tarbaǵataıdyń tarǵyl tasyndaı qaıratty bolyp ósken ójet bala osy Ábýbákir edi.
«Shegirtkeli, sheńgeldi, shubar shıli, Jerimdi ańsap júregim syńarsıdy. О́zegimdi órtese ótken kúnder, О́n boıymnan óleń men muń ańqıdy» dep ózi aıtqandaı, Ábýbákirdiń jan-júregi tek óleńnen ǵana balqytyp quıyp jaratqandaı bop kórinedi. Jyrlaryndaǵy tabıǵılyq pen shynaıylyq, tunyq tazalyq pen alǵaýsyz adaldyq tánti etedi. «Qara jerden úzilse qaıran taban, Tikenegin jerimniń qaıdan tabam?!» dep aǵynan jarylýy qapysyz sendiredi.
Keıinirek ózi «О́nerge jer kóp óte baı, óteri senen joq biraq» dep jyrlaǵandaı, aqyn jyrlarynyń bir altyn besigi – stýdenttik albyrt shaǵy ótken Semeı. Ábýbákirdiń «baýyrsaqtaı baýyrmal» júregi «Terek dińin kisi eken dep, Japyraǵyn qus eken dep qalatyn» lúpildegen aǵyndy, ańsarly shaqtary da osy. Ádebıettanýshy abyz aǵalar Qaıym Muhamethanov, Tóken Ibragımovtar bolashaǵynan úmit kútip, talaı taǵylym dáristerin tyńdatýshy edi. Aǵalar aldynda Ábýbákir jasyndaı jarqyldap, josylta jyr oqýshy edi. Ásirese Alash arystary Ahmet, Mirjaqyp, Maǵjandar jaıynda sol 19-daǵy órim shaǵynda alǵash Qaıymdaı qaıratker aǵanyń
aýzynan estip edi.
Osy áz aǵalar aq batasyn berip, asqaq aqyn bolsyn dep Ábýbákirdi astanaǵa attandyrǵan-dy. Ádebı ortaǵa qaltqysyz aralasty. О́leńin alǵash tyńdaǵanda-aq Ǵafý, Qadyr aqyndar «Bárekeldi!» desken. Buǵan deıin prozamen kóbirek áýestenińkirep júrgen talapker óleńge osydan soń shyndap kirisip, jyruıyqqa birjola boılady. «Jan baspaǵan jasyl bar, men tabamyn!» dep sertti sózin aıtyp, aqyndyqtyń mııat jaıqynyna qulash urdy.
Jan baspaǵan jasyldy Ábýbákir tapty. Ol ózgege uqsamaıtyn óziniń erekshe, aqyndyq salqar álemin jasady. О́mirin óleńinen, óleńin ómirden áste bólektemeıtin Ábýbákir jyrlaryndaǵy asqaq rýh, móldiregen meıirim, qazaqy qýaqylyq, shynshyldyq pen shynaıylyq qazaq poezııasynyń ár kezeńindegi eń bir jarqyn betterdi eske salatyndaı. Asyly, ol Qasym, Muqaǵalı, Tólegen, Jumeken, Jumataı aqyndardyń juldyzdy shoǵyrymen úndes, rýhtas, jalǵas. Qazaǵyn rııasyz súıgen aqynnyń Abaı hakim atasy sııaqty keı sátterdegi shymbaıǵa batyrar synshyldyǵy da adal nıetten týyp, azamat aqynnyń shyn shamyrqanysyn ańdatady, «ýly sııa, ashy til, ne jazyp ketse jaıy soldyń» qııasyn meńzeıdi. Júrektiń yzasyn, kóńildiń nazasyn da kúlbiltelep, jasyryp-jaýyp, aıtpaı buǵyp qalatyndardyń soıynan emes. Aqyn júreginiń aınymas temirqazyǵy parasat pen aqıqat nysanasynan áste adastyrmaıdy. Shabytty shaqtarynda «Álemniń búkil aq nuryn boıyna jıyp, ǵaryshtan kelgen sııaqty ǵajaıyptanady». Kólgirsýge jany qas. Poezııaǵa dál Ábýbákirdeı adal aqyn sırek. Onyń poezııasynyń ón boıynda «Oısylqara jaryqtyqtar zańǵardaı, teńseledi tym zııaly jandardaı». Onyń óleńderiniń ańsary bıik, alaýy – aq jalyn, shabyty – sáýleli sezimderdiń jóńkilgen aǵyny. Qazaqtyń Ábýbákir aqyny «sáýkeleden syǵalaǵan sáýleli oıǵa» súıinedi, al «áıel turmaq, erkek bitken sybyrlap» ketse, kúıinedi. Keı-keıde «eń tátti dám – ómirdiń ýy ǵana!» dep ashy aıtyp, aqıqatqa júginedi. Jan-júrektiń osy kúızelisterin «Ul bop týyp qatynynan qazaqtyń, Qul bolýǵa tıisti ediń sen nege?» degen shyrqyraǵan janaıqaıǵa jetkizedi.
Iá, shynymen-aq, aqynnyń ómirde taý-
sylmas muńy da, sarqylmas ǵajaby da – qazaǵy. Sol úshin Qarakereı Qabanbaı batyr babasynyń rýhyna shaǵynyp, Mahambettiń qorjynda ketken zarlyq basyn joqtaıdy. Jeltoqsan kóterilisinen keıin ile-shala Alban Uzaq batyrdyń óler aldyndaǵy aqyrǵy sózin aıtyp, «Orystyń ulyǵyndaı pasyq bar ma, Qanymdy urttap iship qasyqtarda!» dep shamyrqanady. Jeltoqsannan keıingi súrgin-soıqanda qaladan qashqan qazaq jigittiń zary bolyp tógiledi óleńi. Sonymen birge «Qazaq degen azap kórgen arystan, Esirkeı kór jaryq tań!» dep bolashaqtan úmit etedi. Ábýbákirshe tolǵasaq: «Halyqtyń orny ólshense bolashaqpenen, Shyn qazaq bolyp qalýǵa jarasaq der em».
Zaman men qoǵamnyń, adam men tabıǵattyń qaltarystaǵy talaı syrlaryn qapysyz jyrlaǵan, eńseli, esti dúnıelerge toly «Mańdaıdaǵy jazýlar» atty jyr jınaǵy úshin Ábýbákir Qaıran 2004 jyly halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty atandy. Osy tamasha jyr jınaǵyn jany jánnattan jaı tapqyr jaqsy aǵamyz, qazaqtyń kórnekti aqyny Sáken Imanasovtyń «Jyl kitaby» dep baǵalaýy biraz jaıdy bildirse kerek-ti. Odan keıingi jyldarda birinen biri ótken «Erasyl», «Jasyl jańbyr», «Narkesken» atty tolymdy jyr kitaptaryn týdyrǵan Ábýbákirdiń aqyndyq aǵyny bir sát te báseńdegen emes.
Qazaq poezııasyndaǵy ballada men poe-
ma janrlaryn kórkeıtýdegi kórnekti bir úles Ábýbákir Qaıranǵa tıesili der edik. Qabanbaı batyrdyń jastyq jyrlaǵan «Erasyl» jetkinshekter úshin taptyrmas hrestomatııalyq poema. Al qazaqtyń eń jaqsy júz poemasynyń qataryna qosylǵan «Kenesary» tarıhı dastany osynaý kókjal tulǵanyń qasiretin, zamana sıpatyn keńinen tolǵap, aqynnyń epıkalyq qýatyn aıqyn tanytty. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan músháırada báıgeli bolǵan taǵy bir tarıhı dastany «Nızam» Táýke hannyń «Jeti jarǵysynyń» dúnıege kelýi oraıyndaǵy aýyr taqyrypty ádemi bıpazdap alyp shyqty. «Muryn ana – Júzeı qyz» tolǵaýy da Ábýbákirdiń tarıhı taqyrypqa shappaıkerligin taǵy bir aıǵaqtady. Al Jeltoqsan kóterilisine qatysýshy jigittiń tragedııasyn tolaıym shabytpen sheber beınelegen, «Juldyz» jýrnalynda jarııalanǵan sońǵy dúnıesi – «Ol» qıssa-hıkaıaty óleń men qara sózdiń qorytylǵan quımasyndaı, mazmun men forma turǵysynan alǵanda da tyń sonyǵa bastap, aqynnyń jańa, tuǵyrly bıigin nusqaıdy.
Alpys jasynyń asqarynda «Men ǵashyqpyn ǵalamǵa» dep jar salǵan aqyn jany mazasyz. Alashyn alǵaýsyz aımalaǵan aqyn jyrlary kúlli adamzatty da aıqaryp qushaǵyna alady. «Men – jerlikpin!» dep aıtýǵa da erligi men keńdigi, peıili men meıirimi jetedi. Halqyn qaltqysyz súıgen aqynnyń jan tebirenisine biz de qosylyp:
Eldik pen erlik baıqalar áli,
Shaıqalar áli talaı kók.
Ketkenin halqym qaıta alar áli,
«Alla!» dep... Sonsoń «Abaı!» dep – Ábýbákirge ilese qaıtalaǵymyz keledi. Arqyraǵan aǵynnan baısal aǵysqa kóshken, tamyrynda «ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek» búlkildegen osynaý sabat poezııa qazaqtyń óleń súıer qaýymyna dáıim qýanysh syılaı bersin.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
