Osy oraıda, joǵarydaǵy maqalany tolyqtyrý maqsatynda oı qosyp, pikir bóliskendi qup kórdik. Qazaq dalasynda Sapýra sııaqty batyr qyzdar kóp bolǵan. Mysaly 1742 jyly Eset batyr Kókiuly sarbazdarymen Ústirt jaqta joryqta júrgende, Jemniń boıynda jatqan beıbit eldi qalmaqtar shapqan. Osy kezde eldegi qarý ustaýǵa jaraıtyn bala-shaǵa, shaldardyń bastaryn biriktirip, qalmaqtyń qolyn bastap kelgen Qońdy batyrǵa buǵalyq salyp attan qulatqan Eset batyrdyń 16 jasar Botagóz degen qyzy eken (Q.Quttymuratov. Aqtóbe, 2014 j. 48-b).
Sol sııaqty el basyna qıyndyq túskende qolań shashyn túıip, basyna dýlyǵa kıip, qypsha beline qylysh baılap, egeýli naızany qolǵa alyp, tulparǵa minip, tý ustap qalyń qoldy bastaǵan batyr qyzdardyń biri 22 jastaǵy Sapýra Mátenqyzy.
1773-1775 jyldary E.Pýgachev bastaǵan sharýalar kóterilisine Kishi júz qazaqtary qosylyp, olardy el arasynda «Kórinbeıtin Kóktemir» degen atpen belgili Sapýra bastaıdy. Bul týraly gazettegi maqalada jaqsy aıtylǵan eken. Joǵarydaǵy kóterilisti jazalaý maqsatynda Reseı patshalyǵynyń bolashaq generalıssımýsy A.Sývorov bastaǵan otrıad atqa qonady.
1775-1776 jyldary Sývorov basqarǵan patsha jasaǵyna qarsy shyqqan Sapýra Mátenqyzy qaraýyndaǵy 1500-ge jýyq adamymen kútpegen jerden, mezgilsiz ýaqytta shabýyl jasap, jazalaýshy otrıadty kóp shyǵynǵa ushyratady. Myltyqpen, zeńbirekpen qarýlanǵan jazalaýshy otrıadqa qarsy Sapýra jasaǵy tún qarańǵylyǵyn paıdalanyp, jer jaǵdaıynyń ereksheligin ózderiniń qolaıyna tıimdi qoldanyp, orysótardyń qazaq jerine boılaı kirýine úlken kedergi jasaıdy.
Kóterilisshiler jasaǵynyń izine túsken jazalaýshy otrıad kúndiz taba almaıdy, túnde izine túsip qýa almaıdy. At-kólikterinen, azyq-túlikterinen aıyrylyp, adam shyǵyny kóp bolǵandyqtan olar soǵysty toqtatyp, keıin qaıtýǵa májbúr boldy. Bul, bile bilsek, Qazaq elin otarlaýdan qutqarǵan jeńistiń basy edi.
E.Pýgachev kóterilisiniń qaıtalanýynan qoryqqan Orynbor gýbernatory I.Reındorf Nuraly hanǵa hat jazyp, Sapýra Mátenqyzyn ustap bergenderge qazynadan asa kóp mólsherde syılyq beriletindigi jaıly habarlaıdy.Tipti gýbernator «Kórinbes Kóktemir» týraly áńgimelerdiń anyq-qanyǵyn anyqtaý úshin 1776 jyldyń naýryz aıynda arnaıy tyńshylaryn jiberedi. Tyńshylyq tapsyrmamen Qobda boıyndaǵy Dosaly aýylyna kelgen Ǵubaıdolla Aǵdamov pen Raıymqul Ybraev «Kórinbeıtin adamnyń» 22 jasar Sapýra Mátenqyzy ekendigin anyqtap, onyń jas kezinen tys kúshtermen baılanysy bolǵandyǵyn habarlaıdy.
О́lkeni biraz ýaqyt kóterisshilerdiń qysymynda ustaǵan, qazaq jerine jazalaý jáne otarlaý ekspedısııasynyń endep kirýin toqtatqan Sapýra Mátenqyzy bastaǵan halyq qozǵalysy 1776 jyldyń jazynda toqtaıdy. Halyq batyr qyzyn jazalaýshy topqa kórsetpeıdi. Sapýra Mátenqyzy óz aýylymen Qobda ózeni boıynan Qıyl ózeniniń jaǵalaýyna kóship ketedi. «Kórinbeıtin adam» nemese «Kóktemir» degen atpen otarlyq ezgige qarsy qol bastap shyqqan tabyn rýynyń jas qyzy – Sapýra qozǵalysy E.Pýgachev kóterilisiniń qazaq dalasyndaǵy sońǵy ushqyny bolyp tabylatyndyǵy sózsiz («Qazaq rý-taıpalarynyń tarıhy». Almaty, «Alash», 2006 j. 11-b).
Fransýz halqy batyr qyzy Janna d’Arkti qalaı dáriptese, bizder de sondaı dárejege Sapýra Mátenqyzynyń atyn kóterýge tıispiz. Ol bizdiń azamattyq mindetimiz.
SÝRETTE: Kórinbes – Kóktemir týraly málimet jınaý úshin jiberilgen Seıt slobodasynyń saýdager tatarlary, pohodnoı esaýl Ǵubaıdolla Aǵdamov pen Raıymqul Ybraevtyń gýbernator keńsesine 1776 jyly 13 sáýirde joldaǵan haty (qujat ıesi jas zertteýshi Jánibek Ismýrzın).
Jaqsat QARLYǴAShOV,
ólketanýshy
