– Siz qashan kelesiz? Mine, tús bolyp qaldy ǵoı, aýdan ákimdiginen áli bir jan esikten qaraǵan joq, aýdandyq aýyl sharýashylyǵy bóliminiń basshysy kelem degen eken, kútip otyrmyz, – dep renjı sóıledi qart kisiniń daýysy.
Men áýelgide túsinbeı qaldym da, kidirmeı «Troıakovtyń úıi me?» dep qaıta suradym.
– Iá, – dedi telefonnyń ar jaǵyndaǵy daýys. – Búgin Vasılıı Alekseevıchti jerleımiz...
Seksennen asqan qarııa kóp aýyrypty. Osydan úsh jyl buryn ota da jasalǵan eken. Qaıtys bolarynyń aldynda da aýrýhanada jatypty. Telefonda bizben sóılesken kisi onymen ómir boıy astyqty alqapta birge eńbek etken, syralǵy, syılasqan dosy Semen Pavlovıch Kýmar eken. Kórshi seloda turatyn qarııa dosyn sońǵy saparǵa shyǵaryp salaıyn dep kelipti. Daýysy diril qaqqan ol ókpesin aıta bastady. Kúıingen keıpi de telefonnyń arjaǵynan bilinip tur.
– Vasılıı Alekseevıch óte qarapaıym kisi edi. Sosıalıstik Eńbek Erimin dep eshqashan kókiregin kótermeıtin, ataǵyn buldap, aýdan basshylaryn jaǵalap, eshnárse suraǵan emes. О́ziniń adal eńbegimen kún kórdi. Qyzynyń qolynda turdy, qońyrqaı tirshilik keshti. Sol Eńbek Eri ataǵyn ne úshin berdi eken, kerek bolmaı qalatyny bar? Aýrýhanada jatqanda bir kisi artynan baryp halin bilmegen. Mine, qyzy janymda tur, sońǵy jyldary Qarttar kúninde basshylar quttyqtap kelmek túgili, bir japyraq qatyrma qaǵazyn da jibermepti. Aıaqasty bolatyndaı ol sonshalyqty ne istedi? Qaıtqanyna eki kún bolǵan kisiniń qaraly úıine kelip, ataǵy úshin emes, adamgershilikpen kóńil aıtýǵa, sońǵy ret qurmet kórsetýge bolmas pa edi? Qyzym, men kóz jasymdy irke almaı turmyn, – dep qarııanyń daýsy dirildep, sóziniń aıaǵyn jutqandaı boldy.
Dosy úshin kúıingen Semen Pavlovıchtiń sózinen búgingi qoǵamdaǵy aqıqat ta atoı sala bastaǵandaı. «Vasılıı Alekseevıchtiń balalyǵy soǵys jyldary ótip, 6-synyptan bastap jumys istegenin, ákesi soǵystan jaraqatpen kelgen, kóp balaly úıde ashqursaq bolyp erjetip, bir kún tynym tappaı eńbek etkenin ekiniń biri bile me eken qazir? Búgingiler olaı jumys istemeıdi». Qarapaıym aýyl adamy munan artyq qalaı jetkizip aıtsyn? Vasılıı Alekseevıch tehnıkanyń «piri» bolypty. Qandaı traktor bolsa da, tipti zaýyttan aqaýymen kelgen K-700 traktoryn da ózi jóndep minip kete beretin. Ol «Qazaq KSR-iniń úzdik mehanızatory», «Merekeli jyldaǵy zıab jyrtýdyń úzdigi», «Qazaq KSR aýyl sharýashylyǵy qyzmetkerleri sosıalıstik jarysynyń úzdigi» sııaqty ataqtardyń barlyǵyn alǵan eken. Rasynda, qaraly mıtıngini uıymdastyryp, aýdandaǵy kolledjdiń, mekteptiń oqýshylaryn, jastardy qatystyrsa bolmaı ma? Onda Vasılıı Troıakovtyń osyndaı eńbegi, úlgili ómiri týraly aıtylsa, ólige qurmet, tirige úlgi emes pe? Onyń jastarǵa tárbıelik máni de zor bolar edi.
Qazir aramyzda júrgen Eńbek Eri ataǵyn alǵandardyń qatary da saýsaqpen sanarlyqtaı. Olardyń eń jasynyń ózi jetpistiń áldeqashan jelkesine mingen jandar. Oblys boıynsha barlyǵy Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn 155 adam alǵan eken. Sodan aramyzda júrgenderi ótken jyly tórteý eken, onyń ekeýi o dúnıelik boldy, qazir bizdiń bilýimizshe Keńes Odaǵynyń eń joǵary ataǵynyń birin alǵan eki-úsh ardager ǵana qaldy. Olardy ýaqytynda qyr tósinde birge júrgender men sol kezde partııa, keńes qyzmetinde istegen aǵa urpaq ókilderi ǵana biler... Denısov aýdanyndaǵy ardagerler keńesinde isteıtin Valentına Ýrıh solardyń biri.
– Bizdiń aýdanda 11 Sosıalıstik Eńbek Eri, bir Qazaq KSR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty boldy. Solardan qazir kózi tirisi Sosıalıstik Eńbek Eri Nıkolaı Lasısa men Memlekettik syılyqtyń laýreaty Leonıd Maleı ǵana. Ýaqyt ótti, qazir qartaıǵan, ekeýi de bar-joǵy 7 úı ǵana qalǵan Kalınovka degen seloda turady. Mehanızator bolyp istegen, ýaqytynda tas shaınap, taý qoparǵan kisiler ǵoı. Olar eńbek etken «Nekrasov» keńshary shyn maǵynasynda gúldengen jer edi. Topyraǵynyń qunary qandaı edi, qazir ol jerde el qalmady dese de bolar, – dep aıaqtady sózin Valentına Ivanovna.
– Olardy aýdan jurtshylyǵy umytyp ketti me? Qoǵamǵa aralasa ma? – deımiz.
– Endi qalaı deýge bolady? Merekelerde quttyqtaımyz ǵoı. Biraq ózderi de shaqyrǵan jerlerge kele qoımaıdy, – deıdi Valentına Ivanovna.
Kalınovka selosyna telefon soǵyp, olardyń ózimen tildeskimiz kelgen. Eki úıden telefondy Leonıd Maleıdiń áıeli Galına Antonovna aldy, qart kisiniń daýysy da sharshańqy.
– Lasısa men Maleı «Nekrasov» keńsharynda mehanızator bolyp istegen. Leonıd Mıhaılovıch aýyrady, 76 jasqa keldi ǵoı. О́tkende aýdandyq aýyl sharýashylyǵy kúnine shaqyrǵan edi, aýyryp bara almady. Seksennen assa da súıretilip Lasısa baryp keldi. Biraq olardy qazir kim bilip jatyr? Áıteýir ilýde bir sondaı jıyndarǵa shaqyrsa sózin tastamaı barady, shaqyrmasa úıde otyrady, – deıdi qarııa.
Burynǵy «Nekrasov» keńsharynyń bólimshesi bolǵan Kalınovka selosy aýdan ortalyǵynan 28 shaqyrym jerde ornalasqan, alys bolmasa da jol nashar. Negizi mundaı sanaýly úı qalǵan eldi mekender oblys kartasynan syzylyp ta tastalady. Kalınovka da sol kepti kıedi. Qazirdiń ózinde resmı qujattarda onyń aty atalmaıdy, tek Denısov selolyq okrýgi dep qana jazylady. Aıdalada aq otaý bolyp qalǵan. Aınaldyrǵan jeti úıge qandaı kásipker dúken ashsyn? Turǵyndar azyq-túlikti aýdan ortalyǵynan tasıdy eken.
– Qazir qar erigeli jol tipti nasharlap ketti, aýyldan shyǵa da, kire almaısyń, – deıdi Galına Antonovna.
«Bizge jaǵdaı jasamady, qaramady, qolpashtamady» dep jatqan Eńbek Eri de, Memlekettik syılyqtyń ıegeri joq. Áý bastan qarapaıym eńbek adamdary keshegi «bólis» kezinde de keńshardyń tehnıkalaryn, basqasyn qarpyp qalýdy oılaǵan joq. О́ziniń mańdaı terimen tapqanyn ǵana mise tutyp qalyptasqan olar, basqasha qımyl jasaı almas ta edi. Olardyń barlyǵy da óz qolymen jasaǵan sharýashylyqtardyń ydyraǵanyna, eldi mekenderdiń eski jurtqa aınalǵanyna kúızeldi de qoıdy.
Halqymyz «elý jylda el jańa, júz jylda qazan» dep ýaqyttyń bir ornynda turmaıtynyn, urpaq almasýymen birge zamannyń da ózgeretinin aıtqan eken. «Árkimdi zaman súıremek, zamandy qaı jan bılemek, zamanǵa jaman kúılemek, zamana ony ılemek» degen Abaıdyń sózi de árkim ózi ómir súrgen ýaqytqa baǵynady, qoǵam qalaı bolsa, solaı ómir keshedige saıady. Keńes Odaǵy kezinde keýdesi orden-medalǵa toly Sosıalıstik Eńbek Erleri kele jatqanda jurt jarylyp jol berer edi. Olardyń basym kópshiligi derlik óziniń qaıratyna ǵana sengen, mańdaıyn kún súıip, betin jel qaqqan eńbek adamy bolatyn. Olar qaırat-jigerimen, taza eńbegimen erekshelendi. Qansha jamandasaq ta Keńes Odaǵy kezindegi ıdeologııa olardy qoldap, solar arqyly jas urpaqty eńbekke, patrıottyq sezimge tárbıeledi. Ataǵy elden asyp búkil Keńes Odaǵyna jaıylǵan Sosıalıstik Eńbek Eri Kámshat Dónenbaevanyń sol kezde qalaı jumys istegeni búgingi jastar úshin ertegi sekildi. О́mirbaıanyn qarap otyrsaq, «1975 jyly 37199 ga jer jyrtyp, jyldyq mindettemelerin asyra oryndaǵan» dep jazylypty. 37 myń gektar qazir birneshe aýylsharýashylyq kásipornynyń egis alqaby bolyp sanalady. «Balalarǵa úıde ájem bas-kóz bolyp otyrady. Kúni boıy qyrda jumysta bolamyn. Keshke kelip sıyrymdy saýyp, balalardyń tamaǵyn berip bolǵan soń, túngi aıdyń jaryǵymen taǵy da qyrǵa ketip, 3-4 saǵat jer jyrtyp keletinmin. Sosıalıstik jarysta kórsetkishim jurttan qalyp qoısa uıat qoı», deıtin Kámshat apa kúlip. Joldasy Temirbek ekeýi tórt bala tárbıelep ósirdi. Aıaǵy aýyr kezde Kámshat apa jumystan bir kún qalmapty. «Qashan traktorǵa minip-túse almaı qalǵanymsha, jumystan qalmaıtynmyn. Bosanardan 2-3 aı buryn demalysqa shyǵyp, úıde otyrǵan áıel emespin. Biraq Allaǵa shúkir, balalarym aýyrmaı-syrqamaı ósti», deıtin jaryqtyq.
Olardyń eshqaısysy da osyndaı joǵary ataqqa beker ıe bolǵan joq. Aty ańyzǵa aınalǵan, rekordtyq ónim bergen shopan Jazylbek Qýanyshbaev, kúrishshi Ybyraı Jaqaev, taryshy Shyǵanaq Bersıevterdi aıtpaǵanda, Kámshattyń traktor rýline otyrýy 70-80-jyldary jastardyń rýhyn asqaqtatyp, eńbektiń bedelin kótergen bolatyn, onyń sońynan qanshama qyzdar traktor rýline otyrdy. Tek aýyl sharýashylyǵynda ǵana emes, ómirdiń qaı salasy bolsyn jastar keýdesi orden-medaldarǵa toly eńbek adamyna elikteıtin.
Eńbekte oza shapqandar týraly aqyn-jazýshylardyń qalamynan talaı-talaı jaqsy shyǵarmalar týdy. Osynyń barlyǵy eńbek adamyn qurmetteı otyryp, eńbekti, eńbekqorlyqty nasıhattaý bolatyn. Keıingi jyldary eńbekti qundylyq retinde baǵalaýdy esten shyǵarǵandaımyz. Týǵan jerdi kórkeıtýge eńbegi sińgen qarapaıym adamdar da ýaqyt shańynyń astynda qaldy. Mýzeıden, kitaphanalardan surastyrǵanymyzda, mektepter men kolledjderden, jalpy oqý oryndarynan oqýshylar men stýdentterge arnalǵan sharalar ótkizý úshin dep Sosıalıstik Eńbek Erleri týraly materıal birde-bir ret suralmapty. Sózimiz qurǵaq bolmasyn, qaladaǵy jumysshy mamandyqtaryn daıyndaıtyn Qostanaı qurylys-tehnıkalyq kolledjine bas suqqanbyz. Dırektordyń tárbıe isi jónindegi orynbasary Gúlnar Qapanovadan jastarmen júrgizetin jumystar jóninde suraǵanymyzda onyń tizbelegen taqyryptary arasynan Eńbek Erleri týraly eshnárse estı almadyq.
– Memlekettik til, memlekettik rámizder, Ata Zańymyz, rýhanı jańǵyrý, ólketaný taqyryptaryna keshter ótkizdik. Kolledjdegi «Albatros» áskerı-patrıottyq klýbynyń jumysy jaqsy, KVN keshteri turaqty ótedi, «Úzdik mamandyq ıesi» taqyrybynda jarystar bolady, – deıdi Gúlnar Ybyraıqyzy. Ustaz qamtyp otyrǵan taqyryptardyń eshqaısysyn da joqqa shyǵarmaımyz, jas urpaq tárbıesine bári de qajet. Biraq tarıhqa aınalyp bara jatqan Eńbek Erleri týraly materıaldardy izdenispen jınap, bir kesh ótkizse, onyń bolashaq mamandar úshin áseri bolmaı qalmas edi, árıne. Tipti jastar sanasyn rýhanı jańǵyrtar edi.
Sosıalıstik Eńbek Eri, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, KSRO Joǵary Keńesi IH, H, HI shaqyrylymdarynyń depýtaty, ýaqytynda jarty dúnıeni ýysynda ustaǵan Kommýnıstik partııanyń HHV, HHVI, HHII sezderiniń delegaty, 1980-1985 jyldary KSRO Joǵary Keńesi Ulttar keńesi tóraǵasynyń orynbasary bolǵan Kámshat Dónenbaeva tek eńbegimen ǵana emes, aqyl-parasatymen de qoǵam qaıratkeri, halqymyzdyń ulttyq maqtanyshy deńgeıine kóterilgen adam. Ony ózgelermen salystyrýǵa bolmas. Kámshat apa kóziniń tirisinde qurmetten kende bolǵan joq. Degenmen, keıingi jyldary Kámshat Baıǵazyqyzy qoǵam nazarynda boldy dep aıta almaımyz. Oǵan óziniń qarapaıymdyǵy, tekti áıeldiń alǵa ózeýremeıtin qazaqy bııazylyǵy da sebep bolar. Biraq jergilikti bılik tarapynan eńbek adamyn qurmetteý, eńbekti nasıhattaýǵa mán berilmeýi basty sebep bolǵanyn jasyrýǵa bolmas.
Burynǵy sheneýniktiń de, aqynnyń da, Qostanaı óńirinen shyqqan Astanadaǵy jazýshynyń, ǵalymnyń da mereı jasy teatrdyń sáýletti zalynda atalyp ótip, at mingizip, shapan jaýyp jatady. Ony kópsinip otyrǵan joqpyz, olar da – maqtanyshymyz, mereıli keshterden kópshiliktiń alatyn ǵıbraty mol. Al 2013 jyly Kámshat apanyń da 70 jasqa tolýyn dál osyndaı dárejede dúrildetip atap ótkende qaıter edi? О́ziniń bala-shaǵasynyń meıramhanaǵa dos-jaranyn, quda-jekjatyn shaqyryp, anasyna kórsetken qurmetiniń orny basqa. Ony árkim ótkizedi. Kámshat Dónenbaevaǵa qurmet ózi eńbek etken Meńdiǵara aýdanynyń Harkov aýylyndaǵy shaǵyn klýbta kórsetildi. Ony aýyl attas burynǵy keńshardyń negizinde «Qarqyn» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń irgetasyn qalaǵan, ózi de táýelsiz Qazaqstannyń Eńbek Eri bolyp otyrǵan Saıran Buqanov uıymdastyrdy.
– Kámshat Baıǵazyqyzymen birge eńbek ettim. Ol kisi 50-ge, 60-qa tolǵanda da aýylda ózimiz toılaǵanbyz. Sharýashylyqtyń jumysshylary biri qalmaı keletin. 70 jasyn da aýylǵa aparyp atap óttik. Sol burynǵysha jumysshylardyń, aýyldastardyń taıly-taıaǵy qalmaı qatysty. Ol kisige qandaı deńgeıde de qurmet kóptik etpeıtin edi, árıne, – deıdi Saıran Buqanov.
Kámshat apa ótken jyly kúzde 75 jasqa qaraǵan shaǵynda dúnıeden ótti. Marqumnyń qaıtys bolǵanyn buqaralyq aqparat quraldarynan estip, oblys ortalyǵyndaǵy meshittegi janazasyna jınalǵan kisiniń qarasy tym kóp boldy. Qaraly jıyn árkimge Kámshatpen birge tutas bir dáýir kóship bara jatqandaı áser qaldyrdy. Oblys ákimi Arhımed Muhambetov erekshe tolqyp sóz sóıledi. Meńdiǵara aýdanyndaǵy kásiptik-tehnıkalyq kolledjge esimi beriletin boldy, qazir osy oqý ornynda onyń mýzeıi jasaqtalyp jatyr. Oblys ortalyǵynda osy jazda Kámshat Dónenbaeva atyndaǵy gúlzar salynady. Sonymen qatar jamaǵattyń pátýasymen Kachar kentindegi meshit te Kámshat qajy atymen atalatyn boldy.
Kámshat apa kóziniń tirisinde: «Nursultan Ábishuly «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» degen maqalasyn der ýaqytynda durys jarııalady. Eńbek degen túsiniktiń quny túsip ketti ǵoı» degeni bar edi. Elbasy osy maqalasyn «Shyndyqty moıyndaıyq: bolashaqta HHI ǵasyrda tek eńbek qana barlyq qazaqstandyqtardyń ál-aýqatqa jáne jańa ómirdiń sapasyna qol jetkizýin qamtamasyz ete alady» degen oımen aıaqtaıdy. Eńbek adamyna qurmet eń aldymen eńbekti nasıhattaý bolyp tabylady. Endeshe zamany bólek demeıik, Eńbek Erlerin umytpaıyq, olardyń ómiri – tamasha tarıh betteri, jas urpaqqa berer tárbıe kózi ekeni daýsyz.
Názıra JÁRIMBET,
«Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI
