Qasıet qonǵan Qaraótkel

Qazaqtyń aýyz ádebıetinde Qaraótkel aty jıi kezdesedi, al ánderi men kúılerine kelsek qa­zaq túgili ózin shalaqazaqpyn deıtin Ǵazız aqynnyń: «Atan­dym Ǵazız aqyn bala jastan, Aqyn joq Qaraótkelde menen asqan» deıtinin eske túsirsek bolar.

Menen oqýshylarym bizdiń baıtaǵymyzdyń eń kóne es­kert­kishi qaısy dep suraıdy. Astananyń eń eski qurylystary qalanyń óz ishinde, ol – qazirgi Sıne-Tempore, burynǵy Kerýen saraı. Reseı osy jerge kelip bekinis qorǵanyn salǵan soń Kerýen saraıdy «Gostınyı dvor» dep atap jiberdi. Erte zamandarda Qaraótkel merıdıanaldy saýdanyń ortalyǵy boldy. Sonaý Qazan, Astrahan, Eýro­padan Esildi órlep kele jat­qan kerýender qazirgi Kene­sary kóshesiniń boıynda Túrkis­tannan kelgen kerýendermen tabysady. Qaraótkelden bastap Ashyózekke (Solıanaıa balka, Grebnoı kanal, Aqbulaq) deıin sozylǵan Kenesary kóshesi ol kez­de Úlken bazar kóshesi ataldy. Saýdanyń naǵyz qaınaǵan jeri Kenesary men Beıbitshilik kósheleri qıylysatyn alań ol kezde Kishi bazar kóshesi ataldy. Bul Kerýen saraı erte zamanda salyndy deýimizge eń birinshi sebep. 

Astana qalasynyń irgesinde ornalasqan Kúıgenjar ótkeli týraly óte qyzyqty derekter bar. Solardyń biri áz Táýke hannyń ordasy Kúıgenjardyń qorymynyń ishinde ornalasqan. Qorǵannyń ońtústik jaǵy 60 metrdeı, soltústik jaǵy 40 metr, ıaǵnı qorǵan tik tórt burysh emes, bir jaǵynyń eni azdaý. Qor­­ǵannyń uzyndyǵy 100 metr. Be­kinis qorǵannyń syrtynan da, ishinen de tereń or qazylǵan jáne ol orlar Esilmen aryq arqyly jalǵasady. 

Ertede Qaraótkeldiń jan-jaǵynda júzdegen jel jáne sý dıirmenderi boldy. HH ǵasyrdyń basynda qalany sıpattaı kele P.Golovachev: «Gorod okrýjen s odnoı storony seloı sotneı vetrıanyh melnıs» deıdi. Naqty statıstıkalyq derekterge qaraǵanda Qaraótkelde 1913 jyly 70 shaqty jel dıir­meni bolǵan. Esil men Nura ózen­deriniń boıynda, sýdyń aǵy­syn paıdalanyp jasalǵan sý dıirmenderdi eshkim sanaǵan da joq shyǵar. 

HH ǵasyr basynda Qaraót­keldiń jalǵyz fotografy K.P.Shahov túsirgen sýretterdiń birinde eki qabatty sándi, eńseli qu­rylys kórinedi. Astyńǵy qabaty kirpishten, ústi aǵashtan salynǵan óte sándi úıdiń bu­rysh­tary munara tárizdi kóte­ril­gen. Shatyry kóterińki, orta tusynan joǵary órlep erekshe satylanǵan, tereze jaq­taýlary men shatyrdyń etegi baı oıý-órnektermen bezendirilgen. Bul úı Kerýen saraı alańyn (qazirgi Sıne-Tempore mańy) Shir­keý kóshesinen bólip tur, qazir­gi kósheler retine qarasaq Abaı men Beıbitshiliktiń qıy­lysy. Qazaqstan úkimeti Aq­molaǵa kóship kelgen ýaqytta osy úıdiń ornyna Parlament ǵıma­raty salyndy. K.P.Shahov fotosýretindegi úıdiń ıesi Aqmo­lanyń ataqty kópesi Ǵalı­asqar Halfın bolatyn. 

Astana mańynda kıeli eskert­kishter az emes, solardyń ishinde Selınograd aýdany Semenovka aýyly janyndaǵy Qaramendi batyr kesenesi erekshe. 1922 jy­ly Qazaqstanda Keńes úkimeti jańa ornap jatqan alasapyran tusta qaraótkeldik qazaq aza­mattary qalanyń Atbasarǵa shyǵatyn jaǵynda Qaramendi batyrdyń beıiti mańynda (qazirgi Semenovka aýyly) Kene­sary men Naýryzbaıdyń qaza tap­qanyna 75 jyl tolýyna ar­nap at shaptyryp, as bergen. Osy asta qazaqtyń Han Kenesi, onyń sońynan ergen serikteri Naýryzbaı, Aǵybaı, Janaıdar, Jeke batyr, Buǵybaı, Tanash, Basyǵaralardyń attary atalyp, olardyń arýaqtaryna duǵa oqylypty.

Aqmolanyń kóne eskertkish­teriniń biri jáne kópshilikke belgisizi, jergilikti qazaq «ishki­ túrme» dep ataıtyn HH ǵasyr­dyń basyndaǵy sáýlet óneriniń bire­geı eskertkishi áýelde «Mú­ge­dekter úıi» atanǵan. Biz bul jerde osy ǵımaratty arhı­tek­týralyq eskertkish dep ata­ǵanymyzben, shyn máninde ol eski qurylystardyń tiziminde de joq. 

Qazirgi T.Bıgeldınov kóshe­sinde ornalasqan úsh qabatty úı Sovet kezinde NKVD-nyń ishki túrmesi atalǵan. 1914 jy­ly birinshi jahan soǵysy bastal­ǵannan keıin eki qabatty bolyp qyzyl kirpishten órilgen bul úı qazynalyq aqshanyń ese­binen 1915-1917 jyldary bu­ryńǵy Ýchılıshnaıa kóshe­sin­de salyndy. Ishki túrme bizdiń tarıhymyzdyń qaraly kezeńimen tyǵyz baılanysty. 

Buryńǵy-sońǵy tarıhty pa­raqtasaq Qaraótkel eshqashan din ortalyǵy bolǵan emes, biraq qazaq zamanynda ótkel mańynda shaǵyn meshitter bolǵan. Onyń negizgi sebebi bireý – bul qo­nys ejelden Uly daladaǵy úl­­ken saýda ortalyǵy, toǵyz joldyń toraby, onyń ústine Esildiń osy tusy dalanyń uly bıleýshileriniń taq ornatqan jeri. Reseı bıligi ornaǵannan keıin, Aqmola okrýginiń aǵa sultany Qońyrqulja Qudaı­mendiuly osy dástúrdi jalǵas­tyryp bekinis janynan­ meshit salǵyzady. Belgili ólke­ntanýshy A.F.Dýbıskıı Qaraótkeldiń alǵashqy musylman meshiti 1838 jyly salyndy dep jazady (A.F.Dýbıskıı. Proıdemsıa po ýlısam Selınograda. Selınograd,1990. s.22). Onyń pi­kirinshe, meshitti patsha úkimeti Reseı men Ortalyq Azııa arasyndaǵy saýdany qoldaý maqsatymen salǵan. 

Qaraótkeldiń alǵashqy me­shi­ti qorǵannyń ishinen emes, syrtyna aǵashtan salyndy. Qa­raótkeldiń eski meshiti 1920 jyly Sovet úkimeti orna­symen otqa orandy. Eski meshit­tiń janyp ketkenine yzaly musyl­mandar qarajat jınaı bastady. Osy bir azamat soǵysynan jańa ǵana qutylǵan, eldiń qolyndaǵy mal seldirip qalǵan joqshylyq ýa­qyt­ta qazaqtyń óz arasynan shyqqan iri saýda áýleti Qos­shyǵulovtar meshitti qaıta jań­ǵyrtýdy óz moıyndaryna aldy. Osylaısha janyp ketken aǵash meshittiń ornyna qúıgen qyzyl kirpishten kóterdi. 

Kirpishten soǵylǵan meshit­tiń ómiri uzaq bolǵan joq. Bir sózben aıtqanda 1930 jyldar­dyń basynda qazaq jerine uly apat ashtyqty paıdalanyp bol­shevıkterdiń meshitti jap­qany anyq. 

Bolshevıkter meshitti birden qıratqan joq, aldymen ony tarıhı-ólketaný murajaıyna berdi. A.F.Dýbıskıı murajaı meshitke 1930 jyly kóship kel­di deıdi, ıaǵnı meshittiń de osy jyly jabylǵanyna dáleldiń biri. Murajaı bolǵan ýaqytta meshit­tiń sáýlettik beınesine esh óz­geris engen joq, onyń bıik munarasy da, kúmbez shatyry da, tastan órgen syrtqy sharbaǵynyń baǵandary da saq­taldy... Meshittiń sharba­ǵynanyń syrtynan murajaıdyń shynydan fotopavılony salyndy. 1940 jyly tarıhı-ólketaný murajaıy kazachıa slobodadaǵy Konstantın-Elena shirkeýine kóshirildi de, eski meshitti úkimet «Kazpıvo» atalatyn zaýytqa berdi. Aqyry kommýnıster bertińgi ýaqytta ony tas-talqan qylyp buzyp, ornyn bes qabatty turǵyn úımen japty. 

Astananyń Abaı atyndaǵy kóshesin boılap qalanyń eski ortalyǵyna jaqyndasańyz oń jaǵyńyzdan bıik qyzyl kir­pishten qalanǵan, jasyl qa­ńyltyr telpek kıgen baǵan­dary, temirden ıilgen sharbaq arkasy, bıik qaqpa kezdesedi. Bul zamanynda Jasyl meshit nemese Tatar meshit atalǵan qury­lystan qalǵan qaldyq. 

Tatar meshitiniń qurylysy kezinde osy qalanyń eń baı adamy atanǵan Núrkeı Zábırovtiń qarajatyna salynǵan. Kópestiń bir ádeti qandaı qurylys salsa da jasyl boıaýmen syrlaıdy eken. Osy sebepti «Jasyl me­shit» atanyp ketti. Bul meshit­tiń qaı jyly jabylǵany týraly málimet joq, biraq osy qurylystyń kóp jyldar Pıo­nerler úıi retinde qyz­met ja­saǵanyn qalanyń eski tur­ǵyn­dary biledi. Keıin kele Pıonerler úıi qalalyq partııa ko­mıtetiniń ǵımaratyna kó­shirildi. Osy kezde meshittiń aǵashtaryn otynǵa alý belsendi júrgizildi. Meshit qyzmetin qaıta qalpyna keltirý múmkin emes edi. Aqyr túbinde onyń or­nyna úsh qabatty turǵyn úı salyndy. 

Qazaq arasynda biz saýdaǵa beıim halyq emespiz degen uǵym qalyptasqan. Onyń se­be­bin keıbir baýyrlarymyz kóshpeli ómir saltynan, jal­qaýlyǵymyzdan, ne tabıǵı keńdi­gimizden izdeıdi. Bul eshqandaı tarıhı negizi joq bos áńgime. Qazaqtyń óziniń ishki saýdasy, aıyrbasy bolǵany eshkimge de jasyryn emes shyǵar, mal jeke menshikte bolǵandyqtan, ár adam jeke basynyń múlik dú­nıesine ıelik jasaǵandyqtan saýda men aıyrbastyń bolýy zańdy. Qaraótkel óńirinen shyqqan, I gıldııa kópesi degen bıik dárejege kóterilgen Qosshyǵulovtar sonyń dáleli.

О́kinishke qaraı Qosshyǵu­lovtarmen baılanysty qury­lys­tardyń negizgilerin Sovet úkimeti qıratqan. Qosshyǵu­lovtardyń qara shańyraǵynda 1975 jylǵa deıin Aqmola ob­lystyq soty otyrdy. Sot ózge jerge qonys aýdarǵannan keıin, Jas­tar sara­ıyn salamyz degen syltaýmen bul jerdegi kó­pes úıleri qıratyldy. Qazirgi Abaı men Respýblıkanyń qıy­lysynda sovet zamanynda Gor­sovet otyrǵan úıde Ýálı Qos­shyǵulovtyń otbasy meken etti. Sovet zamanynda Nasos zavody dep ataq alǵan móltek aýdanda Muqan Qosshyǵulovtyń ot basynyń úlken aǵash úıi boldy. Qosshyǵulovtardyń Abaı men Respýblıkanyń qıylysynda qy­zyl kirpishten salynǵan (bu­ryńǵy Lenın kóshesi, 77-úı) eki qabat ataqty kámpıt-to­qash fabrıkasy Selıogradta Tur­mystyq úı (Dom byta) jáne Máskeý qonaq úılerin salǵan kezde 1975 jyldary qıratylyp, orny bir zaman bos turdy. 

Qosshyǵulovtar 1890 jyly Qara­ótkeldiń týra ortasynda qa­zyna qarjysyna «Kerýen saraı», oryssha «Gostınyı dvordy» qaıtadan qalpyna keltirdi. Kerýen saraıda 72 iri dúken jáne 10 usaq saýda sóreleri ashyldy, bul kezde qala saýdasynyń ishki aınalymy 1,5 mıllıon rýblge jetken edi. Kerýen saraıdyń aldynda attar men túıelerdi baılaıtyn kerme, shoıyn baǵanalarǵa súıengen kúnqaǵarlar, kırıl­lısa men arab jazýymen jazyl­ǵan dúken ataýlary, jarnama­lar Kerýen saraıdyń kire beri­sine kórik berip turdy. Qara­ótkelge eńbekteri sińgen, Sovet dáýirinde jazyqsyz japa shekken, qalanyń tarıhynan attary kúshpen óshirilgen osynaý áýletke bir nazar aýdarmaı tur. Astanadaǵy myńǵa ja­qyn kósheniń bireýiniń atyn osy áýletke berýge bolady dep esep­teımiz. 

F.Nazarov sııaqty elshilerdiń derekterine qarap HIH ǵasyrdyń basynda Qaraótkel mańynda Qudaımendi sultan, keıinnen onyń uly Qońyrqulja sultan sııaqty Shyńǵys tuqymynyń ókilderi jaılaǵanyn bilemiz. Qazaqtyń aýyzsha aıtylatyn shejire ańyzdary bul kezeń týraly tamasha málimetterdi saqtaǵan. Ol kezde qazaq tórele­riniń myqty áýletteri, sonyń ishinde Sámeke han urpaqtary, áli de Túrkistanmen baılanysyn úzbegen. Belgili dárejede Máý­rennahr men Túrkistan-Tashkent aımaq­tarynan Qaraótkel arqy­ly soltústikke ótetin saý­da kerýenderi de Sámeke jáne Ábilmámbet handardyń urpaq­tarynyń baqylaýynda jáne qamqorlyǵynda bolýy kerek. Bizdiń esebimizshe podpolkovnık Shýbınniń usynysyna qara­mastan Qaraótkeldiń or­ny­na Aqmolany okrýg or­ta­­lyǵyna, ıaǵnı buıryqqa (prı­­kaz), qazaqtyń buryńǵy uǵy­mymen aıtsaq dýanǵa (dıvan) arnap tańdaǵan Sámeke han­nyń tuqymy Qońyrqulja Qu­daı­mendiuly. Negizgi sebep qa­zaqtyń Saryarqa aımaǵyna sheńgelin sala bastaǵan orys­tardy merıdıanaldyq saýdaǵa aralastyrmaý, Qaraótkelden túsetin paıdaǵa ortaqtastyrmaý, qazaqtyń kóshi-qon jáne qatynas jolyna bóget jasamaý. 

Qaraótkeldiń alǵashqy aǵa sul­tany Qońyrqulja Qudaımen­diulyna da, osy jerde zamanynda bılik qurǵan onyń atalary Sámeke, Ábilmámbet handarǵa da qalamyzda bir eskertkish joq. Tipti bul jerdiń han jaılaýy bolǵanyn da eshkim bilmeıdi. Biz Sámeke, Ábilmámbet handar arqyly qazaq tarıhyn tanýǵa, Qaraótkeldiń Túrkistan sııaqty qalalyq aımaqpen baılanysy týraly túsinigimizge qajetti tamasha derek alar edik.

№19 Aqmola bekinisi týra­ly ólketaný ádebıetinde kóp jazylǵan, ol túsinikti de Re­seı jáne Sovet zamanynda qa­zaq dalasyna órkenıetti osy bekinister ákelgen sııaqty sý­ret­­tedi. Bekinistiń alǵashqy qu­rylystaryn salǵan ınjener-podporýchık Popov degen adam eken. Onyń janyna Sibir áskerinen 52 soldat bekitilgen. Osy soldattardyń kómegimen 1834 jyly Popov Aqmola dýa­nynyń basqarmasy otyratyn úıdi, orys derekterinde «prıkaz» dep ataıdy, qyzmetkerlerge arnalǵan bir-eki úıdi aıaqtaǵanǵa uqsaıdy.

Qazaqstandy áskerı otarlaý kezeńiniń aıaqtalýyna baılanysty 1860-shy jyldary buryńǵy bekinisterge qala statýsyn berý saıasaty júrgizilgeni belgili. 1862 jyldyń 7 mamyrynda Ishki ister mınıstrligi Sibir komıtetine Aqmolany qala ataýǵa bolatyny týraly usynys jasap, Senat osy jyldyń 23 qazanynda jarlyǵyn shyǵardy. Resmı túrde Aqmolanyń okrýg­tik qala mártebesin alǵany týraly jurtshylyqty tanystyrý 1863 jyldyń 16 maýsymynda boldy. 

1864 jylǵy sanaq boıyn­sha Qaraótkelde 4777 adam ómir súrse, sonyń basym ­kóp­shi­ligi «Kazachıa stanısa» men «Tatar­skaıa slobodkada» meken­deıtin. Bekinistiń óz ishinde 36 mekeme úıi, 39 jeke menshik úı boldy. Stansada 119 úı, 4 qazynalyq mekeme úıi boldy. Tatar slobodasynda 105 úı. Qalanyń ózi osy kezeńde 25 sharshy shaqyrym aımaqty alyp jatqanymen, onyń sharýashylyq múddeleri qala aımaǵynan ondaǵan shaqy­rym syrtqa shyǵyp ketti. 

1876 jyly Aqmola bekinisi resmı túrde jabyldy, budan ári Aqmolanyń azamattyq qala esebinde tirshiligi tolyqqandy júrdi. 

Aıta bersek, Aqmolaǵa baılanysty sherter shejire kóp. Onyń birazyn jeke kitap etip jazǵanymyz bar. Kózi qaraqty oqyrman odan habardar bolar. Bul joly kókeıdegi kóp oılardyń keıbirine ǵana toqtal­dyq.

...Arqa tósindegi ajarly Astanamyz búginde Alashtyń altyn alqasyndaı kóz jaýyn alady. Kórkine kóz toımaıdy. El damýynyń lokomotıvine aınaldy. Elbasynyń tól týyndysy sanalatyn sáýletti shahardyń tarıhı túp-tamyry arǵy ǵasyrlarda jatqanyn keıingi jastar bile júrse durys bolar edi.

Jambyl Artyqbaev,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor