Elýinshi jyldardyń aıaǵy men alpysynshy jyldardyń bas kezinde turǵyzylǵan «hrýshevkalar» egemen el aýmaǵynda áli de jeterlik. Basym bóliginiń tozyǵy jetkeni, tipti birqatarynyń apat aldynda turǵany da jasyryn emes. Hrýshev Keńes Odaǵyn basqarǵan tusta Qazaqstandaǵy oblys ortalyqtarynyń biri atanǵan Aqtóbede shaǵyn páterli eki qabatty úıler ózge óńirlermen salystyrǵanda kóbirek salynǵan eken.
Oblys ortalyǵynda kópten beri paıdalanylyp kele jatqan 2 myńǵa taıaý kópqabatty úı bar. Jyljymaıtyn múlikke qatysty jasalǵan monıtorıngtik zertteýler 230 úıdiń turýǵa jaramsyz bolmasa da, tozý men eskirý deńgeıi joǵary ekenin aıǵaqtaıdy. Sonyń ishinde 15 úı apatty jaǵdaıda dep belgilengen. Eger bul kórinis sol kúıinde qala berse, jaman aıtpaı jaqsy joq, onyń arty kúnderdiń kúninde qaıǵyly jaǵdaılarǵa ákelip soqtyrmasyna kim kepil?..
«Biz qaýip etkennnen aıtamyz» degendeı, osy qaýiptiń aldyn qalaı alýǵa bolady degen tusta Aqtóbedegi apatty úılerdiń azaıýyna bas-kóz bolyp júrgen janashyr tulǵalar bar ekenine kóz jetkizdik. «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasynyń Aqtóbe óńirlik fılıaly men «Keremet úı» turǵyn-úı qurylys kooperatıvi JShS osy máselege alǵash ret qozǵaý salyp, apatty turǵyn úılerdi joıýdy nemese oǵan kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizý arqyly jańǵyrtý isin memleket-jekemenshik áriptestigi tetigimen júzege asyrǵandy jón kóredi. Deı tursaq ta, bul iske eń aldymen óńirdegi áleýetti qurylys kompanııalary qatysyp, apatty jaǵdaıdaǵy turǵyn úılerdiń jyljymaıtyn múlik naryǵyndaǵy qazirgi qunyn ótemese áleýmettik sıpattaǵy joba jartykesh kúıinde qalyp qoımaq. Bul týraly oı-pikirin bildirgen «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasy óńirlik fılıalynyń dırektory Nurlybek Muqanov:
– Memleket-jekemenshik áriptestigi arqyly jańa úıler salynsa, oblys ortalyǵyndaǵy apattyq jaǵdaıdaǵy úılerdiń sany azaıyp, turǵyndar syńǵyrlaǵan sý jańa páterlerdiń kiltin ıelenedi, – deıdi.
– Bul jaǵdaıda úı qurylysyn salýshy kompanııalar shyǵynǵa qalyp júrmeı me?– degen suraǵymyzǵa ol:
– Joq, olaı bolmaıdy. О́ıtkeni olar apatty jaǵdaıdaǵy úıdiń ornyna salynǵan nysannyń belgili bir bóligin burynǵy úılerdiń ıelerine beredi de, qalǵanyn kommersııalyq baǵa boıynsha sata alady. Bul rásimdi «Turǵyn úı qurylys jınaq banki» júıesi arqyly da retteýge bolady,– dep jaýap berdi. Nurlybek Muqanovtyń aıtýynsha, jańa úılerdiń qurylysyn júrgizetin kásipkerler turǵyndarmen júzbe-júz kelisim jasaýǵa tıis. Jańa turǵyn úıler sol kelisimderdiń nátıjesine sáıkes turǵyzylmaq.
Taǵy bir atap óterlik jaıt, Aqtóbe qalasynda jer telimderin ıelený tártibi negizinen aýksıon arqyly júrgiziletinimen baılanysty. Al aýksıonnyń aty –aýksıon. Mundaı jaǵdaıda arzan, qoljetimdi jer kólemine qol jetkizý múmkindigi ekitalaı. Qazirgi saraptamalar eski úıler aýmaǵynda basy artyq jer telimderi bar ekenin kórsetedi. О́z kezeginde muny qurylysty jobalaýshylar avtoturaq nemese balalar alańy retinde paıdalana alary anyq.
Qalaı degende de negizgi másele qarjy modelin eki jaqqa da tıimdi túrde qarastyrýǵa tireledi. Iаǵnı turǵyn úı ótemderin óteý men tóleý isi tek ınvestorlar men turǵyndar arasyndaǵy ózara kelisim men olardyń ortaq uıǵarymyna negizdelýi tıis. Qazir bul tetik qur joba emes, naqty iske aınala bastaǵany qýantady.
Joǵaryda tozyǵy jetken jáne apattyq jaǵdaıdaǵy úılerdi joıý isine bel býǵan qurylymdardyń biri «Keremet úı» turǵyn úı qurylys kooperatıvi ekenin aıtqanbyz. Bul baǵytta olardyń qolǵa alǵan qadamyna toqtalaıyq. Atalǵan zańdy tulǵa ıeleri qazirdiń ózinde segiz páterden turatyn alǵashqy eki qabatty apatty úılerdiń qunyn naryqtaǵy baǵaǵa saı ótep, alyp úlgeripti. Osy jumysqa qatysty atalǵan turǵyn úı kooperatıviniń tóraıymy Anar Kenjeǵalıevaǵa habarlasqan edik. Onyń áńgimesinen kóńilge túıgenimiz, kompanııa sonaý alpysynshy jyldardyń bas kezinde salynǵan eski úılerdiń ıelerimen kezdesip, ortaq mámilege kelipti. Birinshiden, turǵyndarǵa apatty jaǵdaıdaǵy úılerdiń tıisti baǵasyn óteıtini eskertilgen. Turǵyndarǵa sol ótelgen qarjyǵa óz qarajattaryn qosý arqyly qalanyń kez kelgen aýdanynan ózderine baspana alýǵa múmkindik beriletini aıtylǵan.
Áý basta turǵyn úı qurylys kooperatıvi eski páterlerdi satyp alý úshin belgilegen ortaq baǵa 7 mln teńge tóńireginde boldy. Áıtse de buǵan keıbir páter ıeleri kelispegen. О́ıtkeni keı páterlerdiń aýmaǵy 38 sharshy metr bolsa, endi bir páterler 42 sharshy metrdi quraǵan. О́zara keńese kele páterlerdiń alǵashqysynyń baǵasy 7 mln, keıingisi 7 400 000 teńge kóleminde belgilengen. Osyǵan turǵyndardyń bári de kelisipti. Sóıtip Aqtóbedegi apatty úılerde turatyn páter ıeleri alǵash ret ózderi qalaǵan jańa da jaıly qonystan, keıbiri jyljymaıtyn múliktegi ekinshi deńgeıli naryqtan páter satyp alyp, kóńilderi ornyqqan. Osylaısha Aqtóbedegi eski, apatty jaǵdaıdaǵy úılerdiń alǵashqy kezegi joıyldy. Beınelep aıtqanda, «hrýshevkalardyń» birazy kúresinge ysyrylyp tastaldy. Olardyń ornyna árqaısysy bir podezden turatyn toǵyz qabatty, elý tórt páterli sándi de jaıly úıler salynýda.
Bárin aıt ta, birin aıt, tozyǵy jetken turǵyn úılerdi joıý isinde seń qozǵaldy. Tek Aqtóbe oblysynda ǵana emes, respýblıkanyń barlyq óńirinde qazynadan qarajat jumsamaı-aq «hrýshevkalardan» qutylýdyń tıimdi tetigi jasaldy deýge bolady.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
