«Aýyl jyly» dep jarııalanǵan 2003 jyly 1 tonna dızeldik otynnyń baǵasy 234 dollar kóleminde, al 1 tonna bıdaıdyń baǵasy 98 dollar bolsa, 2017 jyly 1 tonna dızel otyny – 542 dollar, al 1 tonna bıdaı 110-120 dollar boldy. Iаǵnı 15 jyldyń ishinde dızel otyny 308 dollarǵa nemese 231%, al bıdaıdyń baǵasy nebári 12-22 dollarǵa nemese 112-122% qana ósipti.
2003 jyly 1 tonna bıdaıǵa 416 lıtr dızel otynyn satyp alýǵa (nemese aıyrbastaýǵa) bolatyn bolsa, 2017 jyly 1 tonna bıdaıdyń quny nebári 215 lıtr nemese 2 ese az dızel otynyn satyp alýǵa ǵana jetipti.
Elimizde jylyna 80 mln teńgeden astam munaı óndirilip, shıkizat jáne óńdelgen kúıinde shetelge shyǵarylyp, elimizdiń bıýdjetine qomaqty qarjy túsýde. Árıne, elimizdiń alǵa qaryshtap damýyna munaı eksportynyń qosqan úlesi erekshe. Alaıda tabıǵat-ananyń bergen baılyǵyn utymdy paıdalana almaı otyrǵanymyz qynjyltady.
Ásirese, osyndaı baılyqtyń ortasynda otyryp, munaı ónimderiniń áleýetin aýyl sharýashylyǵyn qarqyndy damytýǵa jumsaı almaı kelemiz. Halqymyz kúndelikti tutynatyn azyq-túlik ónimderin óndirýge jumsalatyn munaı ónimderiniń baǵasyn retteı almaı, jyl saıyn egin jınaý kezinde dızel otyny baǵasynyń qymbattaýyna jol berip kelemiz. Nátıjesinde dúkenderde, bazarlarda nan, et, sút, kókónis, jemis-jıdek, t.b. azyq-túlik ónimderi qymbattaı túsýde.
Jyl saıyn naýqan kezinde janarmaı qymbattaýyna baılanysty Energetıka mınıstrliginiń basshylary baspasóz máslıhatyn ótkizip: «Bul birneshe faktorlarǵa qatysty jaǵdaı. Tutyný kóleminiń ósý sebebi óndirilgen dızel otynynyń basym bóligi aýyl sharýashylyǵy men temir jol salalaryn qamtamasyz etýge jumsalady.
Budan basqa suranystyń artýy Qazaqstan arqyly ótetin tranzıttik júk tasymalynyń maýsymdyq ósýimen jáne kórshi elderdiń shekaralas aımaqtarynda baǵanyń dısparıtetine baılanysty otynnyń shekara asyp ketýine qatysty bolyp otyr. Osyǵan oraı Reseıden qymbat baǵamen janarmaı satyp alýǵa májbúr boldyq» deıdi. Bul jyl saıyn qaıtalanatyn jáne taýsylmaıtyn jyrǵa aınaldy.
Janarmaı baǵasynyń ósýine Úkimettiń 2018 jylǵy 16 sáýirdegi №173 Qaýlysyna sáıkes dızel otynyna arnalǵan aksız mólsherlemesiniń aǵymdaǵy jyldyń 1 maýsymynan bastap, ıaǵnı aýyl sharýashylyǵy jumystary qyza bastaǵannan 1 lıtri úshin 7,7 teńgege kóterilýi de áser etken.
Úkimettiń bul sheshimin qalaı túsinýge bolady? Azyq-túlik bárimizge kerek. Jasqa da, kárige de, sharýaǵa da, jumysshyǵa da, munaıshyǵa da, mınıstrge de. Bárimiz kúnde dúkenge baramyz. 3 mezgil tamaqtanamyz.
Al sol ónimderdi óndirip jatqan sharýalarǵa jan-jaqty qamqorlyq jasap, qoldaý kórsetý arqyly (janar-jaǵarmaı baǵasyn tómendetý, arzan nesıe berý, sýbsıdııalaý, t.b.) azyq-túlik ónimderin arzandatýǵa atsalysýdyń ornyna, dál egin jınaý naýqany aldynda dızel otynynyń aksız mólsherlemesin kóterýi tipten túsiniksiz.
Eger Úkimet munaı ónimderiniń baǵasyn naryq zańdylyqtaryna sáıkes rettep otyrǵan bolsa (shekaralas elderdegi baǵa dısparıtetine baılanysty dızel otynynyń shekara asyp ketpeýi úshin), onda munaıdy qymbat satýdan túsken qarjy esebinen aýyl sharýashylyǵyna qajetti 730-770 myń tonna janarmaıǵa (bul elimizde óndiriletin munaı ónimderiniń 0,9%-i tóńireginde ǵana) sýbsıdııa berý máselesin nege sheshpeıdi? Ne sebepti jýyrda jańǵyrtýdan ótken munaı óńdeý zaýyttarymyz eldi qajetti janarmaımen qamtamasyz ete almaı, Reseıden qymbat baǵaǵa satyp alýǵa májbúrleıdi?
Úkimettiń aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerine beretin janarmaıdyń baǵasyn arzandatý saıasaty syn kótermeıdi. Aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileriniń bir jylǵa qajetti munaı ónimderi 769 myń tonna bolsa, arzandatylyp berilgen janarmaı kólemi nebári 394 myń tonna, onyń da baǵasy sońǵy kezde joǵaryda aıtylǵandaı qymbattap ketti.
Memleket basshysy 2014 jyly 17 qazandaǵy Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda elimizde jańa munaı óńdeý zaýytyn salý qajettiligin naqty ekonomıkalyq mysaldarmen dáleldeı kele, «О́zimizdiń munaıymyz bola tura, kim kóringenge alaqan jaıyp, áldekimderge jalynyp, munaı ónimderin suramas úshin, bizge qandaı bolǵanda da jańa munaı óńdeý zaýytyn salý kerek» degen bolatyn.
Alaıda arada 4 jyl ótse de áli kúnge deıin jańa munaı óńdeý zaýytyn salý isi sheshilmeı, joǵaryda aıtylǵandaı munaı ónimderin Reseıden tasymaldaý tyıylmaı tur.
Jyl saıyn Qazaqstannyń Energetıka jáne Aýyl sharýashylyǵy mınıstrlikteri egin egý men jınaý jumystaryn júrgizýge dızeldi otyndy jetkizý úshin birlesken túrde munaı óńdeý zaýyttaryna oblystardy bekitedi, aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerge qajetti munaı ónimderiniń kólemin anyqtap, ony ýaqtyly jetkizý týraly sheshimder qabyldaıdy.
Alaıda ártúrli sebeptermen sharýalarǵa qajetti ónimder jetispeı jatady. Nátıjesinde sharýalardyń ala jazdaı aptap ystyqtaǵy eńbegi esh bolady, egin jınaý merzimi sozylyp, ónim ysyrap bolady. Elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigine orasan zor zııan keledi. Bir qyzyǵy, osy másele jyl saıyn qaıtalanady. Sondyqtan Úkimet óte ózekti bul máseleni arnaıy qarap, aýyl sharýashylyǵyna jumsalatyn janar-jaǵarmaıdyń (dızel otyny, benzın, t.b) jetkilikti qoryn quryp, ony arzandatylǵan baǵamen sharýalarǵa jetkizip beretin júıeni qurýy qajet. Bul – elimiz úshin óte mańyzdy.
Qýanysh AITAHANOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory
