Atalǵan qor 1993 jyly Aral teńizin qutqarý, Aral aımaǵyn ekologııalyq saýyqtyrý jónindegi birlesken is-qımyldardy, baǵdarlamalar men jobalardy iske asyrý maqsatynda Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan jáne О́zbekstan basshylarynyń birlesken sheshimimen qurylǵan bolatyn.
Búginde bul uıym XX ǵasyrdyń iri apaty dep moıyndalǵan Aral teńizi problemasynyń saldaryn joıý jónindegi Ortalyq Azııa memleketteriniń kúsh-jigerin úılestirýdiń yqpaldy quralyna aınalyp úlgerdi. Onyń ústine BUU Bas Assambleıasynyń 63-shi sessııasynda Halyqaralyq Araldy qutqarý qoryna baqylaýshy mártebesin beretin qarar qabyldandy, bul qujat onyń halyqaralyq uıym retindegi róliniń artqanyn aıǵaqtaıdy.
2009 jyly Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń Almatyda ótken sammıtinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń Syrdarııa ózeniniń ótkizý qabiletin kúsheıtýge jáne Soltústik Araldy sýmen kóbirek qamtamasyz etýge baǵyttalǵan «Syrdarııa ózeniniń arnasyn jáne Aral teńiziniń soltústik bóligin retteý» jobasynyń birinshi kezeńin aıaqtaǵany jóninde habardar ete kele, Qazaqstan álemdik ekonomıkalyq daǵdarysqa qaramastan, josparlanǵan jumystardy toqtatpaýǵa nıetti ekendigin aıtqan bolatyn. Búginde atalǵan jumystyń úshinshi kezeńine aıaq bastyq.
Mine, bıyl atalǵan qordyń qurylǵanyna 25 jyl, al Almaty sammıtiniń ótkenine de toǵyz jyldan asty.
Qazaqstan tarapynan osy ýaqyt aralyǵynda qyrýar is atqaryldy. Syrdarııa ózeniniń eń tómengi aǵysynda ornalasqan ári sýmen qamtý problemasyn sezinetin Qazaqstan osy máselelerdi óńirdegi barlyq memlekettermen birlesip kelisilgen sý saıasatyn júrgizýdiń arqasynda ǵana tabysty sheshýge bolatynyn tereń túsinedi. Arnasy kepken Araldyń ekologııalyq zardabyn kóbirek tartyp otyrǵan da bizdiń tarap.
Halyqaralyq Araldy qutqarý qory jumys júrgizip kelgen jyldar ishinde Aral tóńiregin ekologııalyq turǵydan saýyqtyrý jáne áleýmettik-ekonomıkalyq problemalaryn sheshý jónindegi kóptegen baǵdarlamalar júzege asyryldy. Qazaqstan Dúnıejúzilik banktiń qoldaýymen teńizdiń soltústik bóligin qalpyna keltirdi.
Memleket tarapynan da bólingen qomaqty qarajattyń arqasynda teńizdiń soltústik bóligi Aral qalasyna jaqyndap, jergilikti halyqtyń turmysyn jaqsartýǵa oń yqpalyn tıgizdi, balyq aýlaýǵa, jumys oryndaryn qurýǵa múmkindik berdi. Eń bastysy, teńiz tartylǵan soń nápaqasynan aıyrylyp, tuzdy shańnan qashqan jurt Aralǵa qaıta oralyp, ata qonystarynda ata kásibin jalǵastyrýǵa múmkindik aldy. Aral teńiziniń qurǵaǵan tabanynda 2008 jyldan beri aýdany 56,5 myń gektar jerge sekseýil egý jumysy júrgizilgenin de aıta ketý kerek.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda eldegi ekologııalyq ahýalǵa Araldyń jaıyn qatystyra otyryp erekshe mán bergen bolatyn.
«Tek ótken ǵasyrdyń ortasynda, nebári birneshe jyl ishinde mıllıondaǵan gektar dalamyz aıaýsyz jyrtyldy. Baǵzy zamandardan beri urpaqtan urpaqqa jalǵasyp kelgen ulttyq pragmatızm sanaýly jylda adam tanymastaı ózgerip, asta-tók ysyrapshyldyqqa ulasty. Sonyń kesirinen Jer-Ana jaratylǵannan beri shóbiniń basy tulparlardyń tuıaǵymen ǵana taptalǵan dalanyń barlyq qunary qurdymǵa ketti. Túgin tartsań maıy shyǵatyn myńdaǵan gektar mııaly jerlerimiz ekologııalyq apat aımaqtaryna, Aral teńizi ańqasy kepken qý medıen shólge aınaldy. Osynyń bári – jerge asa nemquraıly qaraýdyń ashy mysaly», degen edi Elbasy.
Aral teńiziniń tartylýy, tipti qurdymǵa ketýiniń sebep-saldary talaı aıtyldy, jazyldy. Tipti Qazaqstan ǵaryshkeri Aıdyn Aıymbetov ǵaryshqa saparynda Aral teńizin sýretke túsirip, kesapattyń ǵalamdyq aýqymyn da aıtyp bergen edi.
«Jalpy, ǵaryshtan qarasaq, Aral teńizi qandaı úlken teńiz bolǵanyn baıqaımyz. Biraq dál qazirgi jaǵdaıyn aıtsam, teńizdiń sýy tartylyp, sor topyraq qummen aralasyp, eldi mekender men qunarly jerlerge jaqyndap keledi. Ǵaryshtan Aral teńiziniń qanshalyqty kóp tartylǵany anyq kórinip tur», degen bolatyn ǵaryshker.
О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynan bastap teńiz deńgeıi tómendeı, keı alqaptary sortańǵa aınaldy. О́ıtkeni Aralǵa quıatyn ózen boıyna halyq tyǵyz qonystana bastap, sýdy kóp mólsherde qajet etetin sharýashylyqqa den qoıǵan bolatyn. Araldyń túbine jetken maqta men kúrish sharýashylyǵy ekendigin ǵalymdar áldeqashan dáleldep qoıdy. Sóıtip KSRO-ǵa qarasty ishki sý qoımalarynan aýlanatyn balyqtyń 13 prosentin berip otyrǵan Aral teńizi qurdymǵa kete bastady. Bir kezderi dúrkiregen balyq sharýashylyǵy joıylyp, alyp kemeler qaırańda qaıyrlap qaldy. Sondaı-aq teńiz aýmaǵynan aýlanatyn ańdardyń da qarasy kemidi. Al teńiz aınalasyndaǵy biregeı ósimdikter tamyrynan qýrap, aınalany tuzdy qum basty. Bir sózben aıtqanda, keńestik sharýashylyq júrgizýdiń qasiretinen tabıǵattyń tepe-teńdigi buzylyp, Aral qasireti naǵyz apatqa aınalǵan-dy.
Sózdiń shyny kerek, Aral teńiziniń máselesi bizdiń óńirge, sondaı-aq Halyqaralyq qor qurǵan memleketterge ǵana emes, búkil álemge qater tóndirip otyrǵany ras. Tipti, ekologııalyq apattyń deńgeıi janyńdy túrshiktiredi. Dálel retinde aıtar bolsaq, teńizdiń tartylýy saldarynan jyl saıyn 75 mıllıon tonnaǵa deıin shań men ýly tuzdy jel kóterip, onyń tozańy qazirdiń ózinde Eýropa men Antarktıdadan tabylýda. Mine, halyqaralyq qoǵamdastyq osy úshin de alańdaıdy.
Álbette, tastyń aýyrlyǵy aldymen túsken jerine ǵana seziledi. Osy oraıda Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan jáne О́zbekstan memleketteriniń de Aral zardabyn tartyp otyrǵandyǵyna eshqandaı talas joq. Alaıda sońǵy 10 jyldyń kóleminde Aralǵa qatysty osynaý uıymnyń jumysy saıabyrsyp, quryltaıshy memleketter ishten tynyp jatty.
Saıyp kelgende, Túrikmenbashydaǵy mereıtoılyq sammıtte Araldyń taǵdyry aımaq taǵdyry aýqymynan áldeqashan shyǵyp ketkendigin taraptar talassyz moıyndap, atqarylǵan isterge qorytyndy jasap, Araldy qutqarý qorynyń jumysyn jandandyrýǵa kelisip, bolashaqtaǵy josparlarymen bólisýi tıis.
Sózdiń oraıy kelgende aıta ketý kerek, kúni keshe Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesin anyqtaýda kórshiles memleketterdiń ortaq mámilege kelip, aýyzbirshilik tanytqany álemge úlgi boldy. Al Aral teńizine baılanysty qaýipsizdikpen, qorǵanyspen ushtasatyn qıyndyq joq. Bastysy – ekologııa, eldiń saýlyǵy jáne sodan soń ǵana ekonomıka. Bir aımaqtaǵy baýyrlas memleketterdiń bul máselede de ortaq sheshimge keleri kúmán týdyrmaıdy.
Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»
