Eskertkish kez kelgenge qoıyla bermeıtini belgili – san-sapat qaǵazdar men kelisimderge qol qoıylýy, «bul kim, halyqqa qandaı eńbegi sińdi, eskertkish qoıýǵa laıyqty ma?» dep shuqshııa úńilgen komıssııalardyń tezinen ótý úshin ol adamnyń rasynda talaı synǵa tótep beretin tulǵa bolýy tıis.
...Kórshi Atyraý óńirinde munaı salasynda basshylyq qyzmette júrip, «paı, shirkin, tyńnan túren salǵandaı etip, osy bir mań dalaǵa qashan burǵy túsirer ekenbiz?! Munaı salasyndaǵy azdy-kópti tájirıbeme súıensem, mynaý Mańǵystaý jerinde erekshe syr bar, mańǵazdyq bar, nebir baılyqty baýyryna basqan qupııa jatys qoı bul!» dep Mańǵystaý dalasyna kóziniń qyryn salyp qoıatyn. Mańǵystaýdyń 6 mln 245 ga jerine zertteý júrgizgen jaıylymdyq-melıoratıvtik trest biraz jerdi jaıylymdyq dep tanyp, qalǵan úlesterdi qumdaq, sor, ańǵar, jar, egistik alqap, taqyr dep bólip qarastyrǵan. Al sýly jerdiń úlesi bolmashy ǵana jáne «qolaısyz, paıdasyz jer» dep tanylǵan az-maz jer taǵy bar. Sol paıdasyz jerdiń syry tereńde bolar, kim bilgen?! Osylaısha qaýyrt jumystan qoly sál bosasa Safıdyń oıy Mańǵystaý dalasyn kezip ketetin... Tipti munaı óndirýden ózgelerge ónege bolǵan Bakýdyń belsendiligine jetýdi ishteı maqsat etken Qazaqstannyń Mańǵystaý munaıyn ıgermese bul armany tek qııal túrinde qalatyndyǵyn da sanasymen boljap qoıǵan. О́ıtkeni soǵystan sońǵy qalpyna keltirý, eńse kóterý jyldarynda Qazaqstan jylyna 1200-1400 myń tonna munaı óndirip, búkilodaqtyq munaı óndirisinde nebári 2-3 prosenttik úlesti ǵana ıgere alǵan edi. Bul, árıne odaqtyń, úkimettiń kóńilin kónshitpeıtini anyq.
1951 jyly Máskeýdegi Ortalyq komıtettiń sheshimimen «Qazaqstanmunaı» birlestigine basshy bolyp taǵaıyndalǵan Safı О́tebaev kidirmeı Mańǵystaý dalasyn zertteýge kúsh jumyldyrdy. Sýsyz, kóleńkesiz en dala, qysy qandaı qatal bolsa, jazy sonshalyqty ystyq, baılanys, qatynas múmkindigi joq, aýyzeki tilde «О́li qoltyq» atanyp ketken óńirde jumys júrgizýdiń ońaı bolmaıtyndyǵyn bilgen S.О́tebaev aldymen máseleni zertteýshiler úshin qolaıly jaǵdaılardy uıymdastyrýdan bastady.
Qıyn da jaýapty, asa mańyzdy jumysty jolǵa qoıý jáne nátıjege qol jetkizý ońaı bolǵan joq. Aldymen at basyn tiregen Tóńirekshyń toń-teris qalpynda úmitti aqtamaı tomsarsa, bolar-bolmas munaıymen kóz qýantqan Túbijiktegi qýanysh uzaqqa barmady, al Qusaıyn, Qarasaz-Taspas alańdary da az-maz munaıymen aldaýsyratyp tyndy, Qyzan jeri tipti bas ıgen joq. Odaq qulaq túrip, Mańǵystaý dalasynan árbir kúni jańalyq habar kútip otyrǵanyn jáne munaı tabylmaǵan kúnde ketken aqsha, shyqqan shyǵynǵa ózi ǵana jaýapty ekendigin oılaǵanda Safıdyń unjyrǵasy túsip muńaıyp qalady da, mań daladan úmitin úzbeı báribir jigerlene alǵa umtylady. Baǵytty О́zen men Jetibaıǵa qaraı burdy.
Osylaısha 1951 jyly Mańǵystaýdy zertteýdi bastaǵan jumysynyń – nebir uıqysyz túnder men kúlkisiz kúnderdiń jaýabyndaı bolyp, 1961 jyly 5 shildede Jetibaıdaǵy uńǵydan munaı burqaǵy atqylady. Al sol jyldyń sońynda, ıaǵnı 10 qazanda О́zendegi uńǵy qara altyndy «qusa» jóneldi. Jetibaıdaǵy uńǵy táýligine 400 tonna munaı berse, О́zendegi uńǵynyń táýliktik óndirý kólemi 80 tonnany qurady. Bul Qazaqstannyń munaı óndirisine qosylǵan qanshalyqty úles ekendigin shamalaı berińiz... Kóp uzamaı dendeı zertteý nátıjesinde Jetibaıda 147 mln tonna munaı men 32 mlrd tekshemetr gaz qorynyń, О́zende 600 mln tonna munaı men 6 mlrd tekshe metr gaz qory bar ekendigi anyqtaldy. Safıdyń talaı qınalsa da úzilmegen úmit-senimi aqtalyp, mereıi ósken sát edi bul.
Búkil Odaqty qýanyshqa bólep, shartarapqa shattana taraǵan jańalyq – Safı О́tebaev bastaǵan munaıshylardyń, dala tósinde qajymaı-talmaı eńbek etken erlerdiń eńbeginiń aqtalǵany edi! Arada ótken on jyl aıtýǵa ǵana ońaı, kirpigin qaqpaı qadaǵalap otyrǵan Odaqtyń yzǵarynyń astynda joqtan bar jasap, qula dúzge jan bitirýdiń, maman tartyp, jumysqa jumyldyrýdyń, tabıǵattyń qıyndyǵy men qoldan jasalǵan qıturqy kedergilerdi jeńip, jumysty uıymdastyrýdyń aýyrtpalyǵyn sol kezdiń erlerindeı eshkim uǵyna almas, sirá! Mańǵystaýdy tereńdep zertteý, tehnıka men jumys kúshin tartý, olardy azyq-túlikpen, sýmen, kıim-keshekpen, qural-jabdyqpen qamtamasyz etý óz aldyna, temir jol túgili, dalasyna jorǵalaǵan jylan men jortqan kıikten basqa iz túsip kórmegen ólkede is júrgizý úshin qatynas jolynyń bolýy asa mańyzdy.
Sondyqtan S.О́tebaev Fort-Shevchenko men Gýrev arasyn sý joly arqyly baılanystyrý úshin aılaq salýdy aldyńǵy kezekte uıymdastyrdy, sondaı-aq 1963 jyly Batys Qazaqstan Halyq sharýashylyǵy keńesiniń tóraǵasy bolyp júrip, 1963 jyly Búkilodaqtyq Halyq sharýashylyǵy keńesine Mańǵystaý munaıyn jedel ıgerý týraly usynystaryn qoıdy. Shevchenko qalasynda «Mańǵyshlaqneft» birlestigin qurý, munaıshyjumysshylardyń eńbekaqysyn kóterý, aıaqtalǵan Maqat – Shevchenko temir jol qurylysyn Jetibaı arqyly О́zenge jetkizý, Shevchenko qalasynan Jetibaı arqyly О́zenge joǵary voltti elektr jelisin tartý, О́zende turǵyn úıler salý, «Shevchenko – Jetibaı – О́zen» asfalt jolyn, sondaı-aq munaı óndirý kásipshilikterine qajetti túrli óndiris bazalaryn salý men munaı jáne sý qubyrlaryn tartý máseleleri odaqtan qoldaý taýyp, Safıdy taǵy bir qýantty. Jergilikti jastardan munaıshy mamandar daıyndaý qajettigin ańǵaryp, QazKSR Mınıstrler keńesine hat jazyp, óz elimizde munaı fakýltetin ashý týraly usynys túsirdi, mańyzdy usynys aıaqsyz qalmaı Almatydaǵy polıtehnıkalyq ınstıtýtta munaı fakýlteti ashyldy. Osylaısha buǵan deıin Reseıde, Tatarstanda, Bashqurtstanda jáne Ázerbaıjanda oqý qajet bolǵandyqtan, munaı mamandyǵyna moıyndaryn bura bermeıtin qazaq jastaryn óz elimizde oqytýǵa qol jetti. Atalmysh munaı fakýltetine oqýǵa túsken mańǵystaýlyq balalardyń qınalmaı oqýy úshin Safı О́tebaev ınstıtýtqa jınalmaly jataqhananyń ekeýin syıǵa berdi.
...Mańǵystaý dalasyndaǵy dúbir osylaı bastalǵan edi...
Alǵashqy qazaq ınjener-munaıshysy, elimizdegi munaı ındýstrııasyn uıymdastyrýshylardyń biri, KSRO Qurmetti munaıshysy, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen ǵylym men tehnıka qaıratkeri, Odaqtyq joǵary nagradalardy aıtpaǵanda, Qazaqstan Respýblıkasynyń joǵarǵy memlekettik marapattary – «Otan» jáne I dárejeli «Barys» ordenderiniń ıegeri, dańqty munaıshy Safı О́tebaevtyń Mańǵystaý munaı óndirisine ǵana emes, qazaq munaıyna sińirgen eńbegi ólsheýsiz, onyń bárin tizbektep aıtyp jatý múmkin emes. Eń bastysy, esil erdiń eńbegin elep, Aqtaýda eńseli músinniń qoıylýy – keshegi erdiń úlgi-ónegesin búgingi jáne keler urpaqqa nasıhattaýmen qatar, aǵa býyndy qasterlegen urpaq sabaqtastyǵynyń izgiligin tanytty.
Saltanatty sharaǵa Mańǵystaý oblysy ákiminiń orynbasarlary, S.О́tebaevtyń qyzy Svetlana О́tebaeva, belgili kásipker Tóken Tanauly, jaqsy istiń uıytqysy, ári uıymdastyrýshysy bolǵan azamattar – Beket Turǵarauly, Meıram Ahmetjanov, Ǵanı Karın, Aqtaý qalasynyń turǵyndary men munaı-gaz salasy qyzmetkerleri qatysty.
Músinniń ashylýymen Mańǵystaý oblysy ákiminiń orynbasary M.Sqaqov quttyqtasa, ardager munaıshy, oblystyq qoǵamdyq keńes tóraǵasy S.Qyrymqulov, Almatydan arnaıy kelgen Svetlana Safıqyzy, Beket Turǵarauly sóz sóılep, Safı О́tebaevtyń eńbegi men azamattyq bolmysyn eske alyp, onyń esimin este qaldyrý, urpaqtyń Safı syndy ardager býynǵa qarap boı men oı túzeýi qajet ekendigin aıtty.
О́tken jyly Aqtaý qalasyndaǵy mektep aýlasyna kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Nurtas Ońdasynovtyń keýdemúsinin qoıǵan azamattar bıyl mańǵystaýlyqtardy taǵy qýantty. Keýdemúsindi kólegeılegen aq jamylǵy sýsı sypyrylǵanda qasqaıyp qarsy qarap turǵan Safı О́tebaevtyń kórikti músinin kórgen halyq qýanyshpen dýyldata qol soǵyp, máre-sáre bolyp jamyraı jóneldi, eskertkish mańyna gúl shoqtaryn qoıýshylarda tolas bolǵan joq. Bul – Qazaqstanǵa eńbegi sińgen músinshi, T.Júrgenov atyndaǵy О́ner akademııasynyń professory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Esken Sergebaevtyń sheber qolynan shyqqan týyndy. El-jurtymen «qaýyshqan» Safı ata rýhy urpaǵyna rıza bolar dep oılaımyz, al eńbegin ardaqtap, rýhy aldynda azamattyq is tyndyrǵan azamattarǵa halyq zor rızashylyqpen alǵystaryn jaýdyryp jatty.
– Elimizdiń munaı salasynyń qalyptasýynda, órkendeýinde Safı О́tebaevtyń eńbegi zor. «Eshten kesh jaqsy» degendeı, Safıǵa eskertkishtiń qoıylýy – ótkendi baǵalaý, keleshekke ónege berý dep oılaımyn. Biz, Safıdyń shákirtteri Tabyn Orjanov ekeýmiz osy máselemen 30 jyl boıy aınalystyq – tıisti oryndarǵa talaı ret usynystar túsirdik. Búgin armanymyzdyń oryndalǵanyna kóz jetkizip, qýanyp otyrmyz. Jaqsy ıdeıaǵa jan bitirip, Safı aǵamyzdy aramyzǵa «alyp kelgen» demeýshi bolǵan, qoldaý kórsetken azamattarǵa, músinshige kóp rahmet, – deıdi ardager energetık Qalabaı Tóleshuly.
Safı О́tebaev alysta júrip ózi ańsaǵan, qyzmette júrip qıyndyǵymen arpalysyp, birin-biri joǵary jetistikterge jetkizgen Mańǵystaý tórinde halyq qoshemetimen bıik tuǵyrǵa jaıǵasty. Ol el-jurtynyń júreginen máńgi oryn alǵan tulǵa, onyń bıigi eshqashan alasarmaıtyny anyq.
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy
