Álemde kıimge degen suranys artýda
Tipti, búgingi kıim naryǵynyń sharyqtaý shegine jetkeni sondaı, «brendtik», «lıýkstik kıimder» dep ekshelenip, quny altynnan da baǵaly bola bastady. Bul úderisten qazaq dızaınerleri de qalys qalǵan joq. Otandyq ónimniń jarnamasy jer jaryp turmasa da, baǵasy sheteldik kıimdermen birdeı. Sebebi otandyq brend qalyptastyrýshylar matadan bastap, qajetti jabdyqtardyń barlyǵyn syrttan aldyrady.
Taıaýda túrik lırasynyń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamy 27 prosentke quldyrap, rekordtyq kórsetkish ornatty. Bul jaǵdaıdy týrıster tıimdi paıdalanyp, qorjyndaryn túrik taýarlaryna toltyryp úlgergen. Ásirese, Chanel, Louis Vuitton býtıkteriniń aldynda Azııa men Arab elderinen kelgen týrısterdiń qarasy qalyń. Osyǵan oraı, Blýmberg agenttigi saraptama jasap, Túrkııadaǵy saýda-sattyq ótken jyldyń jaz mezgilimen salystyrǵanda 30 prosentke artqandyǵyn anyqtady. Kemerdegi áshekeı buıymdar satatyn dúkenniń ıesi Erol Kalachtyń aıtýynsha, lıra baǵamynyń ózgerýi saýda-sattyqtyń, onyń ishinde kosmetıka, áshekeı buıymdar men kıimderdiń kóptep satylýyna áser etken. Onyń ústine taýarlardyń barlyq túrin túrikterdiń ózderi óndiretin bolǵandyqtan ónimge qosylatyn prosent mólsheri kemip, baǵasy da arzandaı túsedi. Osydan baryp, ónim óndirýde shıkizattyń elimizde óńdelýi, ony suryptap daıyn ónim shyǵarýǵa usynatyn shaǵyn sehtardyń kóptep ashylýy asa mańyzdy ekenin túsinemiz.
Qazir qajetti materıaldardyń syrttan ákelinýi ekonomıkadaǵy qalypty úderiske aınalyp otyr. Álbette, bul jalpy satylymdaǵy baǵanyń aspandap ketýine negizgi sebep bolmaq. Al shıkizatty syrttan alyp, odan daıyn materıal jasap, ony eselep qaıta syrtqa shyǵarý arqyly paıdaǵa shash etekten kenelgen damyǵan memleketter az emes.
Onyń ózinde saýda naryǵynda shıkizattyń quny sonshalyqty qymbatqa túse qoımaıtyny belgili. Mysaly, Eýropa elderi, onyń ishinde sándi kıimniń otany sanalatyn Italııa men Fransııa qara qoıdyń júnderin arnaıy tapsyryspen aldyrady. Olardyń talaby boıynsha shıkizat tasymaldaıtyn elden júndi jýyp jiberýge qatań tyıym salynǵan. Eýropalyqtarda júndi tazartýdan bastap, mata jasaýǵa deıingi kezeńdi qamtıtyn arnaıy sehtar jumys isteıdi. Iаǵnı shıkizattan qandaı jaǵdaıda sapaly materıal alýǵa bolatynyn jaqsy meńgergen. Sol úshin de ózderinde bekitilgen ereje boıynsha jumys júrgizip otyr. Búginde eýropalyqtardyń sándi, sapaly matalaryna suranys joǵary, onyń baǵasy da arzanǵa túspeıdi. Soǵan qaramastan, qoǵamda daıyn matalardan brendtik kıim tigip, oǵan «otandyq ónim» dep ataý berip, saýdasyn qyzdyryp júrgen sángerler de, tiginshiler de, kásipkerler de jeterlik.
Álemdik kıim naryǵynyń qalyptasý dáýiri damyǵan elderde sharyqtaý shegine jetti desek, artyq aıtpaǵan bolar edik. Oǵan dálel Forbes keltirgen myna bir aqparat. Búginde Gucci, Louis Vuitton, Burberry, Chanel, Versace, Prada, Dior, Alexander McQween, Giorgio Armani, Ralph Lauren, Hermes, Dolce & Gabbana, Salvatore Ferragamo, Dunhill, Calvin Klein syndy brendter shartarapty jaýlap úlgerdi. Onyń bir kórinisi mynada. Sońǵy eki jylda sánge saýattylyǵy artqan qaýymnyń qarasy qalyńdap, kıim alýshylar sany 3,5-ten 4,5 prosentke artyp otyr. Eger buǵan deıin kıim naryǵy Eýropa men Soltústik Afrıkada qarqyndy damysa, bul úderistiń sońǵy eki jylda geografııalyq orny ózgerip, Azııa men Ońtústik Amerıka elderine qaraı aýysqan. Dese de, álemdik deńgeıdegi brendtik kıim ındýstrııasynda máseleler de bar. Bul týraly taıaýda McKinsey jáne Company agenttikteri saraptama jasap, sıfrly tehnologııalardyń sán salasyna enýi arqyly eki ese paıda tabýǵa bolatynyn, biraq bul máselege kelgende oq boıy ozyq turǵan brendterdiń ózi aqsap turǵanyn jazady. Búgingi sıfrly dáýirdiń alpaýyttary Alibaba jáne Amazon syndy korporasııalar joǵaryda atalǵan sán ındýstrııasynyń ókilderin birlese jumys isteýge, ár taýar óndirýshiniń kommýnıkasııalyq arnasyn qalyptastyrýǵa úndep otyr. Aldaǵy eki jylda sıfrly álemge qosylý arqyly ónimderin nasıhattaýǵa nıet bildirýshiler sany 75 prosentke jetedi degen boljam bar.
Sheteldik materıaldardan jasalǵan «otandyq ónim»
Sońǵy ýaqytta Qazaqstanda otandyq ónimderdiń úlesi artyp, jeńil ónerkásipti damytýda seń qozǵala bastaǵandaı. Kıim, toqyma óndirisi ótken jylmen salystyrǵanda 15,5 prosentke artqan. Onyń ishinde respýblıkalyq kórsetkishtiń 51 prosenti Almaty oblysyna tıesili. Bul óńirde elge tanylyp úlgergen «GLASMAN», «Arlan 777», «TF Ajar», «Medıateks-N», «Texti Market» syndy brendter bar. Kıim óndirisi boıynsha ekinshi orynda Qaraǵandy oblysy tur. Atalǵan óńirdegi kıim ónerkásibi jalpy kórsetkishtiń 16,1 prosentin quraıdy. Onda syrtqy kıim shyǵaratyn «Temirtau assoclates and ancillarles» kompanııasy jáne arnaýly kıimder shyǵaratyn «Iýtarııa LTD» JShS jumys isteıdi. Al úzdik úshtiktiń qataryna kiretin Almaty qalasyna jalpy kórsetkishtiń 14,6 prosenti tıesili. Degenmen, eldegi jeńil ónerkásip, onyń ishinde kıim óndirisi endi qarqyn ala bastaǵan salalardyń qatarynda. Sebebi, elimizde syrttan keletin daıyn ónimderdiń úlesi basym. Mysaly, toqylǵan jempirler men keýdeshelerdiń 98,9 prosenti syrttan ákelinse, bar bolǵany 1,1 prosenti otandyq ónim. Syrtqy kıimderdiń 97,9 prosenti shetelden kelse, 2,1 prosenti qazaqstandyq ónim, al sporttyq kıimderdiń 83,1 prosenti ımporttyq taýarlar bolsa, 16,9 prosent otandyq ónimniń úlesi. Shulyq syndy toqyma ónimderdiń 80,7 prosenti syrttan keletin taýarlar, al 19,3 prosenti ózimizdiń ónimder.
Otandyq óndirýshilerdiń naryqty tolyq qamtamasyz etýge áleýeti jetkiliksiz bolýyna qandaı sebep túrtki ekenin bilý úshin birneshe kıim shyǵaratyn fabrıkalar men sheberhanalarǵa habarlasyp kórgen edik. Kazakhstan Brand Incubator-dyń negizin qalaýshy Aıka esimdi dızaınerdiń aıtýynsha, sońǵy jyldary otandyq kıim shyǵaratyn irili-usaqty fabrıkalar men jeke dızaınerler Qazaqstandaǵy kıim ındýstrııasyn ilgeriletip, tyń jańalyqtar ákelýde. Kópshiligi áıelderge arnalǵan kıimder men aksesýarlar jáne erlerge arnalǵan kostıýmder men balalar kıimin óndirýdi qolǵa alǵan. Dese de qazaqstandyq brendterdiń sapasy álemdik deńgeıge jete almaı otyr. Otandyq kıimder syrtqa eksporttalǵan kezde turaqty túrde aýqymdy kólemde taýar jetkizý múmkin emes. Bizge búgingi tańda ishki naryǵyn jaýlaǵan Italııa, Túrkııa, Ońtústik Koreıa, Qytaı syndy alpaýyt memleketterdiń taýar aınalymyn qalyptastyrýdaǵy júıesi úlgi bolýy tıis. Atalǵan elderde eksport máselesi memlekettik deńgeıde rettelip otyrǵandyqtan, bul salanyń damýy erekshe baıqalady. Ekinshiden, álemdik standarttarǵa saı keletin kolleksııalar quryp, sońǵy trendterdiń negizinde kıim úlgilerin jasaı bilýge úıretetin oqý oryndary bar. Onda ónimniń shıkizat kúıindegi daıyndalýynan bastap, dúken sórelerine jaıǵasýyna deıingi kezeńder tolyq qarastyrylady. Dızaınerdiń oıynsha, kezinde ıtalııalyqtar men fransııalyqtar oılap tapqan kıim úlgileriniń búginde Túrkııa, Polsha, Rýmynııa, Qytaı, Úndistanda balama nusqalary tigiledi. Aıta keterligi, kóshirme kópshilikke qoljetimdi bolǵanymen de erekshelenip otyr. Al taza ıtalııalyq, ıá bolmasa fransııalyq kıimderdiń sapasy joǵary baǵalanyp, quny da qymbat bolady. Álbette «lıýks kıimderdi» kııýdi kez-kelgenniń qaltasy kótere bermeıtini uǵynyqty. Suranys joq bolǵannan keıin elimizde resmı túrde eýropalyq brend kıim satatyn bir ǵana dúken tirkelgen.
Dızaıner Aıka qazaqstandyq brend qalyptastyrýshylardyń jıi ushyrasatyn máselelerin jipke tizip berdi. Ol máseleniń mánisin bylaı túsindiredi:
− Birinshiden, kıim tigýge qajetti materıaldyń barlyǵyn ózge memleketterden aldyramyz. «Bizde nelikten otandyq ónimniń baǵasy qymbat?» degen suraq jıi qoıylady. Aldymen, kıim qunyna jolǵa ketetin shyǵyndar men kedendik salyqty qosamyz. Onyń ústine Túrkııa, Qytaımen salystyrǵanda elimizde tiginshi, ıá, bolmasa ózge de qyzmetkerlerge beriletin jalaqy qymbat jáne jalǵa alatyn oryn quny da aspandap tur. Qajetti zattardy syrttan alatyn bolǵan soń, dollarmen saýda jasaıtynymyz túsinikti. Bul da otandyq ónimderdiń qymbatqa baǵalanýyna tikeleı áser etedi. Mysaly, Italııa, Qytaı, Túrkııa, Reseıden ıirimjipti de, bylǵaryny da, jibekti de aldyramyz. Sonymen qatar ózge elderdegi tigin sheberhanalarynan áldeqaıda únemdi, qarjylyq turǵydan tıimdi ádisterdi kórdim. Ony elimizge engizý qajet dep sanaımyn. Taǵy bir másele, áli kúnge deıin sán ındýstrııasyn sala retinde oqytatyn mamandyq joq. Bul áýesqoı tiginshilerdiń sany basym bolǵanymen kásibı turǵydan kenje ekendigin kórsetedi, – dedi. Máseleniń mán-jaıyna qanyq bolǵannan keıin aqyry syrttan keletin daıyn ónimge kıim tigetin bolsańyzdar, onyń nesi «otandyq ónim» degen syńaıdaǵy qyńyr oıymyzdy jasyra almadyq. Sóıtsek, qazaqstandyq dızaınerler oıdan shyǵarǵan týyndylaryn, ıaǵnı obrazdaryn jasap, ıdeıa Qazaqstanda týǵandyqtan kıimge «otandyq» degen ataý beredi eken. Kóbine sheberler obrazdaryn qazaqy naqyshtaǵy oıýlarmen órnektep, sándeý arqyly óz brendterin ereksheleıdi. Aıka hanymnyń aıtýynsha, tym qazaqy, ıaǵnı burynǵynyń kımeshegi men komzoldaryn kúndelikti turmysqa eshkim kıe qoımaıdy. «Tek sanamyzǵa sińip ketken eýropalyq kıim úlgilerine keıbir ulttyq naqyshtaǵy órnekterdiń ushqynyn kórsetý arqyly saýdany júrgizýge bolady» deıdi ol.
Bizdegi brendtiń jaǵdaıy qandaı?
Sanany turmys bılegen qoǵamda aqsha tabýdyń san túrli zamanaýı joly qalyptasyp keledi. Burynǵynyń sal-serileri men jeztańdaı ánshileri óner salasynda júrip ataǵyn mal tabýǵa paıdalanýǵa bolatynyn bilse, búgingi urpaqtary altynǵa malynyp otyrmas pa edi. Qazirgi qoǵamda «ataq» degen ınvestısııa salýdyń bir túrine aınalyp barady. Oǵan mysal, el tanyǵan tulǵalar jeke kásip ashyp, júrgen jerinde jarnamalaıtynyn jıi estımyz. Solardyń biri «Men syıǵa tartqan oramal» ánimen elge tanylǵan Roza Álqoja. Ánshiniń 2 dızaıner, 6-7 tiginshiden quralǵan shaǵyn sheberhanasy oramal shyǵarýmen aınalysady. Oramaldaryn Ońtústik Koreıadan, arasynda Qytaıdan 2-3 mln teńgege aldyryp otyrady eken. Al tigin mashınalaryn Reseıden ákelgen. Bul kásiptiń basy-qasynda júrgen uıymdastyrýshylary ázirge túsetin tabystyń 60 prosenti shıkizat alýǵa jumsalatynyn aıtady. Oramaldan sonshalyqty tabys kirip otyrmasa da, bolashaqta qalyptasqan brend bolý úshin qam jasap otyrǵandaryn jasyrmaıdy. Al «Suerte» dep atalatyn áıelder kıimin shyǵaratyn otandyq brend matalardy BAÁ, Túrkııa, Ońtústik Koreıadan aldyryp, odan tigiletin kıimderge eń azy eki ese baǵa qosatyndaryn aıtady. Satylymdaǵy kıimniń ortasha baǵasyn suraǵanymyzda, 35-40 myń teńge tóńireginde dep jaýap berdi. Qoldan jasalǵan áshekeı buıymdarmen bezendirilse, 75-80 myń teńge kóleminde satylady. Atalǵan brendtiń dızaıneri Ásel Rahatovanyń aıtýynsha, sheberhanada 8 adam eńbek etedi. Ishki naryqqa taýar usynyp otyrǵandaryna 5 jyl. Elimizde aıaqkıim naryǵynda qalyptasyp úlgergen Shoes Republic brendi qajetti materıaldardy Italııa men Túrkııadan alady. Eń tómen baǵa 13 myń teńgeden bastalady. Balalar kıimi men mektep oqýshylaryna kıim tigýmen aınalysyp kele jatqanyna 9 jylǵa jýyq ýaqyt bolǵan saýda jelisi «BMC Sales» kompanııasynyń dırektory Beıbit Kúlshikbaevanyń aıtýynsha, bastapqyda mektep formalaryn daıyn kúıinde Túrkııadan alyp otyrǵan. Mektepke arnalǵan kıimderdiń úlgisin qazaqstandyq dızaınerlermen birlese daıyndap, Túrkııaǵa jiberedi. Atalǵan elde úsh aıdyń ishinde kórsetilgen úlgi boıynsha kıimder tigilgen. Keıin elimizde seh, fabrıka ashyp, búginde Astana qalasynyń mektepterin 80 prosentke qamtamasyz etip otyr. Kompanııada joǵary mamandandyrylǵan tiginshiler bar, biraq az. Sondyqtan elde bilikti mamandar daıyndaý qolǵa alynsa, bul salanyń damýy jańa serpin alar edi degen pikirde kompanııa dırektory.
Kıim naryǵynda qalyptasyp kele jatqan dızaınerlerdiń búgingi jaǵdaıy aıǵa qolymyz jetse, erteń kúnge de qolymyz jetediniń keri. Biz habarlasqan kıim óndirýshiler sóz sońynda «memleket tarapynan qoldaý bolsa, otandyq ónimderdiń baǵasy da qoljetimdi bolar edi» degen pikirlermen aıaqtalyp jatty. Kazakhstan Brand Incubator-dyń negizin qalaýshy, dızaıner Aıka suhbatynda 3-4 qazaqstandyq brend óndirýshilerine syrtqy eksportqa taýar shyǵarýǵa kómektesetinin, bul jobanynyń 50 prosentin Eýrazııa qaıta qurý jáne damý banki qarjylandyryp otyrǵanyn aıtqan-dy. Rasynda, búginde atalǵan bank Qazaqstandaǵy kıim ındýstrııasyna 1,2 mln eýro ınvestısııa quıyp otyr. 70-ke jýyq otandyq kompanııa kıim naryǵyna qyzyǵýshylyq tanytqan bankpen qoıan-qoltyq jumys isteý arqyly bıik belesterdi baǵyndyrýdy josparlaýda. Eýrazııa qaıta qurý jáne damý bankiniń Qazaqstandaǵy ókili Agrısa Preımanısa, qazaqstandyq dızaınerlerdiń qarym-qabileti eýropalyqtardan artyq bolmasa, kem emestigin, tek básekege qabilettilikti arttyryp, jańa múmkindikterge jol ashý jetispeı turǵanyn aıtty. Tek tıisti máselelerdiń sheshimi tabylyp, kıim naryǵy tutastaı júıelendirilse, el ekonomıkasyna da zor paıda bolmaq.
Erkejan AITQAZY,
«Egemen Qazaqstan»
