Jıennen týǵan jıenshar Erdenniń eki ret dám-tuzy jaraspady. Birinshi kelinniń baýyrynda janarlary botalap eki qyz ketti. Súp-súıkimdi edi. Eliktiń laǵyndaı elegizip, bota kózderi jáýdirep turǵan beıneleri kóz aldyma kelgende meniń de kózimniń aldy kireýkelenip ketedi. Ekinshi kelinniń etegine jarmasyp ul ketti. Áp-ádemi, qylyǵy men qyzyǵyna toıdyrmastaı. Byldyrlap sóılegeniniń ózi bir jyr. Taqpaqtap sóıleıtin. Naǵashylaryna tartqan deıtinbiz. Áke-sheshesi tárbıe bere almady dep aıtýǵa aýyz barmaıdy. Ekeýi de óz balalary bylaı tursyn, ózgeniń baýyr etin tárbıelep júrgen muǵalimder. Qos muǵalimniń jalǵyz uly Erdenge osy bir jaıdy betine basyp aıtqan saıyn óz kinásin moıyndamaı, at-tonyn ala qashady. Ýájine qaraǵanda, tyrnaqtaı kinási joq. Ákelik paryzyn da áli kúnge deıin múltiksiz atqarýda. Ondaǵysy aı saıyn tóleıtin alımenti.
– Tek qana alıment tóleýge qaýqarym jetedi, – deıdi ol, – basqadaı kómek qolymnan keletin emes. Taǵy da shańyraq kótersem be dep dámelenip júrmin ǵoı. Burynǵy áıelderim balalarymmen kezdeseıin desem tabaldyryqtarynan attatpaıdy. Ekeýi de Kókshetaýda júrgileri kelmeı Astanaǵa kóship ketken. Ara-tura barǵym keledi, qansha degenmen balalarym emes pe? Kórgim keledi. Birge turmaǵan soń qalaı tárbıeleısiń. Tárbıe túgili bet-júzderin kóre almaı otyrǵan joqpyn ba?..
Qıly-qıly sebeppen kúni keshe ǵana máńgilik jar bolýǵa ant ishken qanshama jas shańyraqtyń ajyrasýy búgingi qoǵamdy qatty tolǵandyryp otyr. Máselen, Aqmola oblysynda 2017 jyly 5075 jup shańyraq kóterse, sonyń 2560-y nemese 50 prosenti ajyrasyp ketken. Til tabysa almaǵan jastardyń ańdaýsyz qadamynyń saldary tıtimdeı jazyǵy joq sábılerge tıip jatyr. Jaǵdaı osylaı bola berse, bul qazaqtyń birazy áke tárbıesin kórmeı ósken perzentterge aınalmaı ma? Al áke degen asqaraly uǵymdy alıment tóleýmen shatastyryp alyp júrgender qanshama. Shyntýaıtynda, ákelik paryz alımentpen ǵana shektelmeıdi ǵoı. Sonyń ózinde zań boıynsha alımentin tóleýden qashatyndardyń sany jyldan-jylǵa kóbeıip keledi. Bul ne?! Ákeniń, ıakı Alash azamatynyń boıyndaǵy kisiliktiń, adamgershiliktiń azaıýy ma, álde «balam – baýyr etim» deıtin sezimge selkeý túsip, tasbaýyrlyqtyń kóbeıgen tusy ma?!
Oblysta 11 338 azamat alıment tóleıdi. Bul degenińiz kishigirim bir aýdannyń halqynyń sanymen birdeı. Ýaqtyly alıment tólemeı qashyp júrgenderdiń sany 129. Aqmola oblystyq soty 2017 jyly osy alıment óndirýge baılanysty 645 ret is qarasa, aǵymdaǵy jyldyń alǵashqy jartysynda 836 márte osy taqyryptaǵy is qaralǵan.
– Janymyz nege ashymasyn, ashıdy. Tipti, tún uıqymyz tórt bólinip júr desek, ótirik emes, – deıdi alıment tóleýge shamasy jetpeı júrgenderdiń biri Álimjan Japarov, – qansha degenmen óz balam ǵoı. О́zim sııaqtylardyń talaıyn bilemin, sotta kezdestik, tildestik. Birinshi sebep, ásirese aýyldyq jerde turaqty jumystyń bolmaýy. Aı saıyn jalaqy alyp turmaǵannan keıin qalaı tólersiń?! Ara-tura ýaqytsha jumys kezdesip qalady, onyń ózinde kelisimshart jasalmaǵan, naýqandyq sharýalar. Qolyńa tıgen shamaly qarajatty balańa jumsaısyń ba, basqaǵa jumsaısyń ba, basyń qatady.
Múmkin solaı da shyǵar. Biletinderdiń aıtýyna qaraǵanda, turaqty jumystan qashyp, alıment tólegisi kelmeı bir mezettik, jumys berýshimen aýyzsha kelisim arqyly tabys tabatyndar da az emes eken. Al aýylda turatyn azamattar mal súmesimen kún kóredi delik. Tabysy – mal ónimderi. Biraq esh jerge bul tabys tirkelmegendikten, áldeqashan sýyp qalǵan ákelik meıir qaıtadan oıanbaı, paryzdaryn óteı qoımaıdy. Bul da óz aldyna retke keltiretin sharýa. Sot oryndaýshylarynyń aıtýlaryna qaraǵanda, alımentten qashyp júrgen azamattardyń ishinde, ásirese qalaǵa qonys aýdarǵandardy tabý qıyn, óte qıyn. О́ıtkeni olar jaldamaly páterlerde turady. Kóbi tirkelmegen. Jumys oryndary da belgisiz. О́zderiniń tóleı qoıaıyn degen nıetteri bolmaǵannan keıin júzdegen adamnyń qaısysyn taýyp alarsyń?!
– Bul jerde biz olardan buryn adamdardyń boıyndaǵy jylt etken adamgershilik qasıetti izdeýimiz kerek shyǵar, – deıdi jeke sot oryndaýshysy Qazbek Ámirjanov, – eger óz boryshyn jan júregimen sezinip, balamnyń kózin jaýtańdatpaı, qatarynan qaldyrmaı ósireıinshi degen aq adal ákelik nıet kerek. Sonda ǵana bul másele túbegeıli sheshiledi. Árıne dál qazir bala ósip jetilgenshe zańmen belgilengen kómek kórsetilýi kerek. Biraq basty másele tárbıede, ár adamnyń jaýapkershiliginde. Áıtpese másele qıyn.
Qıyn ekendigin biz de kórgenbiz. Kóztanysymyzdyń qyzy jarty jyl otasyp qaıtyp kelgen. Alǵashqyda sheshesi:
– Ishimi syıǵan qyz, syrtyma da syıady, – dep dóń-aıbat kórsetken.
Ashý ústindegi sózi ǵoı. Áıtpese atam qazaq «qaıtyp kelgen qyz jaman» demeýshi me edi. Alımenttiń kóbeıýi bizdińshe, ulttyq tárbıeniń uńǵysyna syzat túsýinde jatyr. Buryn mundaı ádepsizdik ilýde bir kezdesetin. Qazirgi adamdardyń uǵymynda uıat bolýdan qaldy. Álgi qyz túk bolmaǵandaı áke-sheshesimen turyp jatyr. Bar uıatty, abyroıdy ananyń oılanbaı aıtqan jalǵyz sózimen jýyp-shaıyp júr ǵoı deımin shamasy.
– Mundaı óreskel oqıǵalar, ásirese qalalyq jerde kóp oryn alýda, – deıdi el aǵasy Alpysbaı Orynbasarov, – alaqandaı aýylda kimniń, qalaı tirshilik etip jatqany jurttyń kóz aldynda ǵoı, ári qaımaǵy buzylmaǵan qazaqy ortada ar-uıat saqtalǵan. Jastar bastapqy kezde nıetteri buzylǵanymen, áke-sheshelerinen qorqyp mundaı shetin qadamǵa aıaqtaryn ańdap basady. Al qalalyq jerde ózderi aralasyp júrgen orta, kórshi-qolań bolmasa qaı balanyń otaýy ydyrady, shańyraǵy shaıqaldy, kimniń balasynyń baǵy janbady, kimniń qyzy qaıtyp keldi ony kim bilip jatyr?..
Asylynda aqsaqaldyń aıtýyna qaraǵanda, qoǵamdaǵy osy bir qany shyǵyp turǵan máseleniń aldyn alý úshin eń aldymen ǵasyrlar boıy jalǵasyp kele jatqan ulttyq salt-dástúrimizdi qaıtadan jańǵyrtýymyz qajet sııaqty. Búginde jalpaq jurt bolyp jumyla kirisken rýhanı jańǵyrýdyń bir tarmaǵy, bálkim negizgisi osy shańyraqty saqtaý, balany jetim etpeý shyǵar. Sonda qoǵamdaǵy saı súıegińdi syrqyratatyn alıment daýynan da arylar edik.
Ákesiz ul jasyq, jigersiz, bet monshaǵy úzilgen uıalshaq. Sebebi, jartylaı otbasynda ananyń ǵana tárbıesin kóredi. Ana tárbıesin kem sanamasaq ta, ákeniń orny bólek qoı. Onyń ústine mektepte de muǵalimderi kileń qyz-kelinshekter. Bálkim keıbir jastarymyzdyń erkek minezinen ada bolyp, qyz minezdes, qyz pishindes bolyp bara jatqany sodan ba eken? Maıysyp-qaıysyp turatyn bozbalalardy kórgende aıbarynan aı yǵatyn, murty kókke shanshylǵan atalardyń almas qylyshtaı jarqyldaǵan er minezin saǵynady ekensiń.
Áke tárbıesin kórmegen qyz da er qadirine jete qoıar ma? О́ıtkeni ol taǵdyrynan taıaq jegen muńly ananyń muratymen ósti ǵoı. Er qadirin bilý úshin de áke tárbıesi kerek-aq.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy
