Magıstratýra. Birinshiden, magıstratýraǵa granttar kelesi jyldan bastap GMAT formaty sekildi biryńǵaı emtıhannyń qorytyndysy boıynsha bólinedi. Úmitkerler Ulttyq testileý ortalyǵy ótkizetin keshendik test tapsyrady. Sáıkesinshe, joǵary ball jınaǵan talapkerler grant ıesi atanady jáne ózi qalaǵan JOO tańdaı alady. Sondaı-aq, burynǵydaı shet tilinen jáne 2 salalyq pán boıynsha estıhan bar. Osylaısha, mınıstrlik «grant magıstranttyń sońynan eredi» degen qaǵıda ornatyp, JOO arasynda basekelestik artady degen maqsat qoıyp otyr.
Menińshe, bul ózgeris tek básekeni ǵana arttyrmaıdy, oǵan qosa, kóptegen JOO-da ornaǵan jemqorlyq júıesin álsiretýi múmkin. Nege? Sebebi buǵan deıin magıstratýra granttary JOO-na berilgen jáne olar ózderi tapsyrma daıyndap, ózderi emtıhan ótkizip, grant ıesin anyqtaý týraly sheshimdi tek ózderi qabyldaıtyn. Árıne, bul jemqorlyq táýekeli joǵary júıe edi. Keıbir rektorat, dekanat, kafedra meńgerýshileri magıstratýra, doktorantýra emtıhandary bastalmaı jatyp, grant ıesi kim bolaryn anyqtap qoıatyn. «Favorıt kandıdattarǵa» salalyq pánder emtıhanynda úlken qoldaý kórsetiletin. Sáıkesinshe, ýnıversıtet, fakýltet basshylyǵynda tanysy joqtardyń grant ıesi ataný múmkindigi de shamaly edi. Árıne, mundaı júıeniń baryna, bolǵanyna qujattyq dálel joq. Biraq ýnıversıtet júıesinde isteıtin biraz maman habardar. Oǵan qosa, birshama JOO-da magıstratýra, doktorantýraǵa túserde talap etiletin shet tili (ádette, aǵylshyn tili) boıynsha test nátıjesi de satylatyny jasyryn emes. Sol úshin de magıstratýraǵa túsý úshin IELTS\TOEFL sertıfıkattaryn talap etetin ýaqyt kelgendeı.
Doktorantýra. Vıse-mınıstr Aımaǵambetov jazǵan ekinshi jańalyq - endi doktorantýraǵa túsý úshin shet tilin meńgergendigi jóninde halyqaralyq sertıfıkat (IELTS, TOEFL jáne t.b) talap etiledi. Iаǵnı, test Ulttyq testileý ortalyǵy arqyly ótkizilmeıdi. Oǵan qosa, burynǵydaı salalyq pán boıynsha qaı JOO-na tússe, sol ýnıversıtette emtıhan tapsyrady. Qoldaıtyn-aq bastama. Alaıda pán boıynsha etıhan JOO-nyń quzyryndaǵy synaq bolyp qala berse, onda IELTS, TOEFL sertıfıkatyn talap etý - tıimdiligi azdaý qadam bolýy múmkin. Sebebi kafedra, dekanat pándik emtıhannyń jaýaptaryn favorıt úmitkerlerge aldyn ala berip qoıýyn nemese qoldan joǵary ball qoıýyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.
Sońǵy ózgerister. Jalpy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi sońǵy jyldary orta bilim júıesi úshin biraz synǵa ushyrasa da, joǵary bilim berý salasynda zamanaýı ózgeristerdi júzege asyryp keledi. Zamanýı degen ataýy bolmasa, Batys elderi ýnıversıtetterinde burynnan bar erejeler. Sondaı jańa erejeniń biri – memlekettik JOO rektorlaryn arnaıy baıqaý arqyly taǵaıyndaý. 2016 jyldan beri 17-ge jýyq memlekettik JOO basshysy osylaı anyqtalǵan. Bul bastama burynǵy Bilim jáne ǵylym mınıstri óz komandasynyń múshesin rektorlyqqa taǵaıyndaıdy degen dástúrdi buza bastady. Keıde 1 rektordyń ornyna 14 adam talasady eken. Mundaı «dodada» bireýdiń tanysyn ótkizý ońaı bolmasy anyq.
Jeke ózime unaǵan ekinshi jańalyq – JOO berilgen akademııalyq erkindik. Endi otandyq JOO oqý baǵdarlamasynyń 80% bóligin ózderi anyqtaı alady. Buǵan deıin qaı mamandyqqa qaı pándi qansha saǵat oqytý kerek degen standartty tek mınıstrlik anyqtaıtyn. Ýnıversıtetter standart aıasynda ǵana bilim berdi, bul bilim baǵdarlamasyna jańa aqparat engizýge, tyń ádis qoldanýǵa kedergi edi. Keıde ustazdarǵa qosymsha saǵat qosyp berý úshin stýdentter amalsyz mamandyqqa kerek emes kýrstardy da oqı beretin. Endi ol «dástúr» azaıar. Jalpy Qazaqstan Bolon prosesine 2010 jyly qosylsa da, kóptegen JOO-nyń stýdentteri áli kúnge qalaǵan kýrsyn, sabaǵyn, muǵalimin tańdaı almaıtyny jasyryn emes.
Úshinshi ózgeris – memlekettik standarttaǵy dıplomdardyń Qazaqstanda 2021 jyldan bastap alynyp tastalýy. Batys elderinde tek úkimettiń bekitken dıplomyn berý degen tájirıbe joq. Ár JOO óz aty, tańbasy jazylǵan dıplom tapsyrady. Sol úshin de ol jaqta ár ýnıversıtet óziniń bilim sapasy, ımıdji úshin baryn salady. Qazaqstanda da barlyq bilim túrine tek qana memlekettik standart prızmasy arqyly qaraýdy qoıǵanda, jaǵdaı ózgerer. Elimizde ár JOO óz dıplomyn bere bastaǵanda, olardyń arasynda shynaıy báseke artady. Sebebi jumys berýshiler tek sapaly ýnıversıtettiń dıplomyn ustaǵan túlekti jumysqa alady. Sol úshin abıtýrentter erteńin oılap, sol «sapaly ýnıversıtetterge» túsýge tyrysady. Al bul álgi JOO qosymsha tabys.
Eldegi maman daıarlaýdy ózgertetin mańyzdy tórtinshi qadam 2021 jyly bastalady. Ol – jumysqa ornalasý úshin tek dıplom ǵana emes, endi ár mamandyqtyń táýelsiz qaýymdastyqtary beretin sertıfkatty talap ete bastaý. Mysaly, endi dáriger ataný úshin emdeý isi fakýltetin támámdaý jetkiliksiz bolady, qosymsha hırýrgtar qaýymdastyǵynyń testinen de ótý kerek. Ol táýelsiz uıym. Eger ony sátti tapsyrsańyz ǵana aq halatty kıe alasyz. Álgi táýelsiz synaqtan aman ótý úshin stýdentke 7 jyl serýendemeı, shynaıy bilim alýǵa týra keledi.
Bul bastama nege sonshalyq mańyzdy? Sebep bireý – bilimniń sapasy. Stýdentke dıplom ne úshin kerek? Jumysqa ornalasý úshin. Al ol dıplomdy satyp ala ma, oqyp ala ma, kóshirip ala ma, tekserý qıyn. Sáıkesinshe, JOO-nyń túlegi jas maman retinde qandaı bilim aldy, bilikke ıe boldy, ony da tekserý qıyn. 4 kýrs sońyndaǵy dıplomdyq jumys kóp nárseni dáleldemeıdi. Aıtpaqshy, olardy ózgege tapsyryspen jazdyra salý nemese ınternetten júktep alý da qıyn sharýa emes. Endeshe jumys berýshi jas mamandy qalaı teksere alady, kimge senedi?
Mine, osy jerde ár mamandyqtyń qaýymdastyǵy beretin sertıfıkat kepildik bolýy shart. Iаǵnı, JOO 4 jyl bergen bilim sapasyn álgi táýelsiz qaýymdastyqtardyń testi tekseredi, baǵasyn beredi. Sonda jas maman dıplom men qaýymdastyq sertıfıkatyn qatar kórsetkende, ony jumysqa alýǵa bolady degen sóz. Biraq tek 2021 jyldan keıin. Endi bul jerde jemqorlyq sóz bolǵan túrli qaýymdastyqtardyń táýelsiz testterine de jetpesin dep tileýimiz qajet. О́ıtkeni eger olardy da keleshekte amalyn taýyp, puldap alý múmkin bolsa, onda mınıstrliktiń qazirgi jospary júzege aspaı qalýy múmkin. Joǵaryda aıtqanymdaı, bul 4 ózgeris Batys ýnıversıtetteri men eńbek naryǵynda burynnan qalyptastqan júıe. Sol úshin de ár maman kezinde óz qaýymdastyǵynan alǵan sertıfıkatyn nemese lısenzııasyn qyzǵyshtaı qorǵaıdy, únemi maman retinde ósip otyrýǵa májbúr bolady. О́ıtpegen jaǵdaıda, sol sertıfıkatynan aırylady, al onsyz jumys joq.
Jańa mamandy daıarlaý. Byltyr «Boston konsaltıng grýpp» atty kompanııa Reseıdiń eńbek naryǵyna zertteý jasap, ondaǵy jumysshylardyń 80%-ǵa jýyǵy jańa naryq talaptaryna saı emes degen qorytyndyǵa keldi. Iаǵnı, olardyń kópshiligin keleshekte robottar almastyra alady. 2025 jylǵa qaraı kórshi elde aqylmen jumys isteıtin mamandar kóbirek talap etilgendikten 10 mln jańa standarttaǵy jumysshy defısıt bolady, sáıkesinshe, bul talapqa saı kelmegen 10 mln adam kóshede qalady. Bir sózben aıtqanda, tórtinshi ındýstrııalyq revolıýsııanyń saldary, ekonomıkanyń jappaı robotızasııasy, jasandy ıntellekttiń túrli salalarǵa keńinen enýi.
О́kinishke qaraı, Qazaqstannyń eńbek naryǵyna ondaı tereń zertteý jasalmady. Jasalsa, jarııalanbady. Qajet ekeni kórinip-aq tur. Biraq byltyr Madrıdtegi IE Business School professory Mılo Djons Qazaqstandaǵy 46% jumys orny robotızasııasynyń áserinen qysqarady, eń birinshi tehnologııa gaz ben munaı ónidirisine tereń enedi dep boljam aıtypty. Bul dolbar qandaı zertteýlerge negizdelgeni belgisiz, biraq 46% jumys orny jaqyn 5 jylda joıyla qoımas. Sebebi bul úlken áleýmettik apatqa ákeler anyq. Degenmen, jumyssyzdyq jaıylady eken dep tehnologııadan bas tartý da aqylǵa syımaıdy. Máselen, «Adıdas» kompanııasy krossovkasyn tolyǵymen robot tigetin zaýyt salǵanda, «Amazon» kompanııasynyń qorapshalaryn 30 myń robot tasyp júrgende, «Nıssan» zavodynda kólikti qurastyrý jumysynyń 95%-yn robot jasap júrgende, Qazaqstan bul tehnologııalyq damýdan shet qalmaýy mindet. Sáıkesinshe, oǵan saı maman daıarlaý kerek bolady.
Eger otandyq ýnıversıtter osy mindetti sapaly ári qazir atqara almasa, onda talapty mektep túlekteri tek shet eldegi JOO tańdaıtyn bolady. Sol jaqta jumys taýyp jatsa, Otanǵa oralýy da qıyn. 70 myń qazaqstandyq stýdent Reseıde, 14 myńy Qytaıda bilim alyp júrgeni eldegi bilim ordalarynyń sapasy joǵary emes ekenine bir dálel shyǵar. Moıyndalǵan JOO-nyń halyqaralyq reıtıngisine maqtanyshymyzǵa aınalǵan ulttyq ýnıversıtetterimizdiń eshbiri ilinbegen. Al Qazaqstandaǵy JOO-nyń 60% túlekteri óz mamandyǵy boıynsha jumys taba almaýy («Atameken» palatasynyń málimeti) – joǵary bilim júıesindegi reformalar eshbir qarsylyqqa qaramaı jyldam júrip, eńbek narynyń talaptaryna saı bolýy kerek ekenin dáleldeıdi.
Nurmuhamed Baıǵaraev
