Jalpy, Astana qalasynyń halyq sany sońǵy 20 jylda jyldam ósti. 1997 jyly turǵyn sany 300 myń bolsa, bıyl 1 mln 78 myńǵa jetti. O basta mıllıoner qala bolýǵa josparlanbaǵan edi. Biraq jyl saıyn aımaqtardan kóship keletin jurt az emes, 2017 jyly 135 myń kisi bas qalaǵa qonys aýdarǵan. Osy ýaqytta 121 myńy Almatyǵa kóshken. Árıne kelgenniń bárine birdeı páter men jumys jetpeıdi. Jalaqysynyń 70%-yn páteraqyǵa jumsaıtyn myńdaǵan otbasy bar. Eki-úsh bólmeli úıdi birlesip jaldaıtyndar da jeterlik. Al tabysy azdar qala shetindegi Keńes zamanynan qalǵan tar tamdardy jaǵalaıdy. Bólmelerdi 30-35 myń teńgege jaldaıdy. Iri shaharlarda osylaı jalǵa berý úshin arnaıy jer alyp, 4-5 «vremıanka» salyp tastaıtyndar az emes. Turaqty tabys kózi. Qalanyń ortalyq kommýnıkasııalaryna qosyla bermeıdi. Resmı mekenjaı bolyp eseptelmegen soń, balasyn mektepke, balabaqshaǵa ornalastyrý ońaı emes, jedel járdemniń kelýi de qıyn. Úı máselesi kópshilikke ýaqytsha bolsa da osylaı sheshilgendeı bolady. Biraq ómir sapasy tómen. Jan baǵý deıdi muny.
Qazaqstanda ýrbanızasııa qazir 57%, ıaǵnı halyqtyń osynsha paıyzy qalada turady jáne jyl ótken saıyn arta túsýde. Almaty, Astana, Shymkent, Aqtóbede jańa shaǵyn aýdandardyń, keıde aýdandardyń ashylýy – soǵan dálel. Negizi ózge eldermen salystyrsaq, joǵary kórsetkish emes. Máselen, AQSh-ta – 82%, Ońtústik Koreıada – 83%, Gollandııada – 90%, Japonııada – 94%. Alaıda, ýrbanızasııanyń sapasy da mańyzdy. Máselen, Qazaqstanda resmı túrde 87 qala bar, biraq onyń 70%-y usaq qala, 20-synyń ǵana halqy 100 myńnan asady. Iаǵnı, barlyǵyn «megapolıs» dep aıta almaımyz. Shaǵyn qalalarda, ásirese jalǵyz óndiris ornyna qaraǵan monoqalalarda ınfraqurylym (mektep, balabaqsha, ınjenerlik kommýnıkasııa, jol) tolyq sheshilmegeni málim.
Osy jáne ózge de áleýmettik máseleler (jumys tapshylyǵy, jalaqynyń azdyǵy) aımaqtaǵy jurtty iri shaharlarǵa jeteleıdi. Byltyr tek qańtar-mamyr aılarynda Astanaǵa 35 myń adam kóshken. Negizinen Aqmola, Túrkistan jáne Qaraǵandy oblysynan. Ulttyq quramyna kelsek, jaıly ómirdi qııaldap kelgenderdiń 89%-y qazaq. Basqasha aıtsaq, ishki mıgrasııada eń belsendi ult qazaqtar bolyp tur. Jalpy, ishki mıgrasııa jyl ótken saıyn artyp barady, 2012 jyly 337 myń bolsa, 4 jylda 610 myńǵa jetken.
Eger bul prosess retsiz júre berse, nátıjesi ne bolmaq? Álemdik tájirıbede aýyldan qalaǵa aýa kóshken halyq shetki aýdandarda oryn teýip, sonda ózindik qaýymdastyqqa aınalady. Rıo-de-Janeırodaǵy favellalar, Kınshasadaǵy lashyqtar, Parıjdegi mıgranttar mekeni, Nıý-Iorktegi gettolar osyǵan uqsas qala bóligi. Ádette qylmys, antısanıtarııa, jumyssyzdyq, qarańǵy kósheler sondaı mekenderdi sıpattaıtyn sózder. Árıne elimizdiń úsh mıllıoner qalasy áli mundaı deńgeıge jetken joq. Biraq ýrbanızasııa prosesi rettelmese, qos astananyń óz favellalary paıda bolýy ábden múmkin.
4 aqpan kúni Astanada bolǵan orny tolmas qaıǵydan soń «7 adam mynadaı tar bólmede qalaı turdy?» dep tańǵalǵandar kóp boldy, alaıda bul bireýge tańdanys bolsa, keıbir myńdaǵan otbasy úshin kúndelikti realızm. Mundaıda tótenshe jaǵdaılar qyzmeti talap etetin tehnıkalyq qaýipsizdik erejelerin saqtaý máselesi 11-12-shi orynǵa syrǵyp túsedi. Sebebi elordanyń saqyldaǵan sary aıazynda aldymen pesh jylytý, oǵan qymbat kómir tabý – basty maqsat ári muń. Árıne osydan soń ıis tıip ýlanǵan ne órt shyǵyp kúıgen kisilerdiń sany artady. Tek 2015 jyly el boıynsha osylaı 760 adam zardap shegip, onyń 65-i kóz jumǵan.
Iá, ýrbanızasııanyń negizgi eki túri bar. Biri – ındýstrııalyq ne tabıǵı. Eldiń bir aımaǵynda iri qurylys, óndiris bastalǵanda, jurt sol jaqqa qonys aýdarady. Ekinshisi – amalsyz nemese turmystyq. О́kinishke qaraı, Qazaqstanda ekinshi túri júrip jatyr. Joǵaryda aıtylǵan aýyl-aımaqtaǵy jumyssyzdyq. Sonyń saldary. Nege? О́ńirler áli ekonomıkanyń lokomotıvi deýden aýlaqpyz, tipti qoldaýshy komponentine aınalmady. Respýblıkalyq bıýdjettiń kómegimen ómir súredi. Ásirese ońtústik óńir. Mysaly, sol oblystyń qazirgi óndiris ónimi 1991 jylǵy kórsetkishten 22 ese kem eken, Aqmola oblysy 15 ese, Jambyl oblysy 10 ese az. Al 2017 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ataýy áli ózgermeı turǵanda bıýdjettiń 80%-y respýblıkanyń bergen dotasııasy edi. Basqasha aıtsaq, óndiris oryndarymen «eki qolǵa bir kúrek» bolatyn jumys az. Sonyń nátıjesinde ózin-ózi jumyspen qamtýshylar dep atalatyn úlken tap shyqty (saýdager, qurylysshy, shashtaraz). Búginde Qazaqstandaǵy barlyq 2 mln 700 myńdaı ózin-ózi jumyspen qamtýshynyń 45-50%-y Túrkistan, Jambyl, Almaty oblysyna tıesili. Iаǵnı, bul sanattaǵy azamattarda turaqty jumys bolmaǵandyqtan, olardy ishki mıgrasııaǵa daıyn eń mobıldi top dep atasaq, qatelespeımiz. Olardyń búgin Shymkentte bolyp, erteń Tarazda istep, 2 aıdan soń Almatyda jumys tabýy ábden múmkin.
Qazaqstanda óńirlerdi damytýdyń túrli amal-ádisteri qarastyryldy. Ony joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Ǵumyry qysqa bolǵan О́ńirlerdi damytý mınıstrligi de quryldy. Monoqalalar, «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamalary qabyldandy. Aýyl jyly jarııalandy. Olardyń tıimdiligin, nátıjesin oqyrman ózi baǵalar. Alaıda, oblystarda jańa óndiris oryndaryn ashyp, aýyl sharýashylyǵyna jańa tehnologııalar engizbeıinshe, Úkimet retsiz ýrbanızasııanyń saldarymen kúrese beretin sekildi. Sebebi jyl saıyn 100 myńnan asa azamat Astanaǵa, Almatyǵa aǵylyp jatqanyn esten shyǵarmaǵan jón. Aımaq pen qala qatynasyn tıimdi qoldanǵan eldiń biri – Nıderland. Halqynyń 90%-y qala turǵyndary, 10%-y aýylda. Alaıda, Nıderland álemdik naryqqa aýyl sharýashylyǵy ónimderin eksporttaý boıynsha AQSh-tan keıin 2 orynda, Eýropada kóshbasshy, al terrıtorııasy – 41 myń sharshy shaqyrym. Elimizdegi jer kólemi eń az Soltústik Qazaqstan oblysyna eki Nıderland syıyp ketedi.
Bul sózdiń barlyǵy ýrbanızasııa zııan degen sóz emes. Qaıta ádette qala halqy ósken saıyn kóptegen eldiń IJО́-si de artady, ekonomıkasy túrlenedi. Sebebi qalada bilimdi mamandar, tehnologııa, qarajat, kommýnıkasııa, jumys orny mol. Olar tabysty arttyrady. Tipti, qala halqy 1,5-2 mln-ǵa jetse, ol ózin-ózi asyraı alatyn deńgeıge shyǵady degen uǵym bar. Alaıda, tek Úkimet ýrbanızasııany basqara alsa, qalaǵa kóship kelip jatqan azamattarǵa jaǵdaı jasaı alatyn múmkindikke ıe bolsa. Al bizdiń mıllıoner qalalar she? Byltyr respýblıka boıynsha 473 myń azamat baspana alýǵa kezekke turǵan. Onyń 47 myńy Astanada, 21 myńy Almatyda. Al qala ákimdikteri jaqyn 5 jylda osynsha turǵyndy úımen qamtamasyz etýge qaýqary jete me?
Ýrbanızasııa – toqtamaıtyn prosess. Mamandar 2025-2030 jyldarǵa qaraı Qazaqstan halqynyń 63 paıyzy qalada turady deıdi. Biraq qazirgi ishki mıgrasııany eskersek, bul san 10-11 jylda taǵy ósýi ábden múmkin. Qolynda Qazaqstannyń tólqujaty bar azamat eldiń qaı jerinde turamyn dese de quqyly. Degenmen, Úkimet bul prosesti baqylamasa, qaladaǵy áleýmettik jarylys ne qaqtyǵystyń bolý múmkindigin eshkim joqqa shyǵarmaıdy.
Nurmuhamed BAIǴARA,
«Egemen Qazaqstan»
