Abaı • 27 Aqpan, 2020

Abaıdyń ǵylymı dúnıetanymy

136 retkórsetildi

Abaı «kámálátti sheberlik» haqyndaǵy pikirlerimen bólisedi. Tabıǵat – oqýlyq. Tabıǵat – qazyna. Tabıǵat – sýrethana, ıaǵnı qısapsyz boıaýlar men dybystar dúnıesi. Jahan «júrgizip qoıǵan saǵat sııaqty» desedi. Tabıǵatty 1) tyńdaý 2) oǵan baǵyný, taǵylym alý 3) aqyl jumsap, qurmetteý paryz. Onda ǵajaıypty uly úılesim, kórkemdik kelisim bar. Ishki garmonııa qatań saqtalǵan, aqyl-oı qýaty shamalaı almaıtyn, jandy-jansyz dúnıeniń qurylymynda ámbebap ózara árekettestik bar, myńdaǵan, mıllıondaǵan baılanystar men qarym-qatynastar júıesi bar.

Ǵalam ǵalamaty, Jaratýshy qu­pııa­sy, jaratylys syry, jeti qat kók, jeti qat jer, adam bolmysy Abaı­dyń «Jıyrma jetinshi sózinde» Platonnyń ustazy Sokrat hakimniń aty­nan sonshalyqty túpsiz tereńdikpen qısyndy baıandalǵan. Danyshpan Sokrat shákirti Arıstodımge adamnyń denesi, oǵan aqyldyń qaıdan buıyrǵany jaıyn­da mynadaı pálsapalyq túıin­demesin, tujyrymyn aıtady: «Bul ǵalam­dy kórdiń, ólsheýine aqylyń jet­peıdi, kelisti kórimdigine hám qandaı laıyqty jarastyqty zakoni­men jaratylyp, onyń eshbiriniń buzylmaı­tuǵynyn kóresiń». Shynynda, aıryqsha kúrdeli baılanys, tártip, júıe bar. Tylsymnyń tuńǵıyǵyna den qoıǵan oıshyl Abaı: «Bulardyń ıesi bir ólsheýsiz uly Aqyl ma? Eger aqylmenen bolmasa, bulaısha bul esebine, ólsheýine oı jet­peıtuǵyn dúnıe túrli kerekke jara­tylyp hám bir-birine sebeppen baı­la­nystyrylyp, pendeniń aqylyna ól­sheý bermeıtuǵyn myqty kórkem zakonge qaratylyp jaratyldy» – deıdi. Sokrattyń paıymynsha, «Jaratýshy artyq aqyl ıesi». Oılanyp kórińiz. Adamnyń ıntellektýaldyq túısigi, aqyly tabıǵat álemimen jáne onyń tamasha kórinisterimen ózektes eken. Juldyzdardyń názik sáýleleri adamnyń aqyl-oıyn jaryqtandyrady. Aspan tórindegi jarqyraýyq núkteden shyqqan esepsiz sáýleler – uıymdasqan tastúıin ásker deýge bolady. Qazaq tilindegi «shuǵyladaı órilgen» deıtin fraza osy bir rettilikti kórsetip, tanytpaı ma?! Abaıdyń on segiz myń ǵalamnyń «myqty kórkem zakonǵa qaratylyp jaratyldy» degenine mysal retinde qyzyl tús qubylysyna den qoısaq, bul bir sekýndtyń ishinde tórt júz mıllıon márte terbelister týdyrady eken. Ǵalamnyń árbir bólshekterine deıin energetıkalyq óriske baǵynyp, ishki garmonııa men sulýlyq zańdylyqtaryna qurylǵan. Ataqty jaratylystanýshy Anrı Pýankareniń (1854-1912) kózqarasynsha, sondyqtan álem garm­o­nııaǵa kemeldigimen de Táńirlik sıpatqa ıe. (Anrı Pýankare. O naýke. M: Naýka, 1990. s. 202.).

«Ulyq Qudaıǵa» «qulshylyq» jasaý­dy moıyndaý – ábden durys. Sebebi, Alla adam balasynyń ózin de, dáýletin de, barsha kerek-jaraǵyn jaratty. Iá, «bir-birine ǵylym úıreterlik sheshendik salahııatty», «sypaıylyq sheberlikti» jáne «ǵajaıyp aqyldy», «ǵajaıyppenen jasaǵan denege kirgizip, munsha salahııat ıesi qylǵany hıkmetpenen ózge haıýanǵa sultan qylǵandyǵyna dálel emes pe?» dep, jınaqylyqpen túıindep otyryp, Jaratqan Ieniń «adam balasyn artyq kórip, qamyn áýelden Allanyń ózi oılap jasaǵanyna da dálel emes pe? Endi adam balasynyń qulshylyq qylmaqqa qaryzdar ekeni maǵlum bolmaı ma? – depti». Abaıdyń danalyq dúnıetanymy, jaratylystaný ǵylymy boıynsha ozyq kózqarasy, tereńdikterdegi qupııa sulýlyq, quby­lystar, zattar, bólshekter arasyn­daǵy kúrdeli baılanystardy qýatty aqyl kózimen saralaýy, álemdik gar­monııanyń negizin, mánisin túsindirýi, Aı men Kúnniń jaryǵyndaı «janynyń jaryǵy», úzdik tájirıbesi men kemel qabileti osyndaı baılamdar jasaýǵa múmkindik bergen. Adamzattyń máńgilik mekenin, myrzalyqpen úıip-tógip máń­gilikke berilgen yryzdyǵyn (jer, sý, aýa, ot, rýh, áýlet jáne t.s.s.) muqııat qorǵaý, saqtaý, baıytý, gúldendirý kerek ekendigin myna bir pikirinen «bireý seniń qamyńdy jese, seniń oǵan qaryzdar ekendigińe de ustaz kerek pe?» degeninen de telegeı syr men maǵy­na ısharattary «Otyz segizinshi sózin­de» buǵan jan-jaqty tolyq, tereń túsinik-sıpattama berilgen: «Kim ózińe mahab­bat qylsa, sen de oǵan mahabbat qyl­­maǵyń qaryz emes pe? Aqyl kózimen qara: kún qyzdyryp, teńizden bult shyǵa­ra­dy eken, ol bulttardan jań­byr jaýyp, jer júzinde neshe túrli dánderdi ósi­rip, jemisterdi ón­dirip, kózge kórik, kóńil­ge rahat gúl-báı­sheshekterdi, aǵash-japy­raq­tardy, qant qamystaryn óndirip, neshe túrli nába­táttárdi (ósimdikterdi) óst­i­rip, haıýan­dardy saqtatyp, bulaqtar aǵy­zyp, ózen bolyp, ózender aǵyp, darııa bo­lyp, haıýandarǵa, qusqa, malǵa sýsyn, balyq­­tarǵa oryn bolyp jatyr eken. Jer maq­tasyn, kendirin, jemisin, kenin, gúlder gúlin, qustar júnin, etin, ju­myrt­qa­syn; haıýandar etin, sútin, kúshin, kór­kin, terisin; sýlar balyǵyn, balyqtar ıkra­­syn, hatta ara balyn, balaýyzyn, qurt jibegin-hámmasy adam balasynyń paı­­dasyna jasalyp, eshbirinde bul meniki der­lik birnárse joq, bári – adam balasyna taý­syl­mas azyq». Asyly, hakimniń asyl, ma­ǵy­naly baılam-tolǵamdarynyń túp-tór­kini «sáýle berýshi kitaptyń» «shynshyl aqyl-keńesimen», «múbárak bir nası­haty­men» úılesedi: «Jerdi tósep, onda ár­­túrli kórkem nárselerdi ósirdik» (50-Qaf súresi, 7-aıat). «Senderge kókten, jer­­­den, rızyq beretin kim? Endeshe, Alla­­­dan basqa qandaı qudiret bar» (27 – Ná­­mil súresi, 64-aıat).

Abaı adamzat tarıhyndaǵy, dúnıe tarıhyndaǵy Jaratýshynyń keremet qyzmetin, «Artyqsha ǵajaıyptaýǵa laıyqty», «aqyl ıesi», «adam balasy­nyń úzilmes násiline taýsylmas azyq bolsyn degendik» uly tilegin dáıektilikpen uǵyndyrǵan. Bul Zamanǵa, Qoǵamǵa, Ýaqytqa máńgilik qaǵıda, uran etetin «qudaılyq qudirettiń», jaratylystyń atynan aıtylǵan qasıetti lebiz. Ári qaraı ilgeri jyljysaq, altyn besik, Jer-Ana, surqııa, sum, ázázil saıasat oılap tapqan radıasııanyń, terrorızmniń, ekstremızmniń, seperatızmniń, lańkes­tiktiń, beıdaýa juqpaly dertterdiń qurbanyna, jemine aınaldy. Qurlyq­tar tozaqtyń otyna sharpyldy, adamzat taǵdyry oıynshyq ispetti. «Essizderdiń nasıhaty» beleń alyp, berekesizdikke dýshar etýde. Bul turǵydan kelgende, Abaı paıymdary – kemeńgerlik keńestiń naq ózi. Jaqsylyq is isteýshi, jarylqaýshy, «ǵalamdy qandaı hık­met­penen jarastyryp, qandaı qudiret­penen ornalastyrǵan» jáne «birinen-bir paıda alatuǵyn qylyp jaratypty», «ǵalam Alla taǵalanyń ishinde», «Bir» men «Bar» da «ǵalamnyń ishinde», «kámálátti sheberlikpen jaratqan hám adam balasyn ósip-ónsin dep jaratqan», «erinbedi, kelisimmenen, hıkmetpenen, kámálátti bir jolǵa salyp jasady» dep, bilgirlik pen kósemdik tanytady.

Ǵalam júzindegi barsha qubylys­tar­dyń, zattardyń, nárselerdiń ózindik taǵy­lymy, qasıet-erekshelikteri, «qudi­­retti sıpattary» bar. «Báriniń hık­­meti bar, báriniń sebebi bar...» deıdi. Biri­nen biri týyndap, órbip qoldap-qorǵap, jalǵasyp, basqa bir túrge, kúıge almasyp jatqan dúnıe.

«Ǵaqlııa dálelim Qudaıtaǵala bul ǵalamdy aqyl jetpeıtin kelisimmen jarat­qan – dep paıymdaıdy Abaı – onan basqa birinen-biri paıda alatuǵyn qylyp jaratypty».

Adamzat pen ǵalamzatty ǵalamat sulýlyqpen, úzdik kórkemdikpen, tereń de parasatty taǵylymmen jaratqan Allanyń qudiretin jan-jaqty sıpattap jetkizý úshin, Quran Kárimde kór­­setil­gendeı, tórt muhıtty sııa etseń de, kók aspandy qaǵaz etseń de, Uly Jaratýshynyń ǵajaıyp sheber­ligin túp-tamyrynan qoparyp baıandaý múmkin emes. Ár qubylystyń, ár nár­­seniń syry men symbaty, máni men sáni, aqıqaty men shynaıylyǵy bar. Dana­lyq pen tili bar. Bulaı bolma­ǵanda álem kóriksiz kúıge túser edi. Asyly, ǵalamnyń qurylymdyq júıesi Abaıdyń tanymynda «Allanyń ózi de ras, sózi de ras», «Alla ózgermes», «Alla minsiz áýelden...», «Quran ras, Allanyń sózi dúr ol», «Adamdy súı, Allanyń hıkmetin sez, Ne qyzyq bar ómirde onan basqa?», «Mahabbatpen jaratqan adamzatty, Sen de súı, ol Allany jannan tátti», «Bir Qudaıdan basqanyń bári ózgermek», «Áýeli aıat, hadıs – sózdiń basy», «Bezendirip jer júzin Táńirim sheber», «Alla myqty jaratqan segiz batyr» degen qısyndy qaǵıdattaryn aıryqsha ataýǵa bolady.

Sýretker Abaı jansyzǵa jan bi­ti­rip, qara tasqa til bitirip, tilsiz ta­bı­­ǵatty sóıletýge kelgende aqyndyq dana­­lyq tanytady. Oı tereńdigine sezim mól­dirligi men sóz sheberligi ádemi ush­tas­qan. Mysaly: «JAZǴYTURY» óleńinde bylaısha órilgen:

Bezendirgen jer júzin Táńirim sheber,

Meıirbandyq dúnıege nuryn tóger.

Anamyzdaı jer ıip emizgende,

Beıne ákeńdeı ústińe aspan tóner.

Tabıǵatty tamyljytyp jańartqan, jaınatyp jasartqan – Táńir Iem. Jasaǵan jer men aspandy bir-birine ǵashyq qylyp, jarastyqta týdyryp tabystyrǵan, dıdarlastyrǵan. Jer –Ananyń qushaǵy tap-taza nurǵa tolyp, baqyt qusy qonyp, beıne bir jumaq qoryǵyna aınalǵan.

Ári qaraı:

Kún-kúıeý, jer qalyńdyq saǵynysty,

Qumary ekeýiniń sondaı kúshti,

dep sátti sabaqtastyrady. Kúndi kúıeý­ge, jerdi qalyńdyqqa uqsatyp, bir-biri­ne qumarlandyryp, qaýyshtyryp, taǵ­dyr­las etip qoıady. Dóńgelengen dúnıe­niń keýdesin kerip, qorǵasyndaı erip, gúl atqan qosaǵymen qosa aǵarǵan qyzyqty shaǵynyń sulýlyǵyn Abaı barynsha tereńdete ashady.

Kún – kúıeýin jer kóksep ala qystaı,

Bireýine bireýi qosylyspaı

Kóńili kún lebine toıǵannan soń,

Jer tolyqsyp, túrlener toty qustaı.

Naǵyz sýretshildik. Shynaıy syr­shyldyq. Ol ıslamdyq-ǵylymı dúnıe­tanymdy meńgergen. Onyń ulttyq dúnıetanymynyń tereńdiginiń bir qyry osyǵan baılanysty. Sebebi, Allataǵala álemge mahabbat, ǵashyqtyq syılaǵan. Osy bir uǵym – túsinikti Abaı ottaı maz­­datyp, kemeline keltire sýrettegen. Oıshyl aqynnyń osynaý jyrynda qazaqy bolmys ta, pálsapalyq oı da, syr da, sýret te birtutas túzilgen.

Osylaısha uly jaratylysty sóı­letip, qupııasyn tógilte sýrettep jet­kizip, ǵalamat qýattyń kózin taýyp, oı-sezim muhıtynyń aǵys-tolqyndaryn týdyrǵan.

Abaı dúnıeni, bolmysty, ómirdi, turmys-tirshilik tolqyndaryn eki turǵydan da sabaqtastyryp jyrlaıdy. Birinshisi, obrazdylyq-beınelilik tur­ǵydan; ekinshisi, logıkalyq-pálsa­palyq zańdylyqtar arqyly.

...Jyrshy qustar áýede óleń aıtyp,

Qıqý salar kóldegi qaz ben qýlar – dege­ninde syr destesi, kórkemdik kes­tesi de kelisti. Bul sóılemderdiń ishki maz­­mu­nynda, rýhynda Alla kitabynyń ǵıb­rat­­tary, syr-sıpattary kórinis bergendeı:

«Aspandaǵylardyń, jerdeginiń bar­lyǵy, qanatyn keń jaıyp ushyp jú­retin qustardyń da Allany dáriptep, zikir etetinin sen, bilesiń be? Báriniń de óz tilinde aıtatyn duǵasy, madaq sóz­deri bar. Olardyń ne isteıtini bir Alla­nyń ózine aıan» (24-Nur súresi, 41-aıat).

Ǵalamnyń, bolmystyń ári qupııa, ári syrly, ári názik tańǵajaıyp qubylys­tary eresen ólsheýsiz. Tabıǵatty túsiný, áserli qulshynyspen qabyldaý, muqııat tyńdaý, tálimin adamı tanym men táji­rıbede myqtap eskerý – adamzattyń asyl paryzy. Jasampaz rýhanı qun­dy­lyqtar, ımandylyq, izgilik – jer men kók amandyǵynyń kepili. Jaralǵan árbir zatta jáne jaratylystyń ózinde tereń maǵynalardyń bar ekenin, onda árbir jan ıesi jáne árbir zat sol ǵala­mat kitaptyń bir-bir áripteri ekeni aqıqat. Negizinde, birtutas dúnıe­niń ishki júıesi boıynsha, barsha qubylys­tar, zattar bir-birimen rýhtas, tamyr­las. Jandy-jansyzǵa, maǵynaýı keńistikke úılesim, kelisim, táýeldilik, jaýapkershilik tán.

Jaratýshy men Jaratylystyń jara­sym­dy yrǵaǵyn názik úılestirýshi, retke, júıege túsirýshi, shyn mánisinde, Qu­di­­ret­tiń isi. Hakim Abaı osy bir jum­baq jaıtterdiń tuńǵıyǵyna barlaý jasaǵandaı.

a) Masatydaı qulpyrar jerdiń júzi

á) Bezendirip jer júzin Táńirim sheber...

b) Kóbelekpen, quspenen saıda dý-dý,

v) Jer júzine óń berer gúl-báısheshek

g) Qyrda torǵaı saırasa, saıda bulbul,

 Tastaǵy únin qosar, baıǵyz, kókek

d) Masatydaı qulpyrar jerdiń júzi!

j) Jer tolyqsyp, túrlener toty qustaı.

Abaı jaratylystyń gúlzaryn, Jaratý­­shynyń kórkem bezendirý she­ber­­ligin, tabıǵattyń tamyljyǵan sha­ǵyn osylaısha tolǵasa, onyń túpsiz tereń tamyrynda,kózqarasynda, oılaý jú­ıe­sinde Quran aıattary syrlaryna jú­gingendik te bar.

«Olar jer júzine qaramaı ma? Onda ártúrli kórkem ósimdikter ósirdik» (26 – Shuǵara súresi, 7-aıat)

«Aıtalyq, biz jer betinde alýan túrli ádemi ósimdikter ósirdik. Muny olar kórmeı me? Munda kóp ǵıbrat bar ǵoı, biraq olardyń kóbi senýshi emes» (26-Shuǵara súresi, 7-8 aıat).

«Quran ras, Allanyń sózi dúr ol» degen Abaıdyń kúrdeli oılarynyń astarynda Quran qaǵıdattarynyń uly ushqyndary bar. Sulý jaratylysty syńǵyrlatyp sóıletken Abaıdyń «Ata-anadaı eljirer kúnniń kózi» degeninde Allanyń nury jaıynda tolǵanyp, oı bólisedi. Múmkin myna bir aıatpen de asyl baılanys bardaı:

«Alla – aspannyń da, jerdiń de nury. Ol beıne bir búrkeýdegi (qýys­taǵy) sáýlege uqsaıdy. Aıtalyq, búr­keý bar jerde shyny-shısha tur, shısha­nyń ishinde shyraq bar. Álgi shısha – injý-juldyz dersiń. Shyraq – shyǵysta, batysta bolmaǵan ǵajaıyp bir záıtún aǵashynyń maıynan tamyzyq alady. Álgi maı ot tımeı-aq jalyndap ketkeli turady, al ot tıse, nur ústine nur qosylmaq». (24 – Nur súresi, 35-aıat).

Abaıdyń túsindirýinshe, asyldar­dyń asyly, magnıttik qasıeti bólekshe metaldardyń tóresi – temir. Muny bylaısha jumbaqtap sıpattaıdy:

Qara jer adamzatqa bolǵan meken,

Qazyna ishi tolǵan ártúrli ken.

Ishinde júz myń túrli asyly bar,

Solardyń eń artyǵy nemene eken.

(Sheshýi: Temir)

 

«Sondaı-aq temirdi paıda qyldyq. Onda myqty kúsh ári adamzat úshin hajetter bar. (Soǵys quraldary taǵy basqa aspaptar temirden jasalady). Tipti temirsiz ómir bolmaıdy.) Alla onymen dinine, elshilerine kórmeı-aq kómek etkeni kisini málim etedi». 57 – HADID súresi, 25-aıat)

Temirde Jaratýshynyń ǵalamat syr-qupııasynyń bary aıatta aıqyn aıtylǵan. Aqjan Mashanı «júrektiń soǵýyn, qannyń qozǵalysyn basqaratyn temir atomdary» jáne Jerdiń ishki ózegi de temirden dep jazady «Ál-Farabı jáne Abaı» deıtin eńbeginde. Alla adamnyń qan tamyrlaryndaǵy temir arqyly (buǵan elektromagnıttik tolqyndar ja­zy­lady) oı ańsaryn, nıet qalaýyn, jan jumbaǵyn jazbaı tanıdy. Bul jaıt­ter Hakim Abaıǵa beımálim emes. О́ıt­keni, ol Islam órkenıeti tarıhyndaǵy ǵylymı dás­túr­lerdi, ásirese, Muhammed (s.ǵ.s.) med­resesiniń sandaǵan saf taza ǵula­ma­larynyń, kemeńger tul­ǵa­­lary­nyń, hadıssheleriniń, jara­tylys­­taný­­­shy­laryń, strateg­teriniń, dıplo­mattary­nyń, quqyqtaný­shylary­nyń jáne olardyń jolyn ustan­ǵandardyń ilim-bilimin qabyldaǵan.

Sondaı-aq jaratylystaný ǵylym­darynyń aınasyndaı Quranda mate­matıkaǵa qatysty – 61 aıat, salystyr­maly teorııaǵa tıesili – 61 aıat, fızı­kaǵa arnalǵan – 64 aıat, ıadrolyq fızı­kaǵa baılanysty – 5 aıat bar ekenin Lıvan oqymystysy Iýsýf Mýravan anyqtaǵan. (Q.Myqtybekuly. Qazanat, 2001. 61-bet).

Abaıdyń «38-shi qara sózindegi» ǵylymı oı-tujyrymdary men ıslam­dyq qundylyqtarynyń mán-maǵynasy túbegeıli zerdelep-zertteýdi qajet etetini sózsiz.

 

Serik NEGIMOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor

 

Sońǵy jańalyqtar

Esik nege «tesik»?

Qoǵam • Búgin, 15:25

Betperde kıgen kóktem - 5

Qoǵam • Búgin, 15:10

Qyzylorda oblysy: Taǵy 3 adam vırýs juqtyrdy

Koronavırýs • Búgin, 13:31

COVID-19 vırýsy mysyqtan tabyldy

Álem • Búgin, 12:03

Syrdarııaǵa jylanbalyq qaıdan kelgen?

Aımaqtar • Búgin, 11:32

Koronavırýs hám kóshe sýretteri

Álem • Búgin, 10:51

Jetisaılyq jomart jandar

Aımaqtar • Keshe

Ishan baǵy qaıta qalpyna keledi

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar