Tanym • 28 Aqpan, 2020

Ádildikti tý etken azamat

109 retkórsetildi

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezı­denti – Elbasy Nursultan Nazarbaev «Uly da­la­­nyń jeti qyry» atty maqalasynda Uly da­­la­nyń uly tulǵalaryn ulyqtaý mańyzyna erek­­­she toqtaldy. Tarıhymyzda óshpes iz qal­dyr­­ǵan uly tulǵalarymyz ejelde de, ótken ǵa­syr­­larda da bolǵan, tipti, kerek bolsa, qazirgi kez­de de aramyzdan tabylady. Qazirgi aı men kún­­niń amanynda, keshegi qatań totalıtarlyq za­man­da qıyndyqtarǵa tótep bergen asyl tekti aǵa­lary­myzdyń esimin esten shyǵarmaı, olar­dyń ómirin jas urpaqqa úlgi ete bilý – búgingi qoǵamn­yń basty mindetteriniń, paryzynyń biri dep bilemiz.

Kez kelgen adamnyń ómir jolyna baǵyt siltegen, taǵ­dyry­nyń belesterinde óshpes iz qaldyrǵan ustazy nemese tálimgeri sanalatyn jandar bolady. Ol mektepte sabaq bergen nemese synyp jetekshisi bolǵan muǵalimi de, eńbek jolynda kezdesken basqa adam bolýy da múmkin. Naǵyz us­taz ómir súrýge jón siltep, shy­­naıy kásibı sheberlikke baý­lı­ty­ny aqıqat. Aqyl-keńes­teri­men, ónegeli isterimen bóli­sip qana qoımaı, olardy óz qoly­men jasaýǵa úıretedi. Ustaz ózi­niń minez-qulqyn, bolmysyn shákir­tiniń ón boıyna sińiredi, eńbek etý tájirıbesin úlgi etedi.

Meniń týǵan ákem – Tóleýtaı bolsa, ekinshi, rýhanı ákem – ómir­lik jáne kásiptik ustazym Zada Ákimbekuly Qajybekov boldy.

Zada Ákimbekulynyń eńbek jolynyń, kásibı ǵumyrynyń ózi meni kóp nársege úıretti, ómir jolyma jarqyn baǵyt, berik negiz boldy. Ol kisiniń kásibı ómirbaıany 1950 jyldyń tamyz aıynda Almaty zań ınstıtýtyn aıaqtaı salysymen bastaldy. Al Zada Ákimbekulynyń qyzmettik ǵumyry jasóspirim kezinde – so­ǵys jyldarynyń qıyn ýaqy­tyn­da bastalyp ketti. Eńbek jolyn 14 jasqa tolysymen-aq – 1941 jyly Nura aýdany Kıevka aýyl­dyq keńesinde hatshy bolyp jumys isteýden bastady, odan keıin Nura aýdandyq atqarý komıs­sarıaty jalpy bólimniń meń­gerýshisi, sodan soń Nura aýdany prokýratýrasynyń hatshysy boldy. Bir tańǵalarlyǵy – jas­óspirim jigitke bul ju­mys­tardy mekteptegi sabaq­tary­men qatar alyp júrýine týra keldi.

Jas zańger Zada Qajybekov jo­ǵa­ry oqý ornyn bitirgen soń pro­kýratýra organdaryna joldama aldy. 23 jasynda KSRO-nyń eń qatań katorgasy sanalatyn STEPLAG-tyń, Qaraǵandy ob­lysyndaǵy «halyq jaýlaryna», saıası tutqyndarǵa arnal­ǵan eńbekpen túzeý mekemesinde prokýrordyń kómekshisi laýazymyna taǵaıyndalyp, 1956 jylǵa deıin sonda qyzmet at­qardy. Bul jumys jas jigitke asa aýyr jáne qaýipti bolǵanyn atap aıtqan jón. Qaýipti tusy – Z.Á.Qajybekov bar kúsh-jigerin qazaqtardy dattaý men sottaýǵa emes, aqtaýǵa jum­saǵanyn­da boldy. Zada Ákim­bekuly ózi­niń bar bilimin, ádil­dikke degen qush­tarlyǵyn azamat­tardyń kons­tıtýsııa­lyq qu­qyq­taryn qor­ǵaýǵa baǵytta­dy. Z.Á.Qajy­bekov­­tiń osyndaı ıgilikti maq­­sat­­qa arnaǵan kúsh-jigeriniń ar­qa­­s­ynda zańsyz qý­ǵyn-súrginge ushy­­­raǵan kóp­te­gen azamat aqta­lyp, bostandyqqa shyqty.

Ýaqyttyń eshkimge baǵynbaı zýlap óte shyǵatyny bar ǵoı. О́ki­nishke qaraı, bul aqtalǵan adam­dardyń kóbi qazirde ómirde joq shyǵar. Desek te, aqtalǵan aza­mat­tardyń urpaqtary óz­deri­niń jaqyn-jýyqtarynyń lagerler­den bosatylýy kimniń arqasy eke­nin jaqsy biledi dep oılaımyn.

Zada Ákimbekulynyń erligi týraly STEPLAG-tyń buryn­ǵy tutqyny, qazaqtyń kórnek­ti ǵalymy, jazýshy, fılologııa ǵy­lymdarynyń dok­tory, professor, ózi lagerden Z.Qajy­bekov­tiń tabandylyǵy men kási­bı sheber­liginiń arqasynda bosa­tyl­ǵan Búrkit Ysqaqov ózi­niń Zákeńe arnaǵan «Prokýror» atty poemasynda jazady. Osy shyǵarmany tarıhı qujat retinde paıdalan­ǵan abzal dep esepteımin. Shybyn janyn shúberekke túıip, basyn qaterge tigip, keshe ǵana ýnıversıtet támamdaǵan jetkinshek jas jigit eli úshin janyn pıda etýden taısalmaı kúresti!

«Men prokýror Z.Qajy­bekovti osy kúnge deıin izgi sezimmen eske ala­myn. Mine, osyndaı jaq­­­sy adamdardyń arqasynda tiri qal­dyq, erkin­dikke shyqtyq. Son­­О́daı jaqsy adamdardyń arqa­syn­­da óleń de jazdym, ózimdi de, óleńim­di de aman saqtam qaldym», – dep jazdy keıin professor B.Ysqaqov.

STEPLAG pen Erekshe lager­diń prokýratýrasynda jumys istegennen keıin Zada Ákim­bekuly 1956-1965 jyldar ara­­lyǵynda Pavlodar oblysy Ermak aýdanynda prokýror bol­dy, sodan keıin Qaraǵandy oblysynyń prokýratýrasynda belsendi ári adal qyzmet etti.

1965 jyly ol kisi Qazaqstan Kom­­­partııasy Qaraǵandy oblysy ko­mı­tetiniń ákimshilik organdary bóli­mine shaqyrylyp, partııa organda­ryn­da 1971 jylǵa deıin jumys istedi.

Qazaqstan ádilet organ­dary­nyń damý tarıhyna kóz júgirtsek, osy kezeńde – 1971 jyly ádilet organdary derbes memlekettik júıe bolyp qalyptasa bastady. Ortalyqta Ádilet mınıstrligi, al jergilikti jerlerde, óńirlerde – Halyq depýtattary keńesiniń oblystyq atqarý komıtetteriniń bólimderi nemese basqarmalary quryl­dy. Osy rette, Zada Ákim­bek­uly Qaraǵandy ob­lysy ádilet organdarynyń qury­lý­ynyń bas­taýynda turdy. Sondyq­tan qazir­gi kezde keńinen tany­mal bol­ǵan, Qazaqstannyń HH ǵa­syr­dyń 80-90 jyldardaǵy zań­ger­leri ózderiniń kásibı jolyn Z.Á.Qajy­bekovtiń bas­shy­­­lyǵymen, tipti onyń tálim­gerligimen bastady.

Qaraǵandy oblysynyń zań­ger­leri men barlyq ádilet salasy ma­­man­­darynyń, quqyq qorǵaý o­r­gan­darynyń arasynda Zada Ákim­­bekulynyń bedeli orasan zor boldy. Zada Ákimbekuly ob­lys­­­tyq ádilet organyn bas­qar­ǵan jyl­dary meniń ákem mılı­­sııa or­gan­darynda jumys istedi jáne otba­sy­lary etene ara­lasqan dos­tar boldy.

Ýnıversıtetti aıaqtaǵan­nan keıin maǵan Z.Á.Qajybekov Ádilet basqar­masynyń basshysy bolǵan kezde kásibı qyz­metimdi bastaý baqyty bu­ıyr­dy. Ol kezderi ádilet organ­­dary sottardyń qyzmetin úı­les­tirip, kadr daıarlaý jumy­syn uıymdastyrýmen, qyz­metin bastaǵan sýdıa­lardy taǵy­lym­damadan ótkizý­men aınalysty. Osy jerde erekshe atap ótilýge tıis aqparat – Zada Ákim­bekuly sol kezdegi qatal ıdeolo­gııa­lyq saıasatqa kereǵar, ashyǵyn aıtsaq, qarsy turyp –  búkil oblys boıynsha kadr taǵaıyndaý barysynda basymdyqty únemi ulttyq mamandarǵa berip otyr­ǵanyn bilemiz. Sondyqtan Qazaq­­stannyń batysynan da, shy­ǵy­synan da, ońtústiginen de, sol­tústiginen de, elimizdiń túk­pir-túkpirinen kelgen kóp­tegen talantty jas zańgerlik eńbek mek­tebin Qaraǵandy oblysynda bastap, keıin basqa óńirler­de jalǵastyryp, res­pýb­lıkamyz­dyń eń joǵary deńgeı­degi memle­kettik quqyq qorǵaý uıym­daryn­da abyroımen qyzmet etkeni árip­tes mamandarǵa jaqsy málim.

1981 jyly taǵylymdama­dan ót­kennen keıin men de Qaraǵandy qa­la­synyń Sovet aýdandyq halyq soty­nyń sýdıasy bolyp saılandym. 1984 jyly Qaraǵandy oblysy Nura aýdandyq halyq sotynyń tór­aǵasy bolyp, Kıevka kentine, Zada Ákimbekulynyń «kishi otanyna» keldim. Men ol jerde jumys istegen ýaqytta Qaraǵandy ob­lystyq advokattar alqasy pre­zıdıýmynyń tóraǵasy bolyp otyr­ǵan Zada Ákimbekuly birneshe ret kelip, biz otbasymyzben tyǵyz qarym-qatynasta bolyp, aralasyp turdyq.  Bul qarym-qatynas maǵan adam retin­de, zańger retinde, sot retinde kóp nársege úıretti. Osyn­daı qur­­metti de zııaly adammen sóıles­ken árbir kúnim, árbir saǵa­tym ómir jolymda teńdessiz  sabaq boldy.

Ustazymnyń otbasy kóp balaly, tatý-tátti boldy, ol kisi bes balaǵa bilim berip, qazaqy rýhta tár­bıeledi. Men Ustazymnyń bala­lary­nyń kóbimen álige deıin jyly dostyq, joldastyq qatynas­tamyn. Olar ákeleriniń júreginiń keń­digi, jomarttyǵy, eńbekke, kásibı jáne qyzmettik, azamattyq mindet­temelerine degen adaldyq sııaqty qasıetterin boıyna sińirip ósti.

Zada Ákimbekuly Qajy­bekov 2000 jyly baqılyq dú­nıege attandy. 2002 jyly, Qazaq­stan Respýblıkasynyń Bas proký­rory kezimde maǵan Qara­ǵandy qala­synda Qazybek bı atyndaǵy aýdan­dyq sot ǵı­mara­tyna Zada Ákim­bekulyna es­kertkish taqta ashý saltanatyna qatysý baqy­ty buıyrdy. Ol kisiniń kezin­de elimizdiń pro­kýratýra organ­darynyń qyz­metine qosqan úlesin eskere otyryp, Zada Ákimbekuly Qa­jyb­ekovke «Qazaqstan Res­pýb­lıkas­y prokýratýrasynyń Qur­metti qyzmetkeri» belgisin berý týraly buıryq shyǵaryp, atalǵan marapatty Ustazymnyń otbasyna – jeńgemizge  tabys­tadym.

Zada Ákimbekuly Keńes dáýirinde Eńbek Qyzyl Tý or­deni­men, KSRO Prokýratýra­sy men Mınıstrliginiń qurmet bel­gi­lerimen, «Qazaq KSR eń­bek sińir­gen zańgeri» ataǵymen mara­pattaldy. Ustazymnyń el al­dyn­daǵy ól­sheý­siz bedelin Halyq depýtat­tary keńesiniń aýdandyq jáne oblys­tyq depýtaty bolyp bir­neshe ret saılanýy da rastaıdy. Ustaz úshin eń bas­­ty marapat – shákirtteriniń tálim­­ger aldyndaǵy taǵzymy, Abaı hakimshe aıtsaq, ol týraly «To­lyq adam» retinde tolǵaǵan ta­ǵy­­lym­ǵa toly estelik­teri dep bilemin.

 

Rashıd TÚSIPBEKOV,

Parlament Senatynyń eks-depýtaty

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar