Tanym • 02 Naýryz, 2020

Máni – zor, taǵylymy – mol

103 retkórsetildi

Memlekettik hatshy Qyrymbek Kósherbaevtyń «Amal –aýyzbirshilik merekesi» atty maqalasy óte mazmundy eken. Parasatpen paryqtaı bilgenge másele kóp. Jańa ǵasyr­da jańa turpatty ultqa aınalý degen ońaı nárse emes. Qalyptasqan kózqarastarǵa búgingi bıikten qaıta qaraý da qajet tárizdi.

Elbasymyzdyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda mán-mańyzy qaı kezde de qunyn joǵaltpaıtyn mynadaı sózder bar: «Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bilý. Onsyz jańǵyrý degenińizdiń qur jańǵyryqqa aınalýy op-ońaı... Jańǵyrý ataýly burynǵydaı tarıhı tájirıbe men ulttyq dástúrlerge shekeden qaramaýǵa tıis. Kerisinshe, zamana synynan súrinbeı ótken ozyq dástúrlerdi tabysty jań­ǵyrýdyń mańyzdy alǵy­shart­taryna aınaldyra bilý qajet. Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy».

Ulttyq kod degen ne? Meniń­she, bul – halyqtyń jady. Jaq­sy men jamandy tarazy basyna tartatyn, ult úshin eńbek et­­ken­derdi eskeretin, el úshin er­­lik­ke barǵandardy ómirbaqı es­kir­­meıtin ZERDE kitabyna ja­­zyp qoıatyn da sol jady. Osy tur­­­ǵy­dan alsaq, ulttyq sana aıa­­­synda «súrlep qoıýǵa» bolmaı­tyn dúnıeler barshylyq. Qazaq­tyń ulttyq dúnıetanymy tól tabı­ǵatpen etene baılanysty.

Qazaqsha-arabsha aı ataý­lary mynandaı: Naýryz – Hamal; Kókek – Sáýir; Mamyr – Zaýza; Maýsym – Saratan; Shilde – Áset; Tamyz – Súmbile; Qyrkúıek – Mızam; Qazan – Aqyrap; Qarasha – Qaýys; Jeltoqsan – Jádı; Qańtar –Dálý; Aqpan – Qut.

Qazirgi qoldanystaǵy aı attaryn zamandastarymyz shatastyrmaıtyny anyq. Alaıda kónekóz qarııalarymyz osy on eki aıdy eskishe jiliktep otyratyn edi. Endi sonyń bári umyt bolyp barady.

О́zgeris úshin ózgerý de kerek. Zaman aǵymyna ıkemdelý – kóptiń isi. Jańa dáýirdiń jaǵymdy jaqtaryn boıǵa sińirý ózdiginen bola salmaıdy. Buryn Ulystyń uly kúni qystan aman shyqqan kóshpeli eldiń at shaptyryp, aýdaryspaq oınap, jamby atyp, balýan kúrestirip, ulan-asyr toı jasap qarsy alatyn toıy edi. El táýelsizdigimen birge Naýryzdy toılaýdyń da ózindik dástúri qalyptasty.

Jańarý, yntymaqtastyq pen jylýlyqtyń merekesi atan­ǵan Naýryzdy elimizdiń batys aımaǵy Amal – Kórisý kúni retinde atap ótedi. Kóktem­men birge kóńildiń syzyn ketirý degen de bir ǵajap quby­lys. Ren­jisken aǵaıyn taby­syp, ba­rlyq jamandyq ataýly umy­­­tyla­tyn, el-jurt bolyp jaq­sylyqqa qaraı mereı­lene bet buratyn bul kún­niń shapaǵaty mol. Paıǵam­bary­myzdyń (s.ǵ.s.) hadısterinde bir-birine sálem bergen eki adamǵa da saýap jazy­latyny, sonyń ishinde, bi­rin­shi sálem bergen adamǵa kóbir­ek saýap tıetini aıtylady. Inabat pen izgilikke toly Kóri­sý kúni aǵaıyn arasyndaǵy eski ókpe-renish keshirilip, tatýlasyp-tabysady, arazdyq umy­tylady. Aǵaıyn-týys, quda-jekjat, dos-qurby syıly adamdaryna shapan men shek­pen, kóılek-kónshek, syrǵa, saqı­na degenderdi syıǵa tartady. Jastar aqsaqaldardyń aq batasyn alýǵa asyǵady.

Bata degennen shyǵady: batada – bereke bar. Kezinde Shákir Ábenov aqsaqal Elbasyna bata ber­gen bolatyn. El aralaǵan sa­parynda ár óńirdiń batagóı aq­­saqaly Memleket basshy­syna oń bolsyn aıtyp, aq tileýge to­ly bata beretin. Osy­ny mem­le­­ket­­tik deńgeıdegi úrdiske aı­­nal­­dyr­ǵan abzal. Osy arqy­ly «biz eldiń úlkeni, eldiń ıgi jaq­­­­sy­sy» degen kádeli joldy saq­­t­ap qalamyz, jastar el aǵa­lary­­nyń aıtqanyna qulaq asatyn bolady.

Amal kúni eshkim eshkimge renjimeı, jaıdary júredi. Kórisken aǵaıyn bir-biriniń otbasyna, aǵaıyn-týystaryna amandyq-saýlyq, qut-bereke tileıdi. Qaryzy bar kisi osy kúnge deıin boryshynan qu­ty­lýǵa asyǵady.

Qazaqstannyń batys oblys­taryn­daǵy jurt bul mere­keni «Kórisý» nemese «Amal» merekesi dep ataıdy. Mańǵys­taýlyqtar Amal merekesin Otpan taýynda toılaıdy. Ne­gizgi shara «Otpan taý» tarı­hı-mádenı kesheninde ótedi. Mańǵystaýdyń bıik shoqysy Baltyq teńizi deńgeıinen 532 metr bıiktikte ornalasqan. Taý­dyń basynda Adaı batyrǵa ar­nalǵan 37 metrlik eskert­kish ornatylǵanyn bilemiz. Kókke moınyn sozǵan eki stellada Adaı atanyń eki uly Qudaıbeke men Kelimberdi beıneleri bederlengen. Kók bórini kıe sana­ǵan eldiń ejelgi ańyzy boıynsha, qasqyr – búkil túrki halqy úshin kúsh pen rýh erkindiginiń sımvoldyq beınesi. Bir kezde Otpan taýy jaý shapqanda elge belgi beretin bekinis bolǵan, ıaǵnı onyń basynda janǵan ot elge tóngen qater jaıyn esker­tetin. Búgingi beıbit zamanda Otpan taýdyń basynda Amal merekesin toılaý kezinde ǵana ot tutatylady...

Tań atysymen «Kórisý» merekesin asyǵa kútken árbir otbasy dastarqanyn qazaqtyń qurt, baýyrsaq, aq irimshik, qyzyl irimshik, sary maı, ýyz syndy dástúrli taǵamdarymen toltyryp, naýryz kójesin da­ıyndap, tabaldyryqtan at­ta­ǵan ár kisini jyly júz­­ben qar­sy alady. Kórisýge kelgen jandarǵa erekshe iltıpat kórsetip, tórge shyǵarady, aqa­dal as usynady.

Dál osy kúni ár adam ózi­nen jasy úlken kisilerdiń sha­ńy­­raǵyna kirip, amandasyp, kó­risedi. Barǵan úıine «Bir ja­sy­ńyzben!» dep enip, jańa jyl­ǵa aman-esen aıaq basqan jora-joldas, týǵan-týysqan­daryn quttyqtaıdy. Bir-birine degen ókpe-renishteri bolsa, keshirisedi, amandyq-saýlyq ti­lesedi. Sondaı-aq ár otbasy óz kórshilerimen kóri­sedi. Bul kúni ár adam mindetti túrde úsh úıdiń esigin ashýy kerek, ıaǵnı túske deıin úsh úıge kirip, kórisip úlgerýi tıis. Bir ereksheligi – «Kórisý» bir kún­men shek­teletin mereke emes, ol naý­ryz­dyń 14-inen bastalyp, aıdyń sońyna deıin jalǵasa beredi.

Aıdyń on tórti nege tańdal­dy eken? Biz «jyl» dep Jerdiń Kúndi aınalýyn, «aı» dep Aıdyń Jerdi aınalýyn, táýlik dep Jerdiń óz osin aınalýyn aıtamyz. Jerdiń Kúndi aınalýy – 365 táýlik 5 saǵat 54 mınýt bolsa, Aıdyń Jerdi aı­nalýy – 29 táýlik 11 saǵat 49 mınýt, al Jerdiń óz osin aı­nalýy – 23 saǵat 56 mınýt 4 sekýnd. Bul sıfrlardyń astaryn­da biz oılaǵandaı jyldyń dál 365 kún, aıdyń dál 30 kún, táýliktiń dál 24 saǵattan tur­maı­tyndyǵyn uǵynýǵa bolady.

«Naýryz» nege «Amal» me­re­kesi dep atalǵan? Buryn­ǵy qa­rııalar 22 naýryzdy «qyzyl­bastyń naýryzy» deı­di eken (Qyzylbas – Iran, burynǵy Parsy eliniń qazirgi ataýy). Qazaq halqy naýryz demeı – amal degen. Qazirgi kúni 14 naýryzda elimizdiń batys óńiri ǵana ulys kúnin keńinen atap óte­di. Elimizdiń ózge óńirinde bul dástúr umytylǵan. Áıtpese, kúlli qazaq kúni keshege deıin amal merekesinde kórisý saltyn jasap kelgen degen derek bar.

Shyǵys elderiniń shámsı kúntizbesi boıynsha, naýryzdyń bastalýy hamal – amal aıy­nyń 1 juldyzy bolyp esep­teledi. «Hamal» – Toqty shoqjul­dyzynyń eski parsysha ataýy. Kún men tún teńelip, amal kirgen sátte Toqty shoqjuldyzy týady. Sondyqtan bizdiń qazaq bul kúndi «naýryz» demeı «amal» degen.

Bul qazirgi kúntizbe boıynsha 14 naýryzǵa sáıkes kele­di. «Kórisýdiń» ekinshi ataýy «Amal» bolýynyń syry osynda jatsa kerek. Al «Kórisý» dep atalyp ketýi osy «Amal» merekesinde jasalatyn basty salt – kópten kórmegen bir-birine jaqyn adamdardyń kez­desip, kórisýi, ókpe-renishke baı­la­nysty bet kórispeı júr­gen kisilerdiń keshirisip, júz­desýinen týǵan salt.

Mańǵystaý, Atyraý oblys­tarynda tegis, Batys Qazaq­stan, Aqtóbe oblystarynyń keı bóliginde atalyp ótiletin bul merekeni kórshiles Reseıdiń Astrahan, Saratov, Orynbor ól­kesindegi qazaqtar da, Qara­qal­paqstannyń qazaqtar kóp qonystanǵan óńirleri de toılaıdy. Bul kúndi ońtústik óńirlerde «Samarqannyń kók tasy erigen kún» deıdi. Shyǵysta jáne Orta­lyq Qazaqstanda muny Ota­maly deıdi, Jetisýda Kókek deıdi. Jalpy, qalyń qazaqqa eń kóp taraǵan ataýy – Otamaly.

Aı men Úrkerdiń qıylysyp ótýin kóshpeli qazaq jurty ejelden beri «toǵys» dep ataǵan. Qazaq ádebıetiniń klassıgi Muhtar Maǵaýınniń shyǵar­masynda: «Shý boıyndaǵy tópt halyqtyń toǵysynda jeńisine jol ashqan» degen sózder bar. Halyq seniminde toǵys – naýryz aıynyń 14-i men 15-i kúnderi keledi. Qazaqtyń yrymy bo­ıynsha, toǵystyń aldyndaǵy qysta qoıdyń qumalaǵy qalyń qarǵa batsa, jaqsylyqqa joryp, yrysty jyl bolady dep joramaldaıdy eken.

Máshhúr Júsip Kópeıuly eńbeginde qazaqta «segiz kúndik Naýryznama ótetini» jazylǵan (eskishe 1-8 naýryz, qazirgi kún­tiz­bede 14-21 naýryz aralyǵy).

Naýryz aıyndaǵy «Kórisý» rásimi týraly tarıhshy, etnolog Jambyl Artyqbaev bylaı deıdi: «Kórisý» – qazaqtyń Naýryz meıramynyń negizgi saltynyń biri. Sovet zamanynda ábden umytylyp baryp, jańa jandanyp jatyr. Qazaqqa qys mezgili qashanda aýyr bol­­ǵan, tipti ertede túgelge jýyq Syrdyń boıynan bas­tap Jıdeli Baısynǵa deıingi aımaqta qystap otyrǵanda da qınalsa kerek. Sebebi qys qytymyr bolyp jatsa mal ashyǵady, keıde kóktemge qaraı jańbyr erte jaýyp, ne qar erip baryp qaıta qatyp jut bastalyp ketedi... Osyndaı qıyn­dyqtardan shyqqannan keıin Naýryzdy qazaq qýanyp qarsy almaǵanda kim qarsy alady? Naýryzǵa qazaq qýanbaǵanda kim qýanady? Kórisý de osyǵan baılanysty shyqqan. Qys boıy bir-biriniń óli-tirisin bile almaı saǵynǵan eldiń jasaıtyn joralǵysy. Bir-birin qushaqtap, keıde ólgenderin joqtap, keıde tiri qalǵanyna shúkirlik aıtyp kórisedi. Qazaqtyń áńgimeleri Naýryzdy Nuq paıǵambardyń zamanymen baılanystyrady. Jer betin topan sý basqan oqıǵa oqyrmannyń bárine de bel­gili. Nuqtyń janynda Qudaı­ǵa sengen seksen adam bar, úsh ul, úsh kelini bar alty aı on kún sý betinde qalqyp júrip, ól­­dik-taldyq degende Qazy­ǵurt taýynyń ushar basyna to­q­­tapty deıdi. Bireýi ata-ana­sy­nan, bireýi balasynan aıyryl­ǵan, ýaıym-qaıǵy basqan el osy jerde jan shaqyrypty. Máshhúr Júsip Kópeıuly Nuqtyń áńgimesin baıandaı kele «Kemeniń Qazyǵurttyń basyna toqtaǵan kúni qasıetti Muharam aıynyń ony eken, jul­dyz esebimen sanaǵanda kún­niń Hamaldyń birinshi ýáji­­bine kirgen kúni» deıdi. Arab­­tyń kalendary aı esebine negiz­­del­gennen keıin ylǵı da ózgerip otyrady, degenmen Muha­ram aıy olarda qasıetti aı, jyl­dyń basy dep qurmetke ıe, al jul­dyz esebimen sanasaq Hamal qazirgi ýaqytta Toqty atala­dy jáne martqa sáıkesedi. Osy se­bepti qazaq jeriniń batys aı­maq­tarynda Naýryzdy «Amal merekesi» dep te ataıdy, «Amal» degeni «Hamaldan» shyǵady».

Qazaq halqynyń ózine tán salt-dástúrleri jetkilikti. Bi­raq biz sol salt-dástúrdi qan­sha­­­lyq­ty saqtap júrmiz? My­saly, «Sáýkele kıgizý» degen salt bar edi. Kenesary han­nyń aǵa­sy Sarjan tóre Kishi júz­degi Baı­saqal baıdyń qyzy­nyń sáý­kel­esin bes júz baıtal­ǵa baǵa­laǵ­an. Ult janashyry О́zbekáli Jánibekov óz qolymen sáýkele tikken.

«At tergeý» degen jaqsy dástúr bar edi. Ulttyq bolmys boıynsha áıelder atasyna, qaınaǵasyna, qaınysy­na, qaıyn sińlisine atyn atamaý úshin qosymsha at qoıady. Jeń­gelerimiz atymyzdy atamaı, ózine unaıtyn at qoıatyn. Adamdy syılaýdyń bir úlgisi. Qazir osy joǵaldy. Badyraıtyp atyn ataý úrdiske endi.

«Arasha túsý» – daýlasqan, janjaldasqan adamdarǵa basý aıtyp ajyratý, sabasyna túsirý. Buryndary mundaı janjalda aýyldyń, eldiń abyroıly abyzy «Arasha! Arasha!» dep aıqaılap, ot shyqqaly turǵan ortaǵa baryp, aǵaıynǵa arasha túsken. Qazir aǵaıynǵa arasha túser adamdy tappaısyz...

Qalyń mal, Quıryq baýyr asatý, Kıit kıgizý degen salt-dástúr ǵana saqtalyp, kóbisi umytyldy. Kúıeýge qatysty uryn kelý, esik ashar, entikpe, bal­dyz kórimdik, kúıeý tabaq, sút­aqy, jigit túıe, atbaılar, bo­saǵa attar, sáýkele, baıǵazy, jeń­getaı, shymyldyq baılar, otaý jabar, kerege kóterer, ýyq shan­shar, túndik jabar, úzik jabar, týyr­lyq jabar, moıyn tas­taý, ilý, qyz qashar, shashý, qyz kóterer, arqa jatar, qalyńdyq oınaý, qol ustatar, shash sıpa­tar, kórpe qımyldatar, ıt y­ryl­­datar, «kempir óldi», ba­qan salar, kúıeý attandyrar de­gen salt-dástúr tek kitapta qaldy.

«Qudalyq belgisi – kıit, qonys belgisi – beıit», «Qalyń­syz qyz bolsa da, kádesiz qyz bolmaıdy» degen sózder aragi­dik aıtylatyn boldy. Tipti esik-tór kórsetý degen dástúr múl­dem buzyldy. Qazir qyz bergen jaq quda shaqyrylmaı-aq qudalaryn tórge shyǵaratyn bol­dy... Qudalyq kafede ótetin bol­dy... Qudasynyń úıin kór­megender de júr...

«Salt-dástúrin el buzbas, ýáde – sertin er buzbas», «Alty jyl ash bolsań da, atańnyń saltyn umytpa», «Ant buzǵan ońbaıdy, salt buzǵan sorlaıdy», «Sanaly el saltyn saqtar» depti qazaq. Al biz bárin buzyp jatyrmyz...

Salt-dástúr – ult úshin ómir súrý zańy. Qazaq bolý­dyń bir joly. Halyq ony buljyt­paı oryndaıtyn bolǵan. Qazaq­tyń salty men dástúrin qurmet­temegen, saqtamaǵan adamdarǵa aıyppul salyp, jazalap ta otyrǵan.

Salt-dástúr – mádenıet. Ult baılyǵy. Qazir biz táýel­siz el boldyq. Búkil Qazaq­stan halqy qazaq máde­nıeti sheń­berinde ómir súrýi qajet. Sol úshin de óz qundylyq­tary­myzdy qadirleı bilgenimiz jón.

Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinine kelsek, Samarqannyń kók tasy erıtin, Ulystyń uly kúni – Kún men Túnniń teńeletin naýryz aıyndaǵy búkil túrki jurtynyń ortaq meıramy – Jyl basy, Jańa jylymyz, ulttyq merekemiz – Amal nemese Kórisý merekesin jalpyulttyq jáne jalpyqazaqtyq meıram retinde jappaı atap ótýdiń ýaqyty jetkendeı!

 

Nurtóre JÚSIP,

senator

Sońǵy jańalyqtar

EAEO Qazaqstannyń usynysyn qoldady

Qazaqstan • Búgin, 19:57

Jetisaılyq jomart jandar

Aımaqtar • Búgin, 19:53

Indettiń ataýynda qandaı mán bar?

Koronavırýs • Búgin, 19:46

Fýtbol: Havı qaırymdylyq kórsetti

Fýtbol • Búgin, 19:25

Túrkistanda qurylys toqtamaıdy

Aımaqtar • Búgin, 19:23

Ishan baǵy qaıta qalpyna keledi

Rýhanııat • Búgin, 18:48

COVID-19: Indet juqtyrǵandar sany 525-ke jetti

Koronavırýs • Búgin, 17:28

Qaraǵandy oblysy onlaın-oqytýǵa daıyn

Aımaqtar • Búgin, 16:41

? (Suraq belgisi) Poema

Ádebıet • Búgin, 16:23

Senzýrasyz Abaı

Rýhanııat • Búgin, 14:34

BQO: 108 myń oqýshy qashyqtan oqıdy

Aımaqtar • Búgin, 13:23

Qyzylorda: Bir aptanyń baıany

Aımaqtar • Búgin, 12:52

Uqsas jańalyqtar