Elbasymyzdyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda mán-mańyzy qaı kezde de qunyn joǵaltpaıtyn mynadaı sózder bar: «Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bilý. Onsyz jańǵyrý degenińizdiń qur jańǵyryqqa aınalýy op-ońaı... Jańǵyrý ataýly burynǵydaı tarıhı tájirıbe men ulttyq dástúrlerge shekeden qaramaýǵa tıis. Kerisinshe, zamana synynan súrinbeı ótken ozyq dástúrlerdi tabysty jańǵyrýdyń mańyzdy alǵysharttaryna aınaldyra bilý qajet. Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy».
Ulttyq kod degen ne? Menińshe, bul – halyqtyń jady. Jaqsy men jamandy tarazy basyna tartatyn, ult úshin eńbek etkenderdi eskeretin, el úshin erlikke barǵandardy ómirbaqı eskirmeıtin ZERDE kitabyna jazyp qoıatyn da sol jady. Osy turǵydan alsaq, ulttyq sana aıasynda «súrlep qoıýǵa» bolmaıtyn dúnıeler barshylyq. Qazaqtyń ulttyq dúnıetanymy tól tabıǵatpen etene baılanysty.
Qazaqsha-arabsha aı ataýlary mynandaı: Naýryz – Hamal; Kókek – Sáýir; Mamyr – Zaýza; Maýsym – Saratan; Shilde – Áset; Tamyz – Súmbile; Qyrkúıek – Mızam; Qazan – Aqyrap; Qarasha – Qaýys; Jeltoqsan – Jádı; Qańtar –Dálý; Aqpan – Qut.
Qazirgi qoldanystaǵy aı attaryn zamandastarymyz shatastyrmaıtyny anyq. Alaıda kónekóz qarııalarymyz osy on eki aıdy eskishe jiliktep otyratyn edi. Endi sonyń bári umyt bolyp barady.
О́zgeris úshin ózgerý de kerek. Zaman aǵymyna ıkemdelý – kóptiń isi. Jańa dáýirdiń jaǵymdy jaqtaryn boıǵa sińirý ózdiginen bola salmaıdy. Buryn Ulystyń uly kúni qystan aman shyqqan kóshpeli eldiń at shaptyryp, aýdaryspaq oınap, jamby atyp, balýan kúrestirip, ulan-asyr toı jasap qarsy alatyn toıy edi. El táýelsizdigimen birge Naýryzdy toılaýdyń da ózindik dástúri qalyptasty.
Jańarý, yntymaqtastyq pen jylýlyqtyń merekesi atanǵan Naýryzdy elimizdiń batys aımaǵy Amal – Kórisý kúni retinde atap ótedi. Kóktemmen birge kóńildiń syzyn ketirý degen de bir ǵajap qubylys. Renjisken aǵaıyn tabysyp, barlyq jamandyq ataýly umytylatyn, el-jurt bolyp jaqsylyqqa qaraı mereılene bet buratyn bul kúnniń shapaǵaty mol. Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) hadısterinde bir-birine sálem bergen eki adamǵa da saýap jazylatyny, sonyń ishinde, birinshi sálem bergen adamǵa kóbirek saýap tıetini aıtylady. Inabat pen izgilikke toly Kórisý kúni aǵaıyn arasyndaǵy eski ókpe-renish keshirilip, tatýlasyp-tabysady, arazdyq umytylady. Aǵaıyn-týys, quda-jekjat, dos-qurby syıly adamdaryna shapan men shekpen, kóılek-kónshek, syrǵa, saqına degenderdi syıǵa tartady. Jastar aqsaqaldardyń aq batasyn alýǵa asyǵady.
Bata degennen shyǵady: batada – bereke bar. Kezinde Shákir Ábenov aqsaqal Elbasyna bata bergen bolatyn. El aralaǵan saparynda ár óńirdiń batagóı aqsaqaly Memleket basshysyna oń bolsyn aıtyp, aq tileýge toly bata beretin. Osyny memlekettik deńgeıdegi úrdiske aınaldyrǵan abzal. Osy arqyly «biz eldiń úlkeni, eldiń ıgi jaqsysy» degen kádeli joldy saqtap qalamyz, jastar el aǵalarynyń aıtqanyna qulaq asatyn bolady.
Amal kúni eshkim eshkimge renjimeı, jaıdary júredi. Kórisken aǵaıyn bir-biriniń otbasyna, aǵaıyn-týystaryna amandyq-saýlyq, qut-bereke tileıdi. Qaryzy bar kisi osy kúnge deıin boryshynan qutylýǵa asyǵady.
Qazaqstannyń batys oblystaryndaǵy jurt bul merekeni «Kórisý» nemese «Amal» merekesi dep ataıdy. Mańǵystaýlyqtar Amal merekesin Otpan taýynda toılaıdy. Negizgi shara «Otpan taý» tarıhı-mádenı kesheninde ótedi. Mańǵystaýdyń bıik shoqysy Baltyq teńizi deńgeıinen 532 metr bıiktikte ornalasqan. Taýdyń basynda Adaı batyrǵa arnalǵan 37 metrlik eskertkish ornatylǵanyn bilemiz. Kókke moınyn sozǵan eki stellada Adaı atanyń eki uly Qudaıbeke men Kelimberdi beıneleri bederlengen. Kók bórini kıe sanaǵan eldiń ejelgi ańyzy boıynsha, qasqyr – búkil túrki halqy úshin kúsh pen rýh erkindiginiń sımvoldyq beınesi. Bir kezde Otpan taýy jaý shapqanda elge belgi beretin bekinis bolǵan, ıaǵnı onyń basynda janǵan ot elge tóngen qater jaıyn eskertetin. Búgingi beıbit zamanda Otpan taýdyń basynda Amal merekesin toılaý kezinde ǵana ot tutatylady...
Tań atysymen «Kórisý» merekesin asyǵa kútken árbir otbasy dastarqanyn qazaqtyń qurt, baýyrsaq, aq irimshik, qyzyl irimshik, sary maı, ýyz syndy dástúrli taǵamdarymen toltyryp, naýryz kójesin daıyndap, tabaldyryqtan attaǵan ár kisini jyly júzben qarsy alady. Kórisýge kelgen jandarǵa erekshe iltıpat kórsetip, tórge shyǵarady, aqadal as usynady.
Dál osy kúni ár adam ózinen jasy úlken kisilerdiń shańyraǵyna kirip, amandasyp, kórisedi. Barǵan úıine «Bir jasyńyzben!» dep enip, jańa jylǵa aman-esen aıaq basqan jora-joldas, týǵan-týysqandaryn quttyqtaıdy. Bir-birine degen ókpe-renishteri bolsa, keshirisedi, amandyq-saýlyq tilesedi. Sondaı-aq ár otbasy óz kórshilerimen kórisedi. Bul kúni ár adam mindetti túrde úsh úıdiń esigin ashýy kerek, ıaǵnı túske deıin úsh úıge kirip, kórisip úlgerýi tıis. Bir ereksheligi – «Kórisý» bir kúnmen shekteletin mereke emes, ol naýryzdyń 14-inen bastalyp, aıdyń sońyna deıin jalǵasa beredi.
Aıdyń on tórti nege tańdaldy eken? Biz «jyl» dep Jerdiń Kúndi aınalýyn, «aı» dep Aıdyń Jerdi aınalýyn, táýlik dep Jerdiń óz osin aınalýyn aıtamyz. Jerdiń Kúndi aınalýy – 365 táýlik 5 saǵat 54 mınýt bolsa, Aıdyń Jerdi aınalýy – 29 táýlik 11 saǵat 49 mınýt, al Jerdiń óz osin aınalýy – 23 saǵat 56 mınýt 4 sekýnd. Bul sıfrlardyń astarynda biz oılaǵandaı jyldyń dál 365 kún, aıdyń dál 30 kún, táýliktiń dál 24 saǵattan turmaıtyndyǵyn uǵynýǵa bolady.
«Naýryz» nege «Amal» merekesi dep atalǵan? Burynǵy qarııalar 22 naýryzdy «qyzylbastyń naýryzy» deıdi eken (Qyzylbas – Iran, burynǵy Parsy eliniń qazirgi ataýy). Qazaq halqy naýryz demeı – amal degen. Qazirgi kúni 14 naýryzda elimizdiń batys óńiri ǵana ulys kúnin keńinen atap ótedi. Elimizdiń ózge óńirinde bul dástúr umytylǵan. Áıtpese, kúlli qazaq kúni keshege deıin amal merekesinde kórisý saltyn jasap kelgen degen derek bar.
Shyǵys elderiniń shámsı kúntizbesi boıynsha, naýryzdyń bastalýy hamal – amal aıynyń 1 juldyzy bolyp esepteledi. «Hamal» – Toqty shoqjuldyzynyń eski parsysha ataýy. Kún men tún teńelip, amal kirgen sátte Toqty shoqjuldyzy týady. Sondyqtan bizdiń qazaq bul kúndi «naýryz» demeı «amal» degen.
Bul qazirgi kúntizbe boıynsha 14 naýryzǵa sáıkes keledi. «Kórisýdiń» ekinshi ataýy «Amal» bolýynyń syry osynda jatsa kerek. Al «Kórisý» dep atalyp ketýi osy «Amal» merekesinde jasalatyn basty salt – kópten kórmegen bir-birine jaqyn adamdardyń kezdesip, kórisýi, ókpe-renishke baılanysty bet kórispeı júrgen kisilerdiń keshirisip, júzdesýinen týǵan salt.
Mańǵystaý, Atyraý oblystarynda tegis, Batys Qazaqstan, Aqtóbe oblystarynyń keı bóliginde atalyp ótiletin bul merekeni kórshiles Reseıdiń Astrahan, Saratov, Orynbor ólkesindegi qazaqtar da, Qaraqalpaqstannyń qazaqtar kóp qonystanǵan óńirleri de toılaıdy. Bul kúndi ońtústik óńirlerde «Samarqannyń kók tasy erigen kún» deıdi. Shyǵysta jáne Ortalyq Qazaqstanda muny Otamaly deıdi, Jetisýda Kókek deıdi. Jalpy, qalyń qazaqqa eń kóp taraǵan ataýy – Otamaly.
Aı men Úrkerdiń qıylysyp ótýin kóshpeli qazaq jurty ejelden beri «toǵys» dep ataǵan. Qazaq ádebıetiniń klassıgi Muhtar Maǵaýınniń shyǵarmasynda: «Shý boıyndaǵy tópt halyqtyń toǵysynda jeńisine jol ashqan» degen sózder bar. Halyq seniminde toǵys – naýryz aıynyń 14-i men 15-i kúnderi keledi. Qazaqtyń yrymy boıynsha, toǵystyń aldyndaǵy qysta qoıdyń qumalaǵy qalyń qarǵa batsa, jaqsylyqqa joryp, yrysty jyl bolady dep joramaldaıdy eken.
Máshhúr Júsip Kópeıuly eńbeginde qazaqta «segiz kúndik Naýryznama ótetini» jazylǵan (eskishe 1-8 naýryz, qazirgi kúntizbede 14-21 naýryz aralyǵy).
Naýryz aıyndaǵy «Kórisý» rásimi týraly tarıhshy, etnolog Jambyl Artyqbaev bylaı deıdi: «Kórisý» – qazaqtyń Naýryz meıramynyń negizgi saltynyń biri. Sovet zamanynda ábden umytylyp baryp, jańa jandanyp jatyr. Qazaqqa qys mezgili qashanda aýyr bolǵan, tipti ertede túgelge jýyq Syrdyń boıynan bastap Jıdeli Baısynǵa deıingi aımaqta qystap otyrǵanda da qınalsa kerek. Sebebi qys qytymyr bolyp jatsa mal ashyǵady, keıde kóktemge qaraı jańbyr erte jaýyp, ne qar erip baryp qaıta qatyp jut bastalyp ketedi... Osyndaı qıyndyqtardan shyqqannan keıin Naýryzdy qazaq qýanyp qarsy almaǵanda kim qarsy alady? Naýryzǵa qazaq qýanbaǵanda kim qýanady? Kórisý de osyǵan baılanysty shyqqan. Qys boıy bir-biriniń óli-tirisin bile almaı saǵynǵan eldiń jasaıtyn joralǵysy. Bir-birin qushaqtap, keıde ólgenderin joqtap, keıde tiri qalǵanyna shúkirlik aıtyp kórisedi. Qazaqtyń áńgimeleri Naýryzdy Nuq paıǵambardyń zamanymen baılanystyrady. Jer betin topan sý basqan oqıǵa oqyrmannyń bárine de belgili. Nuqtyń janynda Qudaıǵa sengen seksen adam bar, úsh ul, úsh kelini bar alty aı on kún sý betinde qalqyp júrip, óldik-taldyq degende Qazyǵurt taýynyń ushar basyna toqtapty deıdi. Bireýi ata-anasynan, bireýi balasynan aıyrylǵan, ýaıym-qaıǵy basqan el osy jerde jan shaqyrypty. Máshhúr Júsip Kópeıuly Nuqtyń áńgimesin baıandaı kele «Kemeniń Qazyǵurttyń basyna toqtaǵan kúni qasıetti Muharam aıynyń ony eken, juldyz esebimen sanaǵanda kúnniń Hamaldyń birinshi ýájibine kirgen kúni» deıdi. Arabtyń kalendary aı esebine negizdelgennen keıin ylǵı da ózgerip otyrady, degenmen Muharam aıy olarda qasıetti aı, jyldyń basy dep qurmetke ıe, al juldyz esebimen sanasaq Hamal qazirgi ýaqytta Toqty atalady jáne martqa sáıkesedi. Osy sebepti qazaq jeriniń batys aımaqtarynda Naýryzdy «Amal merekesi» dep te ataıdy, «Amal» degeni «Hamaldan» shyǵady».
Qazaq halqynyń ózine tán salt-dástúrleri jetkilikti. Biraq biz sol salt-dástúrdi qanshalyqty saqtap júrmiz? Mysaly, «Sáýkele kıgizý» degen salt bar edi. Kenesary hannyń aǵasy Sarjan tóre Kishi júzdegi Baısaqal baıdyń qyzynyń sáýkelesin bes júz baıtalǵa baǵalaǵan. Ult janashyry О́zbekáli Jánibekov óz qolymen sáýkele tikken.
«At tergeý» degen jaqsy dástúr bar edi. Ulttyq bolmys boıynsha áıelder atasyna, qaınaǵasyna, qaınysyna, qaıyn sińlisine atyn atamaý úshin qosymsha at qoıady. Jeńgelerimiz atymyzdy atamaı, ózine unaıtyn at qoıatyn. Adamdy syılaýdyń bir úlgisi. Qazir osy joǵaldy. Badyraıtyp atyn ataý úrdiske endi.
«Arasha túsý» – daýlasqan, janjaldasqan adamdarǵa basý aıtyp ajyratý, sabasyna túsirý. Buryndary mundaı janjalda aýyldyń, eldiń abyroıly abyzy «Arasha! Arasha!» dep aıqaılap, ot shyqqaly turǵan ortaǵa baryp, aǵaıynǵa arasha túsken. Qazir aǵaıynǵa arasha túser adamdy tappaısyz...
Qalyń mal, Quıryq baýyr asatý, Kıit kıgizý degen salt-dástúr ǵana saqtalyp, kóbisi umytyldy. Kúıeýge qatysty uryn kelý, esik ashar, entikpe, baldyz kórimdik, kúıeý tabaq, sútaqy, jigit túıe, atbaılar, bosaǵa attar, sáýkele, baıǵazy, jeńgetaı, shymyldyq baılar, otaý jabar, kerege kóterer, ýyq shanshar, túndik jabar, úzik jabar, týyrlyq jabar, moıyn tastaý, ilý, qyz qashar, shashý, qyz kóterer, arqa jatar, qalyńdyq oınaý, qol ustatar, shash sıpatar, kórpe qımyldatar, ıt yryldatar, «kempir óldi», baqan salar, kúıeý attandyrar degen salt-dástúr tek kitapta qaldy.
«Qudalyq belgisi – kıit, qonys belgisi – beıit», «Qalyńsyz qyz bolsa da, kádesiz qyz bolmaıdy» degen sózder aragidik aıtylatyn boldy. Tipti esik-tór kórsetý degen dástúr múldem buzyldy. Qazir qyz bergen jaq quda shaqyrylmaı-aq qudalaryn tórge shyǵaratyn boldy... Qudalyq kafede ótetin boldy... Qudasynyń úıin kórmegender de júr...
«Salt-dástúrin el buzbas, ýáde – sertin er buzbas», «Alty jyl ash bolsań da, atańnyń saltyn umytpa», «Ant buzǵan ońbaıdy, salt buzǵan sorlaıdy», «Sanaly el saltyn saqtar» depti qazaq. Al biz bárin buzyp jatyrmyz...
Salt-dástúr – ult úshin ómir súrý zańy. Qazaq bolýdyń bir joly. Halyq ony buljytpaı oryndaıtyn bolǵan. Qazaqtyń salty men dástúrin qurmettemegen, saqtamaǵan adamdarǵa aıyppul salyp, jazalap ta otyrǵan.
Salt-dástúr – mádenıet. Ult baılyǵy. Qazir biz táýelsiz el boldyq. Búkil Qazaqstan halqy qazaq mádenıeti sheńberinde ómir súrýi qajet. Sol úshin de óz qundylyqtarymyzdy qadirleı bilgenimiz jón.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinine kelsek, Samarqannyń kók tasy erıtin, Ulystyń uly kúni – Kún men Túnniń teńeletin naýryz aıyndaǵy búkil túrki jurtynyń ortaq meıramy – Jyl basy, Jańa jylymyz, ulttyq merekemiz – Amal nemese Kórisý merekesin jalpyulttyq jáne jalpyqazaqtyq meıram retinde jappaı atap ótýdiń ýaqyty jetkendeı!
Nurtóre JÚSIP,
senator
