Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Jalpy, bizdiń zııaly qaýym kerek adamdy órkenıet álemine shyǵarý taktıkasyn áli meńgermegen sekildi kórinedi. Shyndyǵynda onyń shyǵarmashylyq ómiri óz ishimizden góri, syrtta baǵalanýǵa ábden laıyq edi. Bul turǵydan «Qylmysty» kórkem shyǵarma dep qana birjaqty qabyldaý qate bolatyn shyǵar. Jazýshynyń ózi de saıasattyń tálkegine túsken adam, «Qylmys» ta saıası taqyrypta jazylǵan roman. «Jalǵyzdyń úni shyqpas» demeseńiz, alty tom túgel adamzatqa amanat dúnıe. Biraq bizdiń búıregimiz buratyny – báribir de ózimiz úshin ańyzdyq sıpatqa ıe birinshi tom der edik.
Qytaıda bul romanǵa báribir teris qaraıdy, tipti atarǵa oǵy joq dese de bolady. Kitabyn órtep jiberý qoldarynan kelmedi, avtoryn óltirip tastaıyn dese, ońaı-ospaq adam emes, tipti qytaı túrmesinde de qansha azaptasa da ondaı taǵylyqqa bara qoımaıdy. Kitaby qoldan shyǵyp ketkenmen, avtoryn qarmap qalǵany sodan.
Qytaı qoǵamyn ishten irep soıǵan saıası pamflettik romandy olar ózderi basyna kótermeıdi ǵoı endi. Kúnde tańnyń atysy, kúnniń batysy jaqtary sembeı ózderin ózderi áshkerelegen myna kóriniske qarańyz. Bireý qorqyp, úrkip qashqaqtasa, endi bireý «men aıtaıynshy» dep umtylady. Sóz tıgenderi ortaǵa shyǵyp alyp, saıraı jóneledi. Tapqan-tappaǵan qylmystaryn aqtaryp salǵandar da bar. Keıbireýler qylmysymdy tolyqtyramyn dep, oıdan-qyrdan qosyp ta jiberedi. Artynan bireýleri qol-aıaqtary kisendelip, belgisiz jaqqa áketilip bara jatady.
Tarıh sahnasyndaǵy tragıkomedııa dep ataýǵa bolar. Jazýshy osy naýqandy óz ómirimen, óz áýletiniń taǵdyrymen sheber ushtastyryp otyr. Bir sózben aıtqanda, ózi men aınalasy tap kelgen qoǵamdy abaqtyǵa teńeıdi. Romannyń mundaı ıdeıasyn keshirý, ony jazǵan adamnyń mereıin ústem etý, basyna bostandyq berý arqyly álemge áıgileý kórshi qytaı eliniń saıasatyna múldem qaıshy ekenin moıyndaýymyz kerek. Biraq bizge keregi ol emes, bizge qazaqty baı-baǵlanymen birge baq-dáýletinen de aıyrǵan Qazan tóńkerisiniń kesir-kesapatyn, halyq qynadaı qyrylǵan otyz ekinshi jylǵy aqyrzamandyq ashtyqtyń qaıǵy-qasiretin, sonyń kesirinen arǵy betke aýǵan eldiń talaıly taǵdyryn ishten bilip, ańyzdaı etip sýrettep jazǵan birinshi tom, ıaǵnı bas-aıaǵy bútin birinshi kitap kerek.
Keıbireýlerdiń oıynsha, bizdiń jaryq dúnıege kelýimiz, aman-esen jer basyp júrýimiz, ult retinde joıylmaı kele jatqanymyz, soǵan saı ózimizdiń talaptarymyzdy qoıýymyz da bári-bári qylmys kórinedi. Olardyń otarshyldyq hám shovınıstik pıǵyldary qylmys emes te, bizdiń óz ornymyzdy alýǵa umtylǵan ultshyldyq áreketterimiz túgel qylmysqa sanalady eken. Bul ótken kúnge ǵana, onda da sóz bolyp otyrǵan shekaranyń arǵy betine ǵana tán nárse me?! Mine, Qajyǵumar Shabdanulynyń «Qylmys» romanynyń qaýiptiligi qaıda jatyr?!
Osyndaı pushaıman halge túsken bas keıipker Bıǵabil tergeýshige: «Qylmysker ákem kózin ashqannan bastap ótkizgen qylmysyn, óz kózimdi ashqannan bergi qylmysymdy birin qaldyrmaı kóz aldyńyzdan kınokartınadaı tizip ótkizeıin!» deýge májbúr bolady. «Kóp qylmysymdy tizip jazý úshin kóp qaǵaz kerek. Túnde jazý úshin shyraq kerek, shyraq», dep shyr-shyr etedi. Ár taraýdy «Qudireti kúshti tergeýshim» dep bastap, oǵan ata-babasynan bergi ótken ómirleri men jasaǵan qylmystaryn támsildep baıandap ala jóneledi. Onyń osynyń bárin tereń zyndanda aspanǵa qarap jatyp jalbaryna aıtýynda da úlken mán bar. «Qudireti kúshti tergeýshim» degeni sol aspandaǵy Qudaı, Qudaı bolmaǵanda basqa kim?!
Bir áýletten taraǵan aǵaıyndar arasynda bireý erte qaıtys bolypty. Sony paıdalanyp, basqalary onyń otbasyna álimjettik jasaı bastapty. Sóıtip júrgende jalǵyz pana Meıiz ana da qudyqqa qulap ólip, «úsh bala úsh jerde jylap qalypty». Sonda «Qorǵansyz qalǵan úsh jetimdi qoldarynan jetelep, úsh ákesi úsh úıge áketipti». Jaqyn jerden ul emes, qul tabylǵanyna qýanyp, esikterinde jalshy ǵyp ustaǵysy kelipti. «Bastary birigip ketedi» dep, úsheýin bir-birine kórsetpeıdi eken. Týǵan baýyrlaryn urlanyp baryp kórem dep, talaı taıaq jegen kezderi de bolypty.
Bizdiń bas keıipkerimiz Bıǵabildiń ákesi Jappar sol úsh jetimniń úlkeni eken. Zorlyqshyl aǵaıyn ony ózderi aıaqtandyryp, kelinderin de kúńshe jumsap qyzyǵyn kóripti. Jappardyń inisi Aısapany da on eki jasynda eshkim betteı almaı júrgen bir kókdoly boıjetkenniń qolyna baılap beripti. Sondaǵy kishi ákeniń: «Bul kelin qaıratty kúń bola qalmaı ma?» dep qýanǵanynyń ózi bir jora áńgime. Al ondaı zorlyqqa kóngisi kelmegen taǵy bir inisi Nursapany «aq batany buzdy» dep rý aqsaqaldarynyń úkimine júgindiredi. Olar óndirdeı bozbalaǵa qyryq qamshy dúre soqtyryp, ústine qudyqtan alynǵan qyryq shelek tastaı sýyq sý quıdyryp jazalaıdy.
Arqasy «qasqyrdan qalǵan jemtikteı alja-alja» bolǵan Nursapa sodan ońalmaı-aq ketipti. Aldymen Nursapa, artynan Aısapa juqpaly dertke shaldyǵyp, aǵaıynnyń zorlyǵy men qorlyǵynan o dúnıege jónelip qana qutylyp tynypty. Jazýshy álgi oba indetiniń «Baqadaı shaqyrǵan bir úlken aýyldan tańdap áketkeni bir jesir jalshy men Jappardyń osy eki inisi ǵana» deýinde de biraz astar jatsa kerek. Ádilet degen keıde adam túgili, Qudaıda da joq!
Osy arada romandy oqyǵan adam ol jerden eriksizden-eriksiz avtordyń ózin izdeýi zańdylyq ekenin aıta ketken jón. Sebebi bul romannyń tabıǵaty ǵumyrbaıandyq shyǵarmaǵa da keledi. Árıne, keıipkerleri romannyń kórkemdik qýatyn arttyrý úshin ómirdegi kórgen-bilgen, kókeıge túıgen obrazdardan qurastyrylǵany anyq. Biraq shyǵarma jelisindegi oqıǵalar men tarıh jylnamasy bir-birimen qolmen qoıǵandaı sáıkes keledi. Jazýshynyń óz ómir kezeńderi de onyń bul oqıǵalardyń bárin birdeı bastan keshpese de, tikeleı qatysy bolǵanyn dálme-dál kórsetedi.
Sonymen minezi qyrsyq, istegen isi qyńyr Jappar bir kindikten jalǵyz qalady. Bizdiń bas keıipkerimiz Bıǵabildiń ákesi bolǵandyqtan, Jappar obrazyna aıaldaı ketkimiz kelip otyr. Sebebi Bıǵabil jazýshynyń ózine uqsaıdy, jazýshy ózi bastan keshken oqıǵalardy bastan keshedi. Bálkim jazýshynyń birbetkeıligi, tipti minezindegi qyrsyq-qyńyrlyǵy da osy keıipkerge ish tartýynan baıqalyp turatyn shyǵar. Máselen, Jappar týraly: «El jyndy deıdi sizdi, – dese,
– Men jyndy emes, el jyndy», deıdi.
Sonymen birge: «Jappar qyrsyq izdeýin toqtatypty. Qyrsyq Jappardy ózi izdep tabatyn bolypty» degen de ýytty sóılem ushyrasady.
Osy minezinen tapqan qıynshylyǵy da bir basyna jeterlik. Onysyn jazýshy: «Shıetteı jeti bala men eki áıeldi baǵý jalǵyz atty Japparǵa ońaı ma. Qasynda bireý aıqaılap tursa da estimegendeı, basyn tómen salyp júre beretin» dep sýretteıdi.
Jappardyń bala súımegen bir aǵaıyny bar. Sol Bıǵabildi aınaldyryp, asyrap almaq bolady. Birer kún úıine aldyryp, baýyrlaryna baspaq raı tanytady. Bıǵabil de biraz nársege aldanyp, úırenisip te qalady. Alaıda: «Al endi Jappardy boqta, Mádııandy boqta», degen jerge kelgende shyǵysa almaı qaldyq», deıdi. Sodan-aq molshylyq ómirdi tastap, áke-sheshesiniń qasyna qaıtyp kelip alady. Bul epızodtan da jazýshynyń balalyq shaǵyn kórgendeı eleńdedik te otyrdyq. Osynyń bárinde avtordyń da tulǵalyq qalyptasýy kórinis bergendeı áserde boldyq.
Berdibek Soqpaqbaevtyń «О́lgender qaıtyp kelmeıdi» romanynda da keıipker men avtordyń bir adam ekenine shúbásiz senesiń. Bul roman qazaq ádebıetindegi eń ataqty shyǵarmanyń biri bolyp sanalady. Sol sııaqty «Qylmys» romanynyń bas keıipkeri men avtoryn da bir adam, bir obraz dep tanýdyń esh ábestigi joq. Eki romannyń da stıli uqsas, kórkemdik deńgeıi de qaraılas. Demek shekaranyń arǵy betinde týǵan bul romannyń keńes zamanynda damyp ketti degen qazaq ádebıetiniń qatarynan bir mysqal da kem bolmaǵany ǵoı. Qaıta keń aýqymmen halyqtyq sıpatta jazyla otyryp, postmodernızm elementterin de molynan paıdalanýy básin arttyryp turǵan joq pa! Bálkim basynan ótken búkil taǵdyryn bir adamǵa, bul jerde qudireti kúshti tergeýshige baıandap beretin shyǵystyq tásil hám támsil shyǵarmaǵa osyndaı jańalyq qosyp, jańasha sıpat bergen de shyǵar, kim bilgen. Sonymen birge tildik qory jaǵynan da týǵan ádebıetimizdi baıyta túserlikteı qaýqarly ekenin de esepke almaý múmkin emes.
Mysaly, «Ápkeń sııaqty shómishbas kúń etkim kelmeıdi» dese, kóz aldyńa tap sondaı sýret kele qalady. «Ony jyn soqpaǵan, qylmys soqqan» dese, bul sóılem mıyńa tasqa basqandaı jazyla ketedi. «Ashý-yzanyń quly bolyp bara jatqanym sonshalyq, azý tisim de ózi ósip shyqqan jaq súıekke qaıta enip bara jatqan sııaqty» dese, sony óziń bastan keship otyrǵandaı shimirkenesiń. «Aýzynyń dereý art jaǵyna ornaı qalǵandaı qubylýyn qarashy!», «Talqandasa tozańy qosylmaıtyn eki jaýdyń basyn qosqan myna qudaıǵa ne shara» degen sóılemder de bárimizge etene jaqyn oqylady. «Smazy kelip qaldy degende: «Kózin ýqalaı salyp júgirip shyqqan ákem shyǵys jaq dalaǵa qaraı shybyn-shirkeı qasha jóneldi» degeninde de ne jylaryńdy, ne kúlerińdi bilmeı sen de pushaıman bolasyń.
Romanda «Keń jerde tar otyrsań, tar jerde keń otyrasyń», «Tórege ergen erin arqalaıdy», «Qabannan pana izdegen qanǵa malynady», «Qaraǵan óz jerinde dúrildeıdi», «Syryn biletin ákeńe óziń quran oqy» degendeı maqal-mátelder de molynan ushyrasady. Halyqtyq sıpatyn joǵaltpaǵan, ulttyq boıaýyn barynsha qanyq saqtaǵan, tildik ýytyn joımaǵan mundaı qanatty sózder men tirkester shyǵarmanyń ón boıynda jetip artylady. Bir sózben aıtqanda, «Qylmys» romanynyń tili – biz úshin mol baılyq, taýsylmas qazyna. Bul jaǵynan ony qazaq ádebıetiniń altyn qoryna qosyp, alǵyr urpaqtyń qajetine jaratý bizdiń paryz ben qaryzymyzdyń ishine kiredi desek, esh qatelespeımiz.
Osy arada oqyrmannyń aıyzyn qandyrý úshin ózimiz jaqyn tartqan birinshi tomnan biraz mysaldy alǵa tartsaq, esh sókettigi bola qoımas. Onyń birqansha sebebi bar, biraq eń basty sebebi Qajyǵumar qazaq degen halyqtyń sherli taǵdyryn «kınokartınadaı tiziltip», «Qudireti kúshti tergeýshiniń» ǵana kóz aldyna ákelmeıdi, keıingi urpaq bizdiń de kóz aldymyzǵa ákeledi. Bul mysaldarsyz áńgimemiz de túgel bolmaıdy ári ondaı qorshylyqqa nelikten tap boldyq degen suraq bárimizge maza bermeýge tıis. Sonymen bala Bıǵabil baýyrlarymen birge alǵash saýatyn ashqanda: «Jaýyryn súıekke «Lenın», «Stalın», «Qurman», «Balpań», «Baltekeı» dep jazyp úırenemiz» deıdi keńes kósemderiniń atyna óz atalarynyń da esimin qosa tizip. Budan keıingi: «Shaıymdy ishe salyp, molda tapsyrmasa da úırengen áripterimdi jaman qaǵazǵa jaza berdim. Keshke sheıin jazdym. Úı ishi qarańǵy tartqanda dalaǵa shyǵyp qarǵa jazdym» degeni arada kóp jyl ótken soń túrmede temeki qorabyna roman úzindilerin jazyp otyrǵan qalamgerdiń basqa emes, tap sol bala ekenine shúbásiz sendiredi. Otyz ekinshi jylǵy ashtyqta áke-sheshelerimen birge shekara asyp, jattyń malyn baǵyp júrgen kishkene bala: «Men de osyndaı shóp jeıtin bolyp týylsamshy, túse salyp men de jaıylar edim-aý!» dep armandaıtyn da haldi bastan ótkeredi. Bala júregi: «Irkildegen jýan denelerdi shıdeı jilinshik qaıtyp kóteredi eken. Sondaı bir jangúdeı jıyrma shaqty qazaq jalshyny dúńgen soǵysynda bir úıge qamap órtep jiberipti» degendeı sumdyqtarǵa da eki kúnniń birinde kýá bolady. Bir tusta hýzýdyń ydysynan ruqsatsyz bir kese qymyz urlap ishken aǵasy Bıǵadildi «eki qolyn artyna qaıyryp baılap, aıaǵyn qazyqqa shanshyp tastapty» dep jattan qalaı qorlyq kórgenderin keltirse, keleside sıyryn baqpaı qoıǵany úshin: «Sary qazaq atynan qarǵyp tústi de, jyrtyq-jyrtyq kóıleksheń ǵana jalań aıaq, jalań bas Jebesindi dyraý qamshymen shyqpyrtyp ala jóneldi» dep, óz qandastarynyń da aıaýshylyq jasaı qoımaǵanyn alǵa tartady. Buǵan qarap «Bizdiń óz aramyzda da jer betindegi halyqtyń bárinde bar jazylmaǵan zańnyń jurnaǵy da joq pa eken osy?!» dep eriksiz bir kóńilsiz oılarǵa berilesiń.
Romanda: «Ma Sylıyń degen batyr shyǵypty. Qytaı úkimetin qulatyp, dúngen patshalyǵy ornaıdy eken», «Laılahı ılolla» dep altyndap jazylǵan aq týlar Sháýeshekti qorshap alypty» deıtin tarıhı sátter de keń molynan kórinis tapqan. Alaıda odan keıingi jaǵdaıdy: «Qamystyń qaı tusy bolsa da saldyr-suldyr, sybyr-kúbir, «áldı-áldı», «ińgá-ińgá». «Aıqaılamańdar» dep bári aıqaılasa da, ol aıqaı estilmeıtin tárizdi» dep jerine jetkize sýretteıdi. Bosqyn qazaqtar dúńgender kóterilgende bir qyrylsa, keńes áskeri kómekke kelip, qytaılar kúsh alǵanda musylman atymen eki qyrylady.
«Sovet áskeriniń kóbi Ma Sylındi qýyp ketipti. Sháýeshektiń tynyshtyǵyn qorǵaýǵa olardan az adam ǵana qalǵan eken. Qunqýzylar halyqty oǵan baǵynbaı qyryp júr eken» degen tusy tipti tóbe-quıqańdy shymyrlatady.
Mine, osynyń bárin kúni keshe ǵana aıdyń-kúnniń amanynda topalań tıgendeı bir dúrligisip basylǵan dúńgenge de, qazaqqa da oqytý kerek shyǵar. «Tynyshtyq pen tatýlyqtyń qadirin sonda biler bul aǵaıyn» degiń keledi eriksizden eriksiz. Basqasy sabaq bolmasa da: «Eı, bala, qashpa, – dep dybystaǵansha bolǵan joq, myltyq tars ete tústi. Aldynda kele jatqan basshysy (qytaıǵa kómekke kelgen keńes áskeriniń ofıseri – J.Q.) sonda ǵana artyna jalt qarap zekip jiberdi. Myltyq atylysymen bala ushyp túsip edi. Qunqýzynyń úsh-tórti shaýyp bardy da, jyǵylǵan balany qylyshpen kósip-kósip óte shyqty. Eńkeıip qalǵan kún de, lúpip turǵan bala-shaǵa da, sarǵaıyp qalǵan terektiń japyraqtary da, tóńirektegi sırek shı men mııa da qyp-qyzyl shubar tarǵyl túske aınalyp, qaltyrap ketkendeı kórindi maǵan» degen tusy eshkimdi de beı-jaı qaldyrmasa kerek-aý. Mine, osyndaı súrginde qazaq pen dúngen, bút musylman saı-salany panalap birge qashypty, ne kerek!
«Qaıda qudaıyń?.. Aspanda ma edi!.. – dep zirk-zirk ete tústi de, aspanǵa qaratyp myltyqty atyp-atyp jiberdi». Muny istegen jat bireý emes, sholaq belsendi bolyp alǵan rýlas aǵaıynnyń biri. «Seniń ákeń Qytaıǵa nege qashty? – dep surady qyz. – Baı bolyp pa edi?». Sonda: «Biz baı emespiz, basqa bireýler baısyń dedi de, qyzylqasqa sıyrymyzdy alyp ketti, sonan soń astyǵymyzdy áketti», deıdi bala. Bul epızod: «Mákenniń men tyǵylyp jatqan baýyry búlk ete tústi. Jylaǵanda sheshemniń baýyry da osylaı búlkildeıdi. Jalt qarasam, Máken basyn kóterip, dalaǵa qarap otyr eken. Appaq tamaǵy da búlkildep tur. Bireýdiń jylaǵanyn kórgendegi ádetim boıynsha basymdy kóterip túzý otyrdym», dep aıaqtalady. Bul úzindini shyǵarmanyń kórkemdik deńgeıinen habar berý úshin de berip otyrmyz. Ilgeride keltirgenimizdeı, «Qylmys» romany tek qana qaıǵy-qasiretten turmaıdy, onda ómirdiń túrli kórkem ıirimderi de bar.
Máselen, sheshesi ekeýiniń Qytaıǵa qalaı qashqany el aýzynda aıtylyp júretin ańyzdar sııaqty áserli oqylady. «Shekaradan ótkende shóp suıyla bastaıdy. Sháýeshek jerine ótkenińdi jerdiń taqyrlyǵynan bilesiń» degen qazaqy sýretteýler de kózińe jylyushyraı ketedi. Aldarynan abalap ıt shyǵa kelgende: «Otyra qal! – deıdi sheshesi. – Otyrǵan adamdy ıt qappaıdy». Ol ol ma, shekaradan áýpirimdep ótip, Sháýeshekke jetkende odan da zor sumdyq aldarynan shyǵady. «Myna bala bek pakyz eken, – dedi úı ıesi áıel samaı kekildi áıelge qarap. – Matirıym baı «bir ul bala baǵyp alamyn» dep júr edi. Osy balany satyp bershi». «Sumdyq-aı, laq emes, qozy emes, bala satqany nesi?» dep sheshem ekeýine kezek qarady». «Shoshymańyz, abdyramaı shaı iship shyǵyńyz, – dedi úı ıesi áıel, – arǵy betten kelgenderden bala satyp júrgender kóp bolǵan soń surap edik, bermeseńiz yqtııaryńyz». Sóıtip atamekende asyrap alǵysy kelip óz týystary «áke-shesheńdi boqta» degende jylap qoımaı qoıǵan Bıǵabil jat jerde: «Sen oǵan bala bolsań, ádemi myrza bolar ediń, ákeń de maldy bolar edi» degen soraqy sózdi de estıdi.
Keshegi baı-baǵylandar da Qytaıǵa baryp alyp, qandaı kúı keshken deseńizshi. Bazardan ishek-qaryn, bas-sıraq alýǵa qoldary áreń jetedi. Qala syrtyndaǵy mal qoraǵa túneıdi. Sol qı sasyǵan mal qoranyń da qojaıyny bar. Balalarǵa alysyp oınaýǵa, úlkenderge aıǵaılap jylaýǵa tyıym salady.
Qytaıdyń eginin orýǵa barǵanda «Aıdahardyń aldyna kelgenimizdi, onyń egini aıdahardyń óz uzyndyǵymen ólshenetinin bile qoıdyq» dep áńgimeleıdi jazýshy. Sonyń bárinen de ótip bolyp, aqyry: «Jer betine syımaǵan óńkeı qańǵyǵan qaıyrshy» atanǵandary neniń jazasy ekenin árkimniń ishi biletin shyǵar. Osynshalyqty azap pen tozaqtan tózimi taýsylǵan bir qandastyń: «Altaıǵa! Olpy-solpysy bolsa da, batyr Ospanǵa! Halyq kegi úshin! Aldanýdan armanda ótken aǵalar úshin! Týa sala tutqyndalyp jatqan iniler úshin! Qyzyl qanymdy arnadym!», degen sózi de kókiregińe qorǵasyndaı quıyla ketetini beker emes. Mine, osynyń bári qaıtpas qaısar, kúresker jazýshy Qajyǵumar Shabdanulynyń qalamynan týyp otyr. Eger qyryq jylǵa jýyq túrmede otyrǵan, kózi tirisinde týǵan jerdiń topyraǵyn bir ıiskeý de peshenesine jazylmaǵan, tiri turmaq óli kúıinde de súıegi qazaq eline berilmegen adamnyń qylmysy ne dese, óz stılimen shendestire aıtsaq, ol onyń osy «Qylmys» atty kitaby der edik!
Al endi osy adam basqaǵa qylmysty bolsa da, qazaqqa qylmysty emes. Qaıta qıyn kezde arǵy bette bolsa da qazaqtyń joǵyn joqtady. Sondyqtan ony birinshi biz izdemesek, basqa eshkim izdemeıdi. Ekinshi aıtarym, eger Qajyǵumardy qatarǵa qospasaq, bizdiń ádebıet tek keńes shekpeninen shyqqan birjaqty ádebıet bolyp qalýy múmkin. Úshinshi aıtarym, ádebıet pen saıasat qansha qosaqtaımyn deseń de, ekeýi eki bólek nárse. Sol sebepti Qajyǵumardyń atyn saıası upaı túgendeýge paıdalanýdan zııan kelmese, paıda kele qoımas. Tórtinshi aıtqym kelgeni, «Qylmys» romanynyń birinshi tomy tutastaı basqanyń emes, tek qazaqtyń sheri men shejiresi. Ol jerde biz arhıv aqtaryp tappaıtyn kóptegen tarıh derekteri de bar. Endeshe, ol basqaǵa emes, bizge ǵana kerek. Besinshi aıtarym, ádebı mura aınalysqa túspese, ýaqyt ótken saıyn umytyla beredi. Bul arada alty tom birdeı oqylymdy, qazirgideı zamanda oqyrman ýaqytyn qıyp túgel oqıdy deý aqylǵa syımaıdy. Mine, sondyqtan «Qylmys» romanynyń birinshi tomyn jeke shyǵarma retinde usynýdan utpasaq, utylmaımyz. Bul usynystardy jasap otyrǵan sebebim:
Keńes zamanynda otyz ekinshi jylǵy ashtyqty atyn atap, túsin tústep eshkimge jazǵyzǵan joq. Ony shekaranyń arǵy betinde abaqtyda jatyp Qajyǵumar jazdy. Bosqyn qazaqty shekara ústinde «bandy» dep pýlemetpen qalaı qyryp salǵandaryn da esh jerde aıtqyzbady. Onyń da shyn syryn sol kezde óziniń de bas erki joq Qajyǵumar qaǵazǵa túsirdi. Shekara asqan qandastarymyzdyń arǵy bette qaıyra talaýǵa ushyrap, mal-jany túgel suraýsyz ketkenderinde de eshkimniń jumysy bolmapty. Mine, sonda bar shyndyqty alty tom kitabyna altyn arqaý etken taǵy da sol jalǵyz Qajyǵumar eken. Jaryqtyq 1925 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Tańsyq atty eldi mekeninde dúnıege kelipti...
«Adam týǵan jerimen tamyrlas, turǵan jerimen taǵdyrlas» degen osy!
Júsipbek QORǴASBEK
