Ál-Farabıdiń jahandyq matematıkalyq murasy

2019 jyly tamyzdyń 26-synda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵy shyqty. Kúlli túrki jurtynyń maqtanyshy, álemdegi Arıstotelden keıingi «ekinshi ustaz» atanǵan ǵalym-fılosof Ábý Nasyr ál-Farabıdiń 1150 jyldyq mereıtoıyn memlekettik deńgeıde atap ótý jáne memlekettik komıssııa qurý týraly qaýly qabyldandy.

Memlekettik komıssııanyń mereıtoıdy atap ótýdiń josparyna sáıkes respýblıkalyq jáne óńirlik deńgeıdegi 50-den astam is-shara kózdelgen. Bulardyń ishinde halyqtyń barlyq býynyn qamtıtyn arnaıy jobalar, ǵylymı taldaýlar, qoǵamdyq mańyzdy jáne mádenı-buqaralyq is-sharalar bar.

Túrki álemi matematıkteriniń qoǵamy (Turkic World Mathematical Society (TWMS)) da óz jumys josparynda ál-Farabı mereıtoıyna arnaıy is-sharalar ótkizýdi qarastyrdy.

Árıne ál-Farabı syndy ǵulama týraly fılosoftar, fılologtar, tarıhshylar men pedagogter ekshep aıtyp jatyr. Áli talaı saraptamalar, maqalalar shyǵady. Oǵan kámil senemin.

Ál-Farabı babamyz:

Jatatyn dəıim jańǵyryp,

Bul ǵumyr emes məńgilik.

Beıopa myna zamanda,

Baqul bop keter adam da.

Jurt kileń kúnin kóp qyzyq,

Jiberer zaıa ótkizip.

Qaǵazdyń túsip betine,

Syzyqtaı beıne tartylǵan.

Tap bolyp, jiger sarqylǵan,

Kezdeısoq ómir ótine,

Qaıyspaı tursa nar tulǵań.

Sonda da berip ketemiz,

Júrektiń otyn molynda.

Armandy ańsap ótemiz,

Biz uly murat jolynda,

– dep armanyn jyrǵa jazyp ketkenin bilemiz. Sol uly murattarynyń bir iri salasy – matematıka. Sondyqtan da ábý Nasyr Ál-Farabı babamyzdyń matematıkalyq murasyna nazar aýdart­qym keledi.

TWMS-tiń prezıdenti retinde túrki áleminiń matematıkteri osy ǵylym sala­synyń jan-jaqty damýy úshin turaqty ári tabysty eńbek etip keledi dep aıta alamyn. 1999 jyldan beri ǵylymı nátıjelerdi jarııalaýǵa arnalǵan matematıkterdiń bul qoǵamy Clarivate Analytics bazasyna kiretin «TWMS Journal of Pure and Applied Mathematics» jýrnalyn shyǵarady. Ári túrik álemi matematıkteriniń ǵylymı kongresteri ótkiziledi. Bul kongrester 2 ret Túrkııada, 2 ret Qazaqstanda, Qyrǵyzstan jáne Ázerbaıjanda ótkizildi. Árbir kongreske barlyq túriktildes memleketterden jalpy sany 500-den astam ǵalym qatysty.

Bıyl TWMS-tiń VII kongresi О́zbek­stan astanasy Tashkent qalasynda qazan aıynyń 20-22 aralyǵynda ótkiziledi. Osy VII Kongrestiń aıasynda matematıka tarıhy boıynsha seksııada ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵyna baılanysty onyń matematıka salasyndaǵy murasy jaıly mazmuny tereń baıandamalar jasalmaq. Bul kongreste Ortalyq Azııa men Qazaqstandaǵy matematıka men ony oqytý metodıkasy ál-Farabı eńbekterinen bastaý alǵany týraly tyń paıymdaýlar jasalady.

Sonymen qatar osy jyldyń 9-10 qazanynda Almaty qalasynda Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ınjenerlik akademııasy uly fılosof jáne matematık ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵyna arnalǵan CATech-2020 halyqaralyq konferensııa­syn ótkizedi.

Ál-Farabıdiń matematıkalyq eńbek­­teri: «Ǵylymdar tizbegi» nemese «Ǵy­lym­dar klassıfıkasııasy», «Almages­ke qosymsha kitaby», «Evklıd­­­tiń «Bas­taýynyń» birinshi jáne besin­shi kitaptarynyń qıyn jerleri­ne túsinikteme», «Tabıǵat syryn geo­metrııa­lyq fıgýralar arqyly tanytarlyq rýhanı ádister». Bulardan basqa da mate­matı­kaǵa tikeleı nemese janama qatysy bar kóp derekter ǵulamanyń «Mýzykanyń úlken kitaby», «Almageske túsiniktemesi» atty eńbekterinde mol oryn alǵan.

Orta ǵasyrlarda mundaı ǵylymı zertteýler júrgizý, tek óz zamanynan júzdegen jyldarǵa oı-sanasy ozyp týǵan ǵulamanyń ǵana qolynan keletin edi. Osy eńbekterdi jeke-jeke qarastyra otyryp Farabıdiń asa kórnekti matematık bolǵanyna kóz jetkizemiz.

Aldyńǵy býyn aǵalarymyz da osydan 50-60 jyl buryn ál-Farabı eńbekterine nazar aýdardy. Keńestik jáne arab elderi ǵalymdarynyń oı-tartysynda ǵalym Aqjan Mashanovtyń tabandylyǵy men ǵylymı izdenisiniń arqasynda ál-Farabıdiń qazaq jerinen shyqqandyǵy bultartpas aıǵaqtarmen dáleldenip, sonaý IH ǵasyrda ómir súrip, ǵylymǵa zor úles qosqan, «Shyǵystyń Arıstoteli» atanǵan qazaq kemeńgeri ál-Farabıdiń 1100 jyldyq mereıtoıy 1970 jyly Almatyda joǵary deńgeıde atap ótildi.

Ál-Farabı eńbekterin tuńǵysh tanytýshy Aqjan Jaqsybekuly Mashanıdiń atqarǵan erlikpen para-par isterine akademık Álııa Beısenova «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2020 jylǵy 4 naýryzdaǵy sanynda jarııalaǵan «Ál-Farabıdi Qazaq eline qaıtarǵan Aqjan Mashanı» atty maqalasynda tereń toqtalady.

1966 jyldyń kúzinde matematıkterdiń Máskeý qalasynda ótken dúnıejúzilik kongresi ál-Farabıdiń fızıka-matematıka, mýzyka jáne astronomııa ǵylymdary ta­rı­hynda eleýli eńbek etken qazaq da­nysh­­pany ekenin kórsetip, onyń 1100 jas­­qa tolǵan merekeli kúnin 1970 jyly dú­­nıe­júzilik kólemde atap ótýge usynys berdi.

1967 jyldyń aıaǵynda Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń prezıdıýmy Ábý Nasyrdyń ǵylymı murasyn zertteıtin, ony halyq arasynda keń nasıhattap taratatyn jáne ǵalym mereıtoıyn joǵary deńgeıde ótkizý úshin arnaıy komıssııa qurdy. Bul komıssııany fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, akademık J.Tákibaev basqaryp edi.

Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi A.Mashanov jáne fızıka-matematıka ǵylymynyń kandıdaty A.Kóbesov ál-Farabı eńbekterin arab tilinen ana tilimizge alǵash ret aýdaryp, olardy respýblıkalyq «Bilim jáne eńbek» jýrnalynyń betterinde jarııalaı bastady.

1969 jyly ál-Farabıdiń tańdamaly shyǵarmalary qazaq tilinde bir tomdyq jınaq bolyp basylyp shyqty. Al ál-Farabıdiń matematıkalyq muralaryn zerttegen Aýdanbek Kóbesovtiń «Ál-Farabıdiń matematıkalyq murasy» atty monografııasy ǵalymnyń jarııalanǵan jáne jarııalanbaǵan qoljazbalarynyń negizinde qurastyrylyp, Farabıdiń matematık-ǵalym beınesin qalyptas­tyrǵan qundy eńbek boldy.

A.Kóbesov óziniń «Ǵylymda dańǵyl jol joq» kitabynda «Tarıhtyń uly kóshin­de adamzat jınaqtaǵan materıaldyq baılyqtar qandaı ushan-teńiz bolsa, onyń rýhanı qundylyqtar qory da sondaı mol. Bulardyń bári birdeı ortaq qazyna. Sol mádenı murany taldap, irikteı bilý, ony qasterlep baǵalaı bilý, halyqqa jetkizý – keıingi urpaqtyń abyroıly paryzy. Qazir ǵylym – zamanymyzdyń asa iri mádenı qubylysy, jalpy sıvılızasııamyzdyń bólinbes mańyzdy bóligi bolyp otyr. Sondyqtan da mádenıetti, oqyǵan árbir azamat ǵylym tarıhynan belgili kólem­de habardar bolýy ıgilikti nárse ekeni eshkimge daý týǵyzbasa kerek», degen bolatyn. Endeshe A.Kóbesov jıǵan rýhanı qundylyqtardy keıingi urpaqqa jetkizý, olardyń boıynda bizdiń ulttyq ǵulamalarymyz týraly bilim, bilik, daǵdyny qalyptastyrý qajet. О́ıtkeni ál-Farabıdiń matematıkalyq murasy álemdik órkenıetke qosylǵan uly mura. Bul qazaq topyraǵynda týǵan Uly baba­myzdyń tulǵasyn bıiktete túsedi. Ál-Farabıdy taný arqyly álem Qazaq elin tanıdy dep oılaımyn.

Ábý-Nasyrdyń ómiri men murasyn ıgerý maqsatynda basqa da jumystar atqaryldy. Sol jyldary jazýshy D.Dos­janovtyń «Tulpardyń izimen» jáne jazýshy, jýrnalıst Á.Álimjanovtyń «Sývenır ız Otyrara» degen kitaptary jaryq kórdi.

Belgili pedagog-ǵalym Qajı Nur­sultanov 1975 jyly «Ocherkı ıstorıı mate­ma­tıcheskıh znanıı v Kazahstane ı voprosy ıspolzovanııa ee materıalov v pedagogıcheskom prosesse kazahskoı shkoly» atty taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Ǵylymı jetekshisi fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor F.D.Kramar, al opponenti fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık O.A.Jáýtikov boldy. Dıssertasııa Ábý Nasyr Muhamed ál-Farabıdiń jáne Ahmet ıbn Omar Iýsýf ál-Farabıdiń tarıhı-ǵylymı muralaryn orta mektepte matematıka páninde oqytý­men baılanysty etnopedagogıkanyń ózegine aınaldy.

Avtordyń negizgi maqsaty – orta mektep muǵalimderine arnalǵan Qazaqstan­daǵy matematıkalyq bilim tarıhy­nyń materıal­dary bar oqý quraldaryn jasaý, sondaı-aq ol materıaldardy sabaq­tarda jáne synyptan tys sabaqtarda tıimdi qoldaný boıynsha ádistemelik usynystardy ázirleý bolatyn.

Ǵalym óz eńbeginde Ábý Nasyr ál-Farabı – Shyǵystaǵy ǵylymı dıdaktıka­nyń negizin salýshy ekenin dáleldeıdi. At-Taftazanı traktaty Shyǵystyń jáne Ortalyq Azııanyń mektepterinde geometrııany ǵylymı oqytýdyń bastaýy tereńde bolǵanyn jáne bul dástúr belgili dárejede HH ǵasyrdyń basyna deıin jalǵasqanyn dáleldeıdi.

Geometrııa boıynsha oqýlyqtar baıan­daý ádisine qaraı ǵylymı traktattardan erekshelenýi tıis jáne mektep pen medresege arnalǵan geometrııa boıynsha oqý quraldaryn qurastyrýshylar basshylyqqa alýy tıis qaǵıdat edi. Bul týraly IH-H ǵ. «Ekinshi Shyǵystyq ustaz» Ábý Nasyr ál-Farabıdiń Evklıdtiń «Bastaýynyń» birinshi jáne besinshi kitaptaryna túsiniktemesinde aıtylǵan. Ábý Nasyr ál-Farabıdiń oqýlyq jaıly sózine júginelik: «...sanaǵa saı tártip boıynsha, aldymen núkte, keıin syzyq, odan keıin syrtqy beti, keıin baryp dene. Alaıda oqýshy jaıly aıtqanda, oqy­týdyń basynda oqýshy seziletin nár­sege myqty bolǵandyqtan, biz aldymen sezimge sáıkes tártipti qoldanamyz, al ǵylymı shyǵarmada aqylǵa saı tár­tip qoldanylady. Sondyqtan oqytý sezi­letin deneden bastalýy tıis..». Basqa shyǵar­malarynda ál-Farabı Evklıdtiń «Bastaýlarynda» pedagogıkalyq tásil­diń joqtyǵyn synǵa alyp, matematıkadan oqý quraldaryn jazý barysynda oqýshylardyń jas erekshelikterin eskerý qajettigin atap ótti.

Ál-Farabıdiń pikirlerinen mektep, medrese muǵalimderi men osyndaı mektepterge arnalǵan oqýlyqtardyń avtorlary basshylyqqa alýy tıis jalpy dıdaktıkalyq nusqaýlar anyq kórinedi.

Orta ǵasyrlyq Shyǵystyń «ekinshi ustazynyń» osyndaı aıqyn pikirinen keıin onyń oqýshylary men izbasarlary geometrııa boıynsha oqytýdyń barlyq talaptaryna sáıkes oqý quraldaryn jazdy. Sonyń birin Saad-dınomat at-Taftazanı qurastyrdy. «Úshburyshtyń buryshtary týraly traktat» osydan alyndy.

Ál-Farabı oqytý men tárbıeleýdiń dıalektıkalyq baılanysyn tereń ári durys túsindi. Ol «tárbıe ǵylymdaryna» arıfmetıka, geometrııa, astronomııa jáne mýzykany jatqyzdy. «Bul tórt ǵylymnyń, dep jazady ál-Farabı, tár­bıeleýshi dep atalý sebebi, bilim alýshyny tárbıeleıdi, ony neǵurlym názik etip, oǵan odan keıingi ǵylymdy taný úshin tikeleı jol kórsetedi».

Osydan Ábý Nasyr ál-Farabıdiń Orta Shyǵystaǵy ǵylymı dıdaktıkanyń negizin qalaýshy ekenine kóz jetkizesiz. Orta Shyǵys pen Qazaqstandaǵy matematıka men pedagogıkanyń bastaýlaryn ál-Farabıdiń ǵylymı murasyna jatqyzǵan durys.

Sáýlet ónerindegi «О́nerdiń geometrııa­lyq tásilderi» uly ǵalym-ensıklopedıst, ortaǵasyrlyq Qazaqstannyń Otyrar ólkesiniń týmasy Ábý Nasyr Muhammed ál-Farabı at-Túrik eńbekterinen bastaý alady. О́ziniń «Ǵylym klassıfıkasııasy týraly» eńbeginde «geometrııanyń eki bólimi bar: qoldanbaly jáne teorııalyq geometrııa» dep jazǵan. Ál-Farabı eńbegindegi kelesi mátininen kórinetin qoldanbaly ǵylymǵa jatatyn «ónerdiń geometrııalyq tásilderiniń... sany kóp. Olardyń bir bóligi qurylys óneriniń negizin quraı­dy». Ortaǵasyrlyq ǵalymnyń pikir­lerine súıene otyryp, sol kezeńdegi Qazaq­stan men Ortalyq Azııa sáýletshileri óz ýaqy­tynyń ótken dáýirleriniń matema­tıkalyq jetistikterinen habardar bolyp, arhıtektýralyq ǵımarattar salýda keńinen paıdalandy degen tujyrym jasaýǵa bolady.

Qazaqstanda jáne kórshiles memleketterde qurylystyń sáýlettik nysanyn qurý kezinde «ónerdiń geometrııalyq tásilderine» negizdelgenin dáleldegen naqty mysaldar az emes. Bul turǵyda ózbek arhıtektory S.M.Bolatov ashqan H-HV ǵasyrlarda birqatar Ortalyq Azııanyń eskertkishterine eseligi √2-ge teń bolatyn geometrııalyq progressııa, ıaǵnı kvadrattyń qabyrǵasy men dıagonalyn qoldanýǵa negizdelgen proporsııa júıesi qoldanylǵan. Qurylys nysandaryn qurýdyń bul ádisi Qoja Ahmet Iаsaýı syndy biregeı qazaqstandyq sáýlet eskertkishi úshin de qoldanyldy. Mundaı kúrdeli ǵımaratty salý sáýletshilerden qurylys tehnologııasynyń negizderi boıynsha bilimniń bolýyn talap etkeni sózsiz. Shyn máninde, keńes sáýlet­shisi L.Iý.Mankovskaıanyń zertteýi kórsetkendeı «Qoja Ahmet Iаsaýı kese­nesiniń jobasy sáýlet jáne konstrýk­tıv­tik formalardy qurý teorııasyn durys meńgergen jáne osy teorııany danysh­pandyqpen paıdalanǵan dárejesi óte joǵary sheber ázirlegen». Túrkistan sheberi óz týyndysynyń árbir elementin jobalaýǵa kóp oılanǵanyn qısyq arkalar men kúmbezderdi turǵyzǵanynan kóre alamyz. Ahmet Iаsaýı kesheniniń arkalaryn ǵylymı-zertteý onyń qurylysshylaryna qurylystyń kóptegen óz zamanynyń tehnologııalary málim bolǵan dep esepteýge múmkindik beredi.

Bul keltirilgen mysaldar Qazaqstan men Ortalyq Azııanyń sáýlet eskertkish­terin turǵyzǵan ortaǵasyrlyq sáýlet­shi­lerdiń Ábý Nasyr ál-Farabı kórsetkendeı «óner tásilderine» jatatyn matematıkaǵa negizdelgen salý esepteri men esepteýlerdi paıdalanǵanyn dáleldeıdi.

Búginde ál-Farabıdiń ómiri men eńbekterin, murasyn izdep taýyp, ony zertteý turǵysynan qyrýar ju­mys at­qaryldy. Bilim jáne ǵylym mınıstr­ligi­niń Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń Shyǵys fılo­sofııa­­sy jáne farabıtaný bóli­minde ál-Farabıdiń dıalektıkasy, gno­seologııasy men áleýmettik fılosofııasy má­seleleri boıynsha zertteýler sıkli júr­gizilip keledi. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıtetinde qurylǵan Fara­bı­taný ortalyǵynda ál-Farabı mura­laryn aýdarý, zertteý, nasıhattaý bo­ıyn­sha úlken jumystary oryndalyp jatyr.

Jaqynda jazýshy Rollan Seısenbaev­tyń bastamashylyǵymen ǵulama ǵalym, oıshyl tulǵa – Ál-Farabıdiń on bes tomdyq jınaǵy jaryq kórdi. Bul uly ǵulama týraly kóp tomdyqtyń alǵysózin Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Q.K.Toqaev jazǵanyn eskersek, kóp tomdyqtyń máni men mańyzy joǵary ekenin túsinemiz.

Bul kóptomdyq Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ ǵalymdarynyń atsalysýymen shyqqanyn atap ótken jón.

Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedago­gıkalyq ýnıversıtetinde «Ál-Farabı­diń matematıkalyq muralary zamanaýı bilim berý jaǵdaıynda» atty joba boıynsha ǵylymı-ádistemelik zertteý júrgizilip, pedagogıkalyq mamandyqtar stýdentterine jáne mektep oqýshylaryna arnalǵan ál-Farabıdiń bir oqý quraly qazaq tiline aýdarylyp qurastyryldy, bes oqý-ádistemelik qural shyǵaryl­yp, bir avtorlyq kýálik alyndy. Atap aıtqanda, professor E.Y.Bıdaıbekov jáne onyń oqýshylary men áriptesteriniń «Geometrııalyq salý esepteri», «ál-Farabıdiń trıgonometrııalyq murasy», «ál-Farabıdiń arıfmetıkasy, algebrasy men mýzyka teorııasy qazirgi bilim berý jaǵdaıynda», «ál-Farabıdiń geo­metrııalyq murasy zamanaýı bilim berýde», «al-Farabi’s arithmetic, algebra and music’s theory in modern education» kitap­tary shyǵaryldy. Zertteý nátıjeleri halyq­aralyq jáne respýblıkalyq konferensııa materıaldarynda, jýrnaldarda 43 maqala, sonyń ishinde úsheýi Scopus bazasyndaǵy jýrnaldarda jaryq kórdi. Oqýshylar zertteý jumystaryn júrgizip, respýblıkalyq kólemde júldeli oryndarǵa ıe bolyp, bir doktorant PhD doktorlyq jumysyn qorǵady.

Qazaq dalasynan álemdik matematı­kalyq ilimniń bıigine kóterilgen uly baba­myzdyń urpaqtary da jahanǵa tanylyp júr. Búginde Qazaqstan matema­tıkteriniń esimi dúnıe júzine málim. Olar halyq­aralyq konferensııalarda matematıka ǵylymynyń ár salasy boıynsha baıandamalar jasap, onyń teorııasy men praktıkasy týraly tujyrymdy oılar aıtyp júr. Demek, ál-Farabıden taraǵan ilim urpaǵymen jalǵasyn taýyp jatyr.

Matematıka – bar ǵylymnyń bastaýy. Orta ǵasyrdyń uly shaıyry Omar Haııamnyń myna bir áfsanasy bar: «Aqymaq mahabatty qoıalyqty, matematıkamen aınalysaıyq».

Iá, qazir Qazaqstan matematıkterin daıyndaıtyn eki uly shańyraq bar. Olar Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnı­ver­sıteti men Abaı atyndaǵy ulttyq peda­gogıkalyq ýnıversıteti. Aty álemge tanymal eki ýnıversıtette de mehanıka-matematıka fakýltetteri bar. Ekeýi de – ál-Farabı urpaqtaryn tárbıelep júrgen matematıkterdiń qutty shańyraǵy.

Osyndaı jumystar bolǵanyna qara­mastan, jas urpaqty ilim-bilimge, ǵylym­nyń jaýharlaryna qyzyqtyryp, olarǵa rýhanı, patrıottyq bilim-tárbıe berý maqsatynda ál-Farabı baba­myzdyń eń­bek­terin, murasyn oqý baǵ­dar­lama­lary­na engizip, oqý quraly retin­de paıdalanýǵa arnalǵan ǵylymı-ádis­temelik zertteýler men sharalardyń áli de jetkiliksiz ekendigine nazar aýdaramyz.

Ál-Farabıdiń eńbekterin bilim berýde paıdalanýǵa daıyndap, oqý baǵdar­lamalaryna engizýge arnalǵan júıeli ǵylymı-ádistemelik zertteýler júrgizý zaman talaby. Sol sebepti kelesi sharalardy iske asyrý qajet dep sanaımyz:

– Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq peda­gogıkalyq ýnıversıtetinde Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qoldaýymen Ál-Farabıdiń murasy boıynsha zertteý nátıjelerin zamanaýı bilim berýge endirý maqsatynda respýblıkalyq eksperımenttik alań ashý;

Ál-Farabıdiń matematıkalyq, jaratylystaný jáne gýmanıtarlyq ǵylym­dar men pedagogıkalyq baǵyttaǵy mura­laryn zamanaýı bilim berýge endirýge baǵyttalǵan ǵylymı zertteýlerdi qarjy­landyratyn jobalar qajet.

Táýelsizdigin jarııalaǵan Qazaqstan óz tarıhyna erekshe nazar aýdaryp keledi. Shetelderde tabylǵan qanshama arhıvtik qujattar ákelinip, zertteý ny­sa­nyna aınaldy. UǴA korrespondent-múshesi, Súleı­menov atyndaǵy Shyǵys­­taný ınstı­týtynyń dırektory Á.Derbisáli Ál-Farabı babamyz týraly qan­shama derek ákelip, zertteý júrgizip, kitap shyǵardy. Demek, Ál-Farabı ulttyq qundylyǵymyz bolyp qala beredi.

Ultymyzdyń uly perzenti, Qazaqstan­nyń Tuńǵysh Prezıdenti, Elbasy eldiń urany bilim men ǵylym ekendigine erek­she nazar aýdardy. Talantty qyz-jigit­terdi oqytýdyń reformasyn jasady jáne júzege asyrdy. Sonyń ishinde matematıkaǵa erekshe nazar aýdardy. О́ıt­keni Elbasy matematıkany bar ǵy­lym­nyń bastaýy, órleý renessansy dep baǵalady. Mine, Ál-Farabı ıdeıasy jańa zaman minberinen aıtylyp jatyr. Demek, uly baba ilimi ómirsheń degen sóz!

Baqytjan JUMAǴULOV,

Parlament Senatynyń depýtaty, Túrik álemi matematıkteri qoǵamynyń (TWMS) prezıdenti, akademık