Ádebıet • 23 Sáýir, 2020

Jumabaı Shashtaıuly. Aspanqora (povest)

455 retkórsetildi

«Birde Rymǵalı Nurǵalıevqa «Aspanqora» degen shyǵarmamdy alyp barǵanymda, «taǵy osyndaı on dúnıe jazsań, tarıhta qalasyń» degeni bar. Osy povest týraly Muhtar Maǵaýın keıin «Úlken jazýshynyń elesi kele jatyr» dep jazdy. Biraq, qazirgi kúni sol úmitti aqtaı almaǵan sekildi bolamyn da turamyn».

J.Shashtaıulynyń suhbatynan

Jumabaı ShAShTAIULY 

– Atan ólipti, – dedi Saılaýbaı. Qasymjomarttyń qyzyl shyraıly júzi shoqqa qaryla túskendeı narttanyp, appaq qolymen betin sıpady da, qońdy reńi shymyrlaı Saılaýbaıǵa tiktep qarady. – E-e, Atan Atan bolǵaly qaı zaman! Dúnıe shirkinniń bir-aq tutam ekenin bilmedi me eken sorly. Kúndelikti qam-qaraket dep ıtshilep ótkizgen kún kún be, táıiri?! Myna jalǵanda birdeme jetispeıdi dep asanqaıǵy bolǵanmen, óziniń sholaq qoly tárizdi qaıtyp ornyna kelmeıtini de beseneden belgili. Qudaı-aý, sonsha nege bir tutamy qalǵansha ókpesi óship, eti ólmeı osy dúnıeden sharq urady bul pende?! Quzǵynnyń jasyn jasap, aqyl-oıy bir jaǵyna aljasqansha qasarysyp qalatyn serti me eken shirkinniń, – dedi Qasymjomart. Saılaýbaıǵa túksıe qaraǵan ol jaýap tosa irkilip, qabaǵyn sustana kerdi. Saılaýbaı jańaǵy sózge, mol denesi bir búlk etip, Qasymjomartqa kózin shaqshıta qadady. Janarynyń jıegindegi aq eti qyzyl tartyp, sheldene bastaǵandaı. Tompaıǵan dóńes jaǵyndaǵy qaýdıyp-qaýdıyp ósken qyltanaqtar ár-ár jerinen soıdıyp, usqynyn ketirip-aq tur. Jazyq mańdaıy qatparlana: – Áı, Qaseke-aı, – dedi aýyr kúrsine basyn shaıqap. – Qaıtesiz árýaqty qorlap, qııalı bolǵan shyǵar. Onyń ornynda bolsaq ne isteıtinimizdi kim bilsin. – Ne isteýshi edik, barǵa qanaǵat dep júre beretin edik, – dedi Qasymjomart julyp alǵandaı. – Joq, aqsaqal! – Daýsy qaltyrap shyqqan Saılaýbaı Qasymjomartqa tesile qarap, bógelip qaldy. – Sonaý asharshylyq pen qyrqynshy jyldyń qyrǵynyn kórgen nebir aıaýlylardyń sarqynshaǵy emes pe edik. Siz onda osy tóńirekte joq bolatynsyz. – Qyrylaıyq pa endi?! – Qyrylmańyz, Qaseke! – dedi Saılaýbaı. – Janymyzdy saqtap, qalt-qult etpesek te, dám-tuzymyz taýsylmaı, tabanymyz tozsa da, talabymyz shaǵylmaı, myna ózińiz kórgen nıetimizden jańylmaı jettik osy kúnge. – Zaman, zaman, – dedi Qasymjomart manaǵy bir óktemdigin pyshaqkesti tyıa, bir sarabdal keıipke enip. Jan-jaǵyn jiti sholdy. Tula boıy jeringendeı Saılaýbaı oǵan bir mezgil tyjyryna qarady. «Týh, kápirdiń betiniń qyzylyn-aı», – dedi ishteı. Degbiri qasha astyndaǵy qaragerdi jıi tebine bergen Qasymjomart alǵa oq boıy ozyp shyqty. Qoıǵa minilgen toryny ústi-ústine qamshylaǵan Saılaýbaı Qasymjomartqa ázer-ázer ilesti. Qaraker uzaı túskende: «Qap, ıtte sózim ketip, qybym qanbady-aý. O, qaıran Atanaı!» degen ókinish jan-dúnıesin qýys qaldyryp, odan jel ýildetkendeı qulazytyp jiberdi. Tumsyqqa tirelgende Qasymjomart atynyń basyn irkip, qazdııa qaldy. Narttaı qońdy qyzyl júzi kóńiline bir oı alǵanda osylaısha paryq salyp, sonda da jalǵandy ózi turǵan bıikten sholǵandy unatatyn syńaıy ańǵarylady. Keskinine ımany úıirilip turǵanymen, Saılaýbaı sııaqty jaıaýlardy janyna qońsy qondyrmaıtyn atadan balaǵa aýysqan aqsúıektik ǵurpy kisini shoshytpaǵanymen, yńǵaısyzdandyratyn tárizdi. – Ol beıshara neden qaıtys bolypty? – dep, Qasymjomart jaqyndap qalǵan Saılaýbaıǵa tesildi. О́tkir, ashyq daýsyna ıa shańqyl, ıa diril aralasqanyn Saılaýbaı boljaı almady. Atynyń tizginin tarta túsip, irkildi. Qaratory dóńgelek júzi qoshqyldanyp, Qasymjomartqa taısalmaı sýyq qadaldy. Qolyndaǵy qamshyny búıirine taıanyp alypty. «Jamannyń kesirin qaraı gór, urynaıyn deı me, qalaı?» – dep Qasymjomart ishteı jınalyp aldy. Saılaýbaıdyń ótkir kózi óńmeninen ótip bara jatsa da, syr bermeı qalshıyp tura berdi. Aýyr kúrsingen Saılaýbaı: – Atannyń neden ólgenin bir qudaıdyń ózi biledi, – dep, ózine-ózi sóılegendeı, nazaryn Aspanqoranyń tik shoqysyna burdy. Sonan soń daýsyn qataıtyp: – Qaseke, aıtyńyzshy, Aspanqora sizdiń ataqonysyńyz, ákeńiz Tobyqbaıdyń baıaǵyda alty júz jylqysy osy jerdi jaılady. Kedeı-kepshiktiń zamany týǵanda Atannyń ákesi kolhozdyń alǵashqy bir otar qoıyn birinshi bolyp osy jerge qystatty. Sodan endi ol Atanǵa buıyrǵan edi. Soǵan ish qyzǵanyshyńyz boldy-aý deımin. Baıaǵyda ózińiz mal fermasynyń bastyǵy bolyp júrgende she, Atandy basqa qonysqa aýystyrmaq nıetińizdi sezetin em. Qabaǵyn tańyrqaı kergen Qasymjomart Saılaýbaıǵa shuqshııa yzbarly qadaldy. Ashý qysyp, júzi qyp-qyzyl bolyp kúreńitkenimen daýsyn baıaý shyǵardy. – О́zi qyrsyq shalǵan jigit edi. Ataqonysyn qyzǵanatyn men bir túleı deımisiń. Meniń ákem kim, Atan kim? Bizdiń úıge sý ózi ákelinetin, qoı ózi soıylatyn, qymyz ózi ishiletin. Beısharanyń kemdigin eskerip, basqa jerge qonys aýdar degenim ras. Áı, bul jurtty qoısańshy, – dep tebinip qalyp, aıańmen júrip ketti. Saılaýbaı óziniń búgin tym ańǵarympaz bolyp ketkenine tańy bar. Qasymjomarttyń qyzyl reńinen ashy mysqyldy ańdap, tıtyqtaǵan atyn qamshymen osyp-osyp jiberip, qopań jelispen qatarlasty. – Qaseke, Atan aldynda kúnáńiz joq pa edi? – dep tyqaqtap qoımady. Ajary burq etip kúreńitip ketken Qasymjomart úrikkendeı Saılaýbaıǵa qarap: – Áı, sen nemene tyqyldaı beresiń? Kisi óltirdi deımisiń, meni bir. Qoı ármen, etegine namaz oqyp júrgen eshkimdi kórgen emespin. – Kem adamdy basyndyńyz, Qaseke. Qaıta sizge jaǵady eken, – dep Saılaýbaı býyrqanyp kele jatyr edi, Qasymjomart aıqaılap jiberdi. – Iá, jaǵady! Maǵan jaǵady deımin, eı! Jaqpasa Atan tuqymsyz qala ma, – dep atyn qatty tebinip, jele jóneldi. Basqa aýyldyń kóp tóbetiniń arasyna túsip qalyp, sodan ázer qutylǵandaı Qasymjomart sıdań barady. Al Saılaýbaı qııa betkeıdiń jalǵyz aıaq jolynda miz baqpastan ańyryp kóp turdy. «Ittiń betiniń órtteı qyzarǵanyn qarashy», – dep tizginin Aspanqora shyńyna qaraı burdy. «Atan jazǵan osy jolmen ómir boıy júrdi ǵoı. Jańaǵy qyzyl ıttiń aıtqanynyń jany bar-aý, shynynda. Nege sonsha osy jerge yndyny qurydy eken baıǵustyń. Keıde osylaı kózsiz ketemiz ǵoı bárimiz. Basy beınetke jazylǵan beıshara-aı deseńshi! – dep Saılaýbaı jalǵa shyǵyp, tik tumsyqqa qaptaldaǵanda, qubyla jaqtan: «Oıbaı, baýyrymdaǵan» daýystardy estidi. Torynyń saýyryn qamshymen kómip-kómip jiberip, órge qaraı tyrmysa jóneldi. Jyldam júrgen aty aıaq asty kilt toqtaǵanda, óziniń egilip jylap kele jatqanyn ańǵardy.

Soǵystyń ekinshi jylynda Atan bir qolynan aıyrylyp keldi. Bir úrim-butaqtan qaraıyp jalǵyz qalǵan Atannyń aman oralǵanyna kári-qurtań aǵaıyn qýana qaýqyldasty. Qýaty qaıtyp qaltyldaǵan Raqymberdi: – Ýa, árýaq, Bıdalynyń shańyraǵy ortasyna túspepti. «Qanaty bútin suńqar joq, tuıaǵy bútin tulpar joq». Bir qolyń aman kelgenińniń sadaǵasy shyǵar. Qamyqpa, jetilip ketesiń, – dedi. Atan sol jyly kóńili jarasyp, Hanymkúlge qosyldy. Qaratorynyń ádemisi Hanymkúl qaraqattaı tunyq, kúlim kózi jaıtań qaǵyp, kisiniń yntyǵyn qurtady. Úı men túzdiń tirshiligin sylań qaǵa shyr aınaldyryp, dóńgeletip áketti. Atan áýeli ýyzdaı uıyǵan qońyrjaı tirshiligine beıildene qoıǵan joq. О́zin qatty yńǵaısyzdandyratyn osy bir jyly-jumsaq kúnderi erkinen tys, qudireti kúshti basqa bireýdiń ámiri arqyly ótip jatqandaı kórinetin. Jaratylysynan ashyq, aqjarqyn áıeli syqylyqtyp kúlip, Atannyń moınyna asylǵan sátte jetegine erip ketetinin sezbeı de qalatyn. Kóp uzamaı Atan qoı baǵýǵa bekindi. Qoı baqqanda ákesiniń jyl on eki aı qonysy bolǵan Aspanqoraǵa kóshýge daıyndaldy. Atannyń bul nıetin sezgen ferma bastyǵy – Qasymjomart bulqan-talqan ashýlandy. – Atan-aý, óziń bolsań jarymjansyń, baqqanyń qoı, otyrǵan jeriń taý, ıtqus bolsa qalyń, sý quz etekte, ony qaıtyp tasyp ishesiń? Qoı, onyń bolmaıdy, – dep úzildi-kesildi qarsy shyqty. Nazaryn Qasymjomartqa tiktegende Atannyń janarynyń uıasynan uıyqtap jatqan jylan bas kóterip alǵandaı kisi balasy seskenetin sus sezildi. Pyshaqpen sylyǵandaı jaq etteri tútigip, qýshyq mańdaıy oqshaýlana tyrtysyp, dóńes murny qońqaıyp, keskini ózgeshe óreskel buzylyp ketti. Betindegi sheshek daǵy sur júzine ýqorǵasyn tústes ýyt berip, dál bir shalt qımylǵa kóshetindeı qýqyl tartty. «Pátshaǵardyń usqyny buzylyp ketti ǵoı, ańdamaı sóılep qoıǵan jerim boldy ma?» dep oılaǵan Qasymjomart qatty sasaıyn dedi. Aıtqan sózderin zerdesine salyp ta kórdi. – Atan-aý, – bul joly daýsy buzylyp shyqty. – Atań da bolsa bir joldassyń, saǵan jamanshylyq oılaǵan jerim joq. Ákemniń jurty dep te qyzǵanbaımyn. Tek Aspanqora tym qıyn jer ǵoı, jaryqtyq. Atan úndemedi. Jalǵyz qolyn aýyrsynǵandaı aqyryn kótergende qýshyq mańdaıy qatparlanyp, kóziniń uıasy sýyq tarta tústi. Taısaqtaǵan Qasymjomart kózin onyń kózimen túıistirýden taıqytyp áketti. «Osy bir teksiz ıtke nesine shyryldaımyn. Maǵan dese qııa-quzdan ushyp ólsin. Sonsha bedireıgeni nesi» degendeı Qasymjomart: – Meıliń, – dep atyn tebinip júrip ketti. Kóktóbe shyńynan qubylaǵa qaraı jyljyǵan jal shoqy ózgeden erek kókke shanshyla bitken. Al qaptaldaǵy sýmańdaǵan jalǵyz aıaq ırek jol kóldeneń shókken eńseli tepseńniń teriskeıine ǵaıyp bolyp, sodan taǵy bir órkeshte túlkiniń quıryǵyndaı bulań etip, tikeden-tik tartylǵan arqandaı qozykósh jerdiń jon tospasyn tilip jatyr. Jalǵyz aıaq jol shómishtiń shuńǵylyndaı shyńyraýdyń apanyna tireledi. Tuńǵıyq tereń saıdyń kóz ushynda aınanyń synyǵyndaı sáýle shashyratyp, bolar-bolmas jyltyrap aqqan bastaýdyń kózi bar. Qoıǵa shyqqan jyldyń alǵashqy aılarynyń birinde Atan áıeli ekeýi dál osy jalǵyz aıaq jolmen sý alýǵa keldi. Hanymkúl shómishpen shelekti toltyrsa, Atan ony jalǵyz qolymen teńdeýli turǵan flıagtarǵa kóterip alma-kezek quıady. Shelek jıi-jıi shaıqalyp, erneýinen lyqsyp tógilgen sý túıeniń qomyna, odan Atannyń ústine shashyrady. Atannyń bujyr beti qyzylkúreńite tútigip, jalǵyz qolyn qaltyldatpaýǵa tyrysqanda, ashý uıalaǵan kózi alara shatynap ketti. Tistenip alǵan ol bar pármenimen shelekti flıagtyń aýzyna eńkeıtkende laq etip ekpinimen aqqan sý eki aırylyp, Atannyń belinen tómen quıyldy. Osy sátte qýystana qalǵan ol shuǵyl keri buryldy. Qaqqan qazyqtaı qalshıǵan Hanymkúldiń qaratory ádemi júziniń syny buzylaıyn degen be, aıaly qaraqat kózderinen yrshyp shyqqan jas eki betin aıǵyzdaǵan boıy taramdana tómen saýlap barady eken. Atan óziniń kem ekendigin buryn da biletin, qazir de osy kúıine esh nalyǵan joq. Tek búp-bútin nárseniń kemdigi baıqalmaı, kem nárseniń kemshiligi birden kózge uratynyna qynjyldy. Úılengeli beri áıeliniń bet-júzinen mundaı sumdyqty ańǵarmap edi. Aldyndaǵy tik órden kóz almaı juqaltań erniniń qanyn shyǵaratyndaı qyrqa tistep alǵan Hanymkúldiń qaraqat kózinde ómirine degen renishpen aralas, áıel balasyna tán astarly syr jatqan sııaqty. О́tken ómiriniń qyzýyna boı jylytyp, qyzyǵyna qanyp, endi mynaý óziniń qol-aıaǵy balǵadaı jastyq ómiriniń narqyn túsirmeıtin, bútindeı basqa qaraket ańsaǵan ushqyn kózinen anyq seziledi. Hanymkúl Atanǵa oqys jalt qarady. Túıisken eki kóz bir-birine uzaq qadaldy. Zaty sýyq, susty sharadan dáti shydamaı áıel bir mezet tuqyryp qaldy. Jaımen kelip shelekti bastaý basyna tastaı salǵan Atan oqty kózin áıeline qadaǵan kúıi: – Ne qylyp sostıyp tursyń, baqyrdy toltyrmaısyń ba? – dedi. Tik betkeıdegi qojyr jartas Atannyń qatqyl daýsynan jańǵyryǵyp, qaradúrsin saryn biraz ýaqyt qulaqtyń túbinde yzyńdap turyp aldy. Miz baqpastan seltıip turǵan Hanymkúl kenet júresinen otyra ketip, qos ıyǵy búlkildep, óz demine ózi tunshyǵa uzaq jylady.

Qasym anda-munda Aspanqoradaǵy Atannyń úıine kelip, tústenip qaıtatyn. Ondaıda mal-jannan bastap, kúndelikti tirshilik kúıbeńniń qaltarystaryna deıin kóńil aýdaryp, yqylasty áńgimeni qozdatýǵa sebepker de bolatyn. Kisiniń qas-qabaǵyn qapysyz tanyp, aıtar tilekti emeýrinnen biletin elgezek Qasym eldiń kóńilinen shyǵyp otyrýdy daǵdyǵa aınaldyrǵan edi. El tipti onyń esimine «jomart» degen sózdi qosamjarlap aıtatyndy shyǵardy. Al qarııalar Qasymǵa súısinip ketken ýaqyttarynda: «Ákesine qudaı bergen-aq kisi edi, munyń qolynda joq, áıtpese baıǵustyń peıili bar ǵoı, týra baıaǵynyń Qasymjomartynykindeı» desedi. Qasymjomart bir kúni shaıdyń ústinen tústi. – Iá, mal-jandaryń aman ba, Atan? Aýyz sý demeseń bul jer jaılaýdyń tóresi ǵoı, shirkin! Atan men Qasymǵa alma-kezek qadalǵan Hanymkúl qas-qabaǵyn qylyqtana kerip, uıańdaý jymıyp qoıǵanda odan saıyn ádemi kórinedi. Qaraqat kózine kisiniń yntyǵyn qurtatyn jylylyq uıalatyp turyp: – Bizdiń Atan Aspanqora men ıt ólgen jerdegi bastaýdan basqa esh nárse bilmeıdi ǵoı, Qasym, – dep jeńil kúrsindi. Qasym bir nárseni qamyǵyp oılaǵandaı tómen qarap, tuqyryp otyrǵan. Hanymkúldiń sózine eleń etip, basyn julyp aldy. Dóńgelek qyzyl shyraıly júzi ashań tartyp, úlkendeý qońyr kózi kókeıine bir táýir oı oralǵandaı oınaqshı: – Atan-aý, osynshama azapqa túse bermeseń qaıtedi. Qolymnan kelgen jaqsylyǵymdy aıamaımyn, aýyl mańyna jyljyshy, bireý saǵan qyń dese maǵan kel, – dedi. Atan saý qolymen keregege qaraı qısaıyp otyrǵanynan túzelip aldy. Qabaǵyn shytqanda sýalyńqy jaq etteri qatparlanyp ketip, kózine yzbarly ushqyn uıalatty. – Áı, jomart dese jomartsyń-aý, Qasym, – dep keńk-keńk kúldi. Atannyń kekesindi sózin qaperine ilmeı, jaıdary jymıyp alǵan Qasymjomart aıaq asty sostıyp qalǵan Hanymkúlge irkilip baryp, úı ıesine nazaryn qaıta tiktedi. «Bir-birimizdi otqa ıtermeımiz ǵoı» deıtin syralǵy pishinge enip, tomsaryp otyrǵan Atanǵa baıyppen ezý tarta: – Ateke, – dedi. Tyǵyz-taıań nárseni aıtýǵa aptyqqandaı aldyǵa umsyna tústi. – Ekeýmiz bir jylǵy tól edik. Osylaı arakidik júzdesip qalǵanda qaımana qazaqtaı tymyraıyp alsaq, onda bizdiń kisiligimiz qaısy. Bul jalǵanda syılasqanǵa eshteńe jetpeıdi. Kókeıińdegi ne túıtkil, aıtyp kór, tyńdalyq, – dedi. Atan oń qoly joq ıyǵyn abaısyzda qomdap qalǵanyn ózi de sezbedi. Ataly sóz aıtylatyn tusta kemdigin jasyryp qalýǵa tyrysatyny nesi eken. Abdyrap, asyp-sasqan kúıi kóz qıyǵyn áıeline tastady. Hanymkúldiń bitim-synyn da bir taza áıeldik sıpatpen birge, kúıeýiniń keıbir oǵashtyǵyn qorashsynatyn syńaıy aıqyn ańǵarylady. Birdeńe aıtsańshy degendeı Atanǵa ótine telmirdi. О́ziniń tońmoıyn, tuıyq minezin biletin bul jańaǵydaı sózge dám kirgize almaıtynyn bildi. Aıtsa, Qasymjomarttyń da, Hanymkúldiń de ózara jaqsy uǵynysyp otyrǵan peıil-yqylastarynyń shyrqyn buzatyndaı kórdi. «Shynynda, kisimen sóılesý kerek eken ózi. Maldyń saıaǵyndaı jurttan syrttap qalatynym qalaı?!» dep oılady. Kóziniń qarashyqtaryna bir sáttik ushqyny pátýaly oıdyń toqtamyndaı lyp etti de, mezetinde ǵaıyp boldy. Saý jaǵyna qaraı qısaıa shyntaqtaǵanda sholaq qolynyń shuntıǵan tuqylynyń baılanǵan ushy qoıshylardyń ıt-qusta amal ǵyp jasaǵan qaraqshysyna qaǵylǵan aǵashtaı bir-aq tutam. Qasymjomart Atanǵa tiksine qalǵandaı odyraıa qarady. «Qudanyń qudireti, adam balasy da jaratyla beredi-aý. Hanymkúl myna jazǵannyń qaı usqynyna qyzyǵyp tıdi eken?» dedi ishinen. О́zgeni shen-mańaıyna jýytpaıtyn ádetine baǵyp, taýany tar Atannyń sıyqsyz bitimin kóz qıyǵyna qystyrmaı, endi Hanymkúldi bajaılap sholýǵa kiristi. Áıel balasynyń ynta-peıilin jiti baǵdarlaıtyn Qasymjomart Hanymkúlge paryq salyp taǵy bir qarady da, jaımen kóterildi. – Ateke, men myna Kóktóbedegi qoıly aýyldyń jaǵdaıyn bileıin, maǵan aıtar ne tilegiń bar, – dedi. Shyntaqtap jatqan Atan sholaq ıyǵyn ózine beıimdeı qunjıyp kóterildi de, maldasyn quryp otyrdy. Qoı kóziniń zárli ýytyn Qasymjomarttyń óńmenine qadady. Osy qarastyń túp-tórkininen ózin jaqtyrmaıtyn syr ushqynyn baıqaıtyn Qasymjomart jaıdary qalpynan qalaı da ajyramaı, kánigi ustamdylyǵyn saqtady. – Atan, – sharýa jóninde aıtqysy kelgende qatqyl keıipke kóshe qoıatyn qashanǵy rásimi edi. – Kelesi jumada esep-qısabyńdy berersiń, – dep boz shı qalpaǵyn kıip syrtqa bettedi. Hanymkúldiń tunyq qara kózderi qatty tańyrqaǵandaı keń ashylypty. Burq etip bilingen qyzylkúreń tús ádemi keskinin odan saıyn ajarlandyra túskendeı. Qasymjomartpen esiktiń kózine deıin ilesip baryp, bir kezde kúıeýine jalt buryldy. – Úıge kelgen kisini attandyrmaısyń ba! – dedi. Atan miz baqpady. Hanymkúl Qasymjomartqa qıyla ótingendeı ári bir synyq minezge salynyp: – Qasym-aý, kelgen saıyn qur attanasyń. Búgin jata-jastanyp, bir maldyń basyn jep ketetin retiń edi. Biz de qaıbir jetisip júr deısiń. Jerdiń tóbesine shyqqaly beri eldiń júzin kórýge zar bolýǵa aınaldyq, – dedi. – Hanymkúl, maldyń basy qashpas, qoǵamnyń jumysyn der kezinde tyndyrmasań, uıaty ózińe keledi. Keńinen otyratyn kún alda ǵoı, – dep, Qasymjomart syrtqa shyǵyp ketkende, ekeýi eki jerde uzaq sostıysyp, turyp qaldy. Únsizdikti Hanymkúl buzdy. – Mola ne, bul úı ne? Bir Saılaýbaı bolmasa, ózgege seniń qabaǵyń nege qarys jabylyp qalady, osy?! Qasym kim, Saılaýbaı kim? Onyń bir paryqsyz, beıshara, qulqutan. Atan Hanymkúldiń ashyq urysqa tilenip otyrǵanyn bildi. «Qoınyndaǵy áıeliniń sózi osyndaı bolsa, onda ózgege ne joryq. Bul beıbaq «qyzyl ıtten» basqamyzdy qul-qutanǵa teńgeredi eken ǵoı...» Juqaltań óńiniń qany qasha, sheshek daqtaryna deıin surǵylttana surlanǵan Atan kózine zárli aıbyn uıalatty. Kúıeýiniń usqynsyz qara shubar keskininen o basta-aq qaımyǵatyn Hanymkúldiń ádemi pishini bozǵylt tarta qýańdap, oınaqshyǵan kúlim kózi jasqa shylana jáýdirep, túz taǵysynykindeı tosyrqaıtyn syńaıy baıqaldy. – Aspanqorań elegzitip óltiretin boldy. Bir aýyq dalaǵa túsip, týǵan-týysqandy aralap kelýdi bilmeımiz. Ań bolýǵa aınaldyq. – Qyńsylamashy-eı! – dep Atan ýytty kózin áıeline túıreı qadap, qınala tyjyryndy. – Qyńsylaǵan ekenmin ǵoı men saǵan, – dep Hanymkúl órshelenip ketti. – Tas maqaýdan qaı jeriń ilgeri?! Atan áıeldiń tilin shyǵarmaý kerektigin oılady. Eshkimde isi joq ózimen-ózi jorǵalap bara jatqan jylandy quıryǵynan shuqysań ǵana basymen oralyp kelip shaǵatyny sııaqty, áıelge til bitirseń janyńdy jaralaıdy. Dushpan aıtatyn sózdi qatynnan estý tań emes. Atan ornynan turyp, syrtqa shyqty. Qaptaldaǵy otqa qoıylǵan atyna mindi. Sáskedegi ashy kún týra tóbeden tónip, taý shalǵyny shaǵyldanǵan qýań túske enipti. Shyǵandaǵan bıiktiginen Aspanqora da sál alasaryp, shójip, shókkendeı. «Tirshilikte ne mán bar?» dep oılady. Aspanqoranyń tik tepseńinde turǵan bul uzynnan-uzaq shubatylǵan Atabaıdyń muqal jalyna kóz tikti. «Atabaı jaryqtyq momyn kisi deıtuǵyn. Anaý bir kóldeneń tumsyqqa suǵyna bitken jaıdaq tepseńdegi jer-qorany ákesi baıaǵyda kórsetken. Endi qarasa onyń orny typ-tıpyl. Sol Atabaı qystaýynda bul dúnıege kelipti. «Aqsaqal, sizdeı qońyrtóbel tirshiligi bolyp, esimińizdi kóterip júrse boldy» – dep, ákesi baıǵustyń es-tusy qalmasa kerek qoı. Áı, sorly ákem-aı, Aspanqoradaǵy Tobyqbaı anaý qyzyl ıti týǵanda Qasymjomart áýlıeniń esimin tańdapty. Al buǵan jurt Atabaı esimin qımaı, Atan atap ketipti». Kenet ótkir zat túırep ótkendeı júregi jıyryla qaldy. О́zinen Qasymjomarttyń barlyq jaǵynan ilgeri ekenin ishi sezedi. Qoıshy-qolańmen qazan-oshaǵy aralasyp jatady deıdi. Keı baıǵustar bul jata-jastanyp ketse, úılerine qydyr qonatyndaı aldynan qııa ótpeı qol qýsyryp kútetini nesi eken? Hanymkúldiń jańaǵy sózi Atannyń janyna qatty batty. «Qyzyl ıttiń» aldynda ózi meni kem kórgendeı bola ma, qalaı?» dep oılady. «Balam, kesirge jolyqpa» deıtin ákesi. Qarasa, momaqan qarııa pende shirkinniń tez es jıyp dál osy kúıinde týa salǵandaı kerilip-sozylatynyn bilipti ǵoı. Hanymkúl paryqty áıel me, joq, álde búginin ǵana oılaıtyn tómen etektilerdiń biri me, ol jaǵyn baıqap, baıyptap kórgen emes-ti. Áıteýir, kóldeneń kók attynyń kózine túsetin kórkine ózi de ylǵı tánti bop, kóńiline pendeshilik qýanysh uıalatypty. «Apyrmaı, osynshalyq ıtshilikke nege bardym eken?» dedi Atan ishteı shıryǵyp. Áıeliniń ózin mensinbeıtinin sezingen saıyn kókiregin essiz ashý kernep, sharq ura bastady. «Nege sonsha qor bolyp jaratyldym ekem?» dedi. Bireýdi kinálap, jazǵyrýdy bilmeıtin bul – mańdaıǵa jazylatyn nesibeniń bolatynyna kúmánsiz sendi. Qarasa, adam balasy ıemdenetin jaqsylyq bolsa, sonyń túgelge derligin Qasymjomart ıgiligine jaratyp jatyr. Kúnderdiń kúninde Atan osy kúıinde qalmaıdy. Dúnıeniń qyzyǵy men shyjyǵy buǵan tańsyq ta emes. Biraq osy Qasymjomarttyń qaıǵysy bar ma eken dep oılaıdy. «Bul nege jurtpen osynsha jarqyn sóılesedi? Tymyraıǵan meni de ish tartyp, janashyrlyq bildirip júrgeni anaý. Hanymkúldiń jańaǵy «tas maqaýdan qaı jeriń ilgeri» deýinde bir gáp bar shyǵar? Qatyn aldym, úı boldym deýim kóńil jubatý bolmaǵaı. Osy Qasymjomart kelgen saıyn shyrqymyz nege buzylady? Kezeń beldiń tik quldılaǵan tusyna jaqyndap keldi. Quz shyńyraýdan Aspanqora kókke shapshıdy. Pende balasynyń qam kóńili qaperine kirmeıtin osynaý jaratylysty Atan eriksiz sholdy. Osy Aspanqoraǵa baılanyp qalatyn ne jónim bar deıtin saýalǵa jaýap tappaı irkile berdi. «Jaǵady, jaqpaıdy deıtinniń aqıqatqa jýyq álde birdeńesi bar ma eken?» «Aspanqora qıyn jer ǵoı, jaryqtyq», – dep Qasym ıttiń aıtqanynyń, joq, jany bar bolǵany ma?» Buryn basynan keshpegen bir túsiniksiz jaı-kúı. Aspanqoramen betpe-bet kelip turǵandaı kóre me, keıde ózin. О́miriniń teń jartysynan astamyn osynda ótkizipti oılasa. Baıaǵyda ákesi etektegi Atabaıdan osy Aspanqoraǵa qonys aýdarǵanda munyń esi kirip qalǵan shaǵy edi-aý. Ásheıinde mojantopaı, salbyrańqy samarqaý ákesiniń sonda aıbattanyp alǵany nesi eken? Bul da Hanymkúlmen qosylyp, qoı alyp, Aspanqoraǵa qonys tepkende ózin birtúrli sergek ustamap pa edi? Hanymkúlmen aradaǵy kıkiljiń áńgimeden keıin Atabaıǵa qonys aýdarýǵa ishteı talaı bekindi. Biraq olaı isteýge bir bógde kúsh jibermeı, bógele bergen. Aspanqora malǵa jaıly, qoı toqtaıtyn tuıyǵynyń qoltyǵy keń sógilgendikten ǵana emes, Atan bul jerdiń aıaq-qolyn erkinshe sozyp, barynsha kósile alatyn tynystylyǵyn qalaıdy. Qarshadaıynan quz etekten sý tasyp kóndikken adam, onyń azabyn da elemeýge úırengen. Onyń ústine, soǵystan bir qolynan aırylyp kelgeli beri burynǵy qamsyz-muńsyzdyqtan jurdaı bolyp, kóńili bosaı beretindi shyǵardy. Aspanqoranyń kez kelgen tusyn ákesi men anasynan qalǵan kózdeı qorǵashtap, sodan janyna demeý tabatyndaı bolady. «Men sııaqty kárip adamǵa aldanysh kerek-aý» dedi Atan. Ol keıde Saılaýbaı úıiniń qatyqsyz qara sýyn ishse de, sarsań oıdan arylǵandaı saraıy ashylady. Myna bir oıqy-shoıqy dúnıe jasyldana túzilip, kózi shyradaı jaınaıdy. Mundaıda Saılaýbaı da dilmársyp ketedi. Onyń jupyny úıinde otyryp, áńgimege sheshilip aralasatynyna tań. Birinen soń biri dastarqan basyna keletin Saılaýbaıdyń úıelmeli-súıelmeli balalary mazasyz-aq. Anany-mynany surap, shesheleriniń mazasyn alady. Osyndaıda Saılaýbaı balalaryna zilsiz aqyryp, ámir bergenimen sózi ótpeıdi. Soǵan yzalanyp, syqpyrta bir sybap alady. Al Atannyń Saılaýbaı balalaryna degen yqylasy bólek. Solardyń áýenine tóńkerilip, álek-shálegi shyǵyp jatqany. Atabaıda otyrǵan Saılaýbaı birde Atan men Hanymkúldi erýlikke shaqyrdy. Ekeýara qonys, mal, daladaǵy aýyl jaıynan beıildi áńgime qozǵady. Ara-arasynda Saılaýbaıdyń áıeli de sózge aralasyp qoıǵanymen, ony-punyda isi joq, qaqqan qazyqtaı tip-tik otyrǵan Hanymkúlge jaltaq-jaltaq qaraıdy. Saılaýbaıdyń keıbir ázil-qaljyńyna salqyn ezý tartqannan basqa Hanymkúl shyraı bermeı, tymyraıyp alypty. О́zeýreı óńeshtegen Saılaýbaı barynsha dilmarlyǵyna salynyp baqty. – Qasymjomart ana salpy etek qatynyn baıaǵyda qyryq jetige alyp edi. Myna bizdiń Atekeń Hanekeńdeı ýyljyǵan kelinshekti qyrǵıdaı qaǵyp túsirdi, – dep qarq-qarq kúldi. Hanymkúl manaǵydan da qazdııa túsip, kóz qıyǵyn ekeýine erine tastap, myrs etip kúlgennen basqa lám demedi. Saılaýbaıdyń órshelene órekpip, ár saqqa júgirgen kóńilin sý sepkendeı basqysy kelgen Hanymkúl eshqandaı qylyq kórsetpeı-aq kekse áıeldershe syzdana til qatty. – Bar adam ne istemeıdi. – Osy sózdi aıtqanda qaratory júzi surlanyp, al buǵan ne deısińder degendeı, Saılaýbaı men Atandy alma-kezek barlaı qarady. Atan selt etip, áıeline jalt buryldy. «Apyrmaý, mynaý Qasym ıtten basqany adam sanatyna qospaıdy eken-aý, á». Osy túıtkil kóńiline kelgende Atannyń óńi buzylyp, sýyq oıdyń taby bilingen edi. Al búgingisine ne joryq. Áıelin jamandyqqa qansha qımaı álek bolǵanymen kúdikti oılar janyn jegideı jedi. «Qasym ıtke kelgende munyń yqylasy nege ózgeshe?» – dedi aqyry. «Mendegi osy shydam ba, joq, álde kúneltý sııaqty ezdik, beısharalyq pa? Men sııaqty paryqsyzdan náreste kórgisi kelmeıtin shyǵar munyń áýeli. Áıtpese bir bala emes, eki bala tabatyn ýaqyty bolǵan joq pa?!» Tula boıy selqos tartqan Atan sansyrap qalǵandaı áreketsiz kúıde tur. Aspanqora shoqysynyń tik qaptalynda úıezdep jatqan qoı, túpsiz tereń kógildir aspan, dúnıedegi múlgigen tynyshtyq, kóz ushyndaǵy quz etekte jylandaı ıreleńdep aqqan ózen – bári buǵan birtúrli jat bolyp kórindi. Tentirep kelip, kezdeısoq taban tiregen jeri Aspanqora bolǵandaı baıansyz kúı keshti. Dybys qatsa bitti – keýde tusy qaq jarylyp, jan-júregi parsha-parshasy shyǵatyndaı sezindi. Beıjaı kúıde atyna minip, úıine keldi. Kıiz úı tigilgen tik jaldyń teriskeı qaptalynda áıeli otyn terip júr eken. Hanymkúldiń myna qaraketi berekesi qashyp bara jatqan tirshilikke sál dánekerlikke jaraǵandaı. Az da bolsa túısigine jaryq sáýle túsip, ózine-ózi eptep kele bastady. Búgingi renish munymen jýylypshaıylyp ketpeıtinin de biledi. Munyń aldynda áıeliniń kishik, zaıyptyq joralǵyny múlt jibermeı saqtaýynyń da qajeti shamaly. Atan Hanymkúlden adamgershilik nusqany kútedi. Qasymjomart kelgende munyń berekesi qashpasa eken deıdi. Áıelinen budan ózge eshteńe suramaıdy da. Tek aldyna alyp otyratyn aldanysh kerek. «Joq, munymnyń kúpirlik birdeńesi bar ma?» – dedi ózine-ózi aqtalǵandaı. Atan búgin oı túbine jete almaıtyn bolǵandyqtan Hanymkúldi tezirek kelse eken dep kútti. Qońyltaqsyǵan kóńili áıeliniń kelýimen serpiletindeı taǵaty taýsylyp, mazasy kete bastady. Bir kezde arqalaǵan otyny bar Hanymkúl keldi. Baǵanaǵy renishti umytqan ba, júzi jaıdary. – Senen Saılaýbaı dosyńnyń bir artyqshylyǵy, áıeline otyndy úıip tastaıdy, – dedi. Bul sózdi aıtqanda qaratory ádemi júzi kúreńitip, kúlim kózin munyma ne deısiń degendeı tóńkere tastap, ántek ezý tartqandaı boldy. «Apyrmaı, bul meniń kemdigimdi betime basqany ma?» dedi ishinen. Boıyn túsiniksiz ashý bıledi. Sheshek daqty qarasur júzi qaraýytyp, sopaq betiniń usqyny qasha tústi. Syr tartqysy kelgendeı biraz ýaqyt áıeline kózin almaı tik qarady. Aýyr-aýyr sózderdi aıtqysy keldi. Kimge aıtady, neni aıtady? Kóńilinde burynnan júrgen túıtkilderdiń biri qalmaı, izim-ǵaıym joǵalypty. Artyq-aýys birdeńe aıtylsa bitti – dúleı kúshine erik bere almaıtyndaı kórindi. Syny buzylyp bara jatqan Atannyń júzindegi ózgeristi baǵyp otyrǵan Hanymkúl bir kádik bolatyndaı tiksine qalyp, tańyrqaǵan syńaı tanytty. Atan beldeýde baılaýly turǵan atyna shuǵyl qonyp, tizgindi týradan-týra Aspanqoranyń shalqalaǵan tik shoqysyna qaraı burdy. Pende bolyp jylqyny qınamaıtyn ol atynyń qara sýǵa túsip, tirsekteri maıysyp, dirildegenin de qaperine ilgen joq. Atannyń qoly joq ıyǵy myna bir tosyn áreketin quptamaǵandaı qunjııa búrisip, búkil syrt tulǵasyn shońqıtyp, synyn qashyryp-aq tur. Al ana shuntıǵan tuqyly erkine kónbeı sholtań-sholtań etedi. Ushar tumsyqqa ilingende ǵana Atan jan-jaǵyna bajaılap qarady. Bul jer taýdyń aıaqtalar tusy. Jal-qaptal bitkenniń baýraılary alaq-julaq sarǵysh tartypty. Asqar shyńdar osylaısha máńgi turatynyn biletindeı, myna kishkentaı tirshilik ıeleriniń kúıki nıetterin qabyldamaıtyn tárizdi raıy salqyn. Aspanqora osy óńirdiń qaraýyl shyńy bolmaǵanmen, anaý andyzdaǵan Kóktóbemen terezesin teńestire, ıyq tirestirip tur. Atandy mazalaǵan bul oı emes. «Taý ekesh taý da bir-birimen baq-kúndes emes pe osy?» degen ańǵal oı janyna birtúrli tynshý bermedi. Baıaǵyda osy Aspanqorany Tobyqbaı baı nege jaqsy kórdi eken? Onyń da dúnıeden baz keshken kúnderi bolǵan shyǵar? Ondaıda ol da osy shoqyǵa shyǵyp, arly-berli jalǵandy boljaǵan bolar? Osy Qasym ıt baryp turǵan ázázil me dersiń. Oıymdy onǵa, sanamdy sanǵa bólip qoıdy ǵoı. Kózi kenet ıeginiń astyndaǵy jambastanyp bitken qııa jaldaǵy úıine tústi. О́zine qarap, qatyp qalǵan Hanymkúldi kórdi. «Sen andaǵy jerden, men myna jerden turyp, kel arbasalyq», – dedi Atan myrs etip. Quz-shyńyraýǵa uıysqan sonaý kóleńkege, tósin Aspanqoraǵa shalqaıta jibergen shatqaldaǵy jartasty aldanysh tutyp sholǵanymen kóńilin demeıtin esh nárse tappady. Jańaǵy shatqaldyń quldılaǵan etegindegi bastaýdy kórgisi kelip ketti. Shoqynyń qyltań tusyna baryp, Aspanqoraǵa túıiser kezeńdi boılady. Shyńyraýdyń tuıyqtalǵan tumsyǵyna suǵynyp jatqan bastaý kózine shalynbaǵan soń taǵy da úı jaqqa kóz saldy. Hanymkúldiń qarasy kórinbeıdi. Manaǵy shıyrshyq atqandaǵydaı emes, tula boıy del-saldanyp, birtúrli samarqaý tartty. «Osy shoqyǵa julqynyp shyqqanym ábestik bolmady ma eken?» – dep oılady. Tikke kóterilgendegi ekpininen aırylyp, etekke jaldatyp jaımen tústi. Bir kúni Hanymkúl ekeýi túski shaıǵa otyra bergende, bireýlerdiń dabyr-dubyryn estip, Atan syrtqa atyp shyqty. Qarsy betkeıdiń qııasyn jaldatqan ekeý bul úıge burylatyn emes. Qorjyn bóktergen tory attyń ústindegi áıel qalshıyp turǵan Atandy kórip, atynyń basyn irikti de, ózinen ozyp bara jatqanǵa birdeńe dep kúńk etkendeı boldy. Saılaýbaıdy áıelimen jazbaı tanyǵan Atan: «Bular qaıda barady?» – dep tańyrqady. Saılaýbaı qalt toqtap, seltıip turǵan Atanǵa qarady da, ile: – Áı, toıǵa júrmeısińder me? – dep aıqaı saldy. Jaryqshaqtanyp shyqqan daýsy daryldap súıkimsiz estildi. – Ol ne toı? – dep Atan qaıta daýystady. – Qasym balasyn súndetke otyrǵyzyp, at shaptyryp, toı jasap jatyr, bilmeýshi me ediń? Saılaýbaıdyń daýsy birsydyrǵy qamsyz-muńsyz daryldap shyǵady. Atan turǵan ornynda qatty da qaldy. «Qasym eledi eken dep, jetile me, mynaýyń? Eń qurǵanda bosaǵamdy attap, áıelge kóz qylyp, toıǵa júrińder dese bolmaı ma? Búkil eldiń ishinde Qasym ıttiń jalǵyz meni alalaǵany ma?» Saılaýbaılar bir kezeńdi asyp, kórinbeı ketkenshe turdy. Úıine kirip, qaıtyp shaıǵa otyrýǵa júregi daýalamaıtyn sııaqty. Hanymkúldiń endigi ilik-shatys sózi janyna jaısyz tıetinin biledi. Sonda da solpaıyp kelip dastarqannyń bir shetine jaıǵasty. Hanymkúldiń qara tory ádemi júzi qýqyl tartyp, kishkene qyr murny qýsyryla Atanǵa tike, synap, barlap, telmire qarady. Keseni de samarqaý usynyp jatyp: – E, Qasym toı jasaǵan eken ǵoı, – dedi. Qıbyjyqtap, tynyshy qashqan Atan «jasasa jasaı bersin» dep aıtýǵa bir oqtalyp baryp, sap tyıyldy. Jumǵan aýzyn ashpaǵan kúıi shaıyn qulyqsyz ishti. Hanymkúl esiktiń kózinen kóringen Aspanqora shoqysynyń jumyr jonynan syr tartqandaı qadalyp turyp:– El toı jasaıdy, – dedi ózine-ózi sóılegendeı ah ura aýyr kúrsinip. Atan áıeliniń bul sózine de lám demedi. Keseni tóńkerip salyp, qoly joq ıyǵyn qolapaısyz qomdana qunjıyp, syrtqa bettedi. Qasymjomarttyń toıyn qansha oılaǵysy kelmeı álek bolǵanymen, jalǵyz muny elemeýi qorlaǵany tárizdi kórindi. «Osy kem bolmaı kelgende qaıter em?» Qasymnyń, onyń toıyna ketken Saılaýbaıdyń menen nesi ilgeri edi. Keıbirde senip, syrlasyp, muńdasatyn deıtin Saılaýbaıdyń sury anaý, kisiniń kóńilin aýlap qoıatyn túısik degennen túk joq. Biz shaqyrylǵan toıǵa sender shaqyrylmaısyńdar dep qyr kórsetkeni me eken? Bilse, men kim oǵan, Qasym kim?» Kúzge salym kolhozǵa Degeresten ákelingen jylqylardyń ishinen bir tory dóneni Atanǵa tıdi. Sol tory dónendi osydan eki kún buryn órelep qoıǵan bolatyn. Qoıǵa daladan tuz tasyp, kelesi kúni bastaýdan sý ákelgenshe bir jarym táýlik ótip te ketti. Erteńgi shaıdyń ústinde Atan Hanymkúlge: «Sen myna qoıǵa qaraı tur, men búgin tory dónendi taýyp keleıin, úırengen jerine tartyp ketken shyǵar?» – dep jınalyp júrip ketti. Aspanqora kezeńinen qaptaldaı túsip Asýsaımen jaldatyp baryp, Kókteksheniń tik tepseńine kóterildi. Joǵyn sol aradaǵy qoıshylardan surastyrǵanda, olar aıaǵyndaǵy óresi úzilgen tory jylqynyń «Orys» bulaǵynan keshe keshkisin Aqobaǵa qaraı bet alǵanyn aıtty. Ol Kókteksheniń tik tepseńinen Jylqybaı tuıyǵyna qaraı quldılap, Qaratastyń ústindegi Sasyqbulaqqa shyqty. Bir kezde kún kózi sáskeden aýyp, kezeń-belderdiń kúngeıine kóleńkeler moınyn sozyp, jer-óńir ala kúńgirttenip qalǵan shaq edi. Sasyqbulaqtyń tuıyǵyndaǵy bir úıir jylqyny jaǵalap júrgen tory dónenniń ústinen tústi. Atan joǵyn jetegine alyp, kelgen izimen keri qaıtty. Jalǵandy jalpaǵynan alyp, aspanmen astasqan Alataýdyń asqar shyńdarynan qyzyl kúlgin aıdyń jartysy kórindi. Aspanqora betkeıiniń tik qııa qaptalynda astyndaǵy kómpis kúreń moınyn jerge jibere órge tyrmysty. Jıi-jıi pysqyrynǵan attyń bulshyq etterine deıin dirildegenin Atan jan-júregimen sezindi. Qııa beldiń biter tusyndaǵy kezeńge taqaǵanda at qos qulaǵyn qaıshylap, oqyranyp qaldy. Tizgindi tarta túsip, bir-eki tebingen Atan kishkene dóńsymaqty aınalǵanda aldynan bekitilip qoıylǵan aqboz atqa kezikti. Áýeli bul jylqy kimdiki eken dep oılady. Kenet basy shyń etip, júregi aýzyna tyǵyldy. Demalysy jıilep, jalǵyz qolynyń judyryǵy tas túıile attan qarǵyp tústi. Qaljyrap kele jatqan boıy aıaq asty jeńildenip, tory dónendi kúreńge matastyra sala, úıine qaraı sekemshil saqtyqpen jyldam basty. Bul jylqynyń Degeresten kelgenin jaqsy biletin. Qasymnyń taqymynan da bir-eki joly kórgeni bar. Ishki sum kúdigine erik bergisi kelmese de, ózinen tysqary kúsh tula boıyn bılep, aqyl-esinen aıyrǵandaı úıine qaraı dedektetip barady. Kıiz úıge jaqyndaı túskende tosyn kúlki qulaǵyna shalynyp, qalt tura qaldy da, tyń tyńdady. Osy bir qylyǵyn qorsynǵany sonsha, kóńilindegi kúdigi rasqa shyqqandaı qarasur júzi óz-ózinen tútige dýyldap barady. Aspandaǵy arsyz juldyzdar jymyń-jymyń etedi. Ásheıindegi soǵatyn taý samaly da bolmaı, Atannyń bet-júzin jalyn shala tynysy tarylyp ketti. Áıeliniń tunshyǵa syńq etip kúlgenin qulaǵy taǵy shaldy. Jalma-jan esiktiń tıegin aǵytyp jiberip, úıge enteleı kirdi. Ondyq shamnyń ólimsiregen jaryǵy «alaqaı, qyzyq boldy» degendeı bir-eki dúrkin jypylyqtap ketti. Esiktiń japsary kóterilgende-aq aıdyń sútteı jaryǵy úı ishindegi qarań-qurańdy emin-erkin kórsetti. Áýelde óziniń úırenshikti jatyn ornynan eki bas qatar kóterildi. Sostıǵan ekeýiniń boılarynan qumarlyqtyń iz-tozy qalmaı, uıat pen nysaptyń aldyndaǵy beıshara kúıleri seziletindeı. Otyrǵan ornynda qatyp qalǵan bireýi kelesi qımyldy baqqandaı tym-tyrys. Atan áli tur. Kókshil kózderiniń alasy qantalaǵany Hanymkúlge anyq kórindi. Teńselip ketip, boıyn tez jıyp alǵany da, áıeldiń kózinen tasa qalmady. Kómeıine tas tyǵylǵandaı jan dármen dybysyn shyǵara almaǵan Atannyń kókiregi kúıip-janyp, ózegi órtenip barady. Osy kezde ornynan áıeli atyp turdy. Kádimgi esinen jańylǵandaı qolań shashy qobyrap ketipti. «Júziqara!» – dedi Atan ishinen. Onyń betiniń ushtary men kóziniń aınalasy qyzyl temir qaryǵandaı dýyldady. Al Hanymkúl basyn silkip qalyp, kúıeýine tike, shabyna sóıledi. – Neǵyp tursyń, ur, óltir! Daýsynan uıattyń otyna órtengendikten góri, osynshama azapqa salǵan sátten arylýǵa asyǵý men úreı seziledi. Ol ózi osy sózdi aıtqannan keıin otyra ketip, tizesine basyn qoıyp ashy óksidi. «Joq, men urmaımyn, óltirmeımin». Bul ishteı bergen jaýaby bolǵanymen, ol ony aıqaılap aıtqandaı sezinip, jıirkene jalt buryldy. Syrtqa shyqqanda taýdyń tunyq aýasyna denesi titirenip, sholaq ıyǵyna qaraı qısaıa teńselip barady. Qaı baǵytqa bet alǵanyn bilmeı, súrinip ketti. Boıyna ıe bola almaı etpetinen qulady. Qaptaǵan kórtyshqan inderiniń birine súrinipti. Qolyna jup-jumsaq topyraq ilindi. Murnyna jer ıisi keldi. Demin tereń alyp, aýyr kúrsingende, óksik tárizdi ystyq dem ózegin jaryp ótti. Kókirek tusy ókinish pen qyzǵanyshtyń ýytynan ashyp ketkendeı. Alaquıyn kóńili shalt qımyldaýǵa san márte órekpidi, san márte atyp turǵysy keldi. Jer-anany baýyryna alyp, kóp ýaqytqa deıin jata berdi. Tań syz bere Atan ornynan súıretile kóterildi. Tún ortasynan bergi surapyl alasapyran tynshyp, endi montany qalpynda óziniń bosaǵasyn attap, myna sum jalǵannan baz keship ketkisi bar. Qoly joq ıyǵynyń tuqylynan qaraǵan kisige munyń saý qoly qudaıdyń qudiretimen qapsaǵaı denege ásheıin japsyryla salǵandaı. Beline qystyrylǵan shıneliniń bos jeńi Atan teńsele basqan saıyn arly-berli bulǵańdap, usqynsyz kisiniń kembaǵaldyǵyn áıgilep turǵandaı. Esiktiń kózine jaqyndap, jalǵyz qolymen mańdaıshaǵa súıendi. Ashy óksikti qulaǵy shalǵysy kelgen dámesi áýelgi bir ar-namysyna ústemdik bermeı ketetindeı kórindi. Júreginiń qan tamyrlary lúpil aralasa dirildep, esiktiń japsaryn kúshpen kóterdi. Hanymkúl túndegi otyrǵan jerinde qara shashyn qobyrata bir qyrynan jatyp uıyqtap ketipti. Atan Hanymkúldiń jamylǵan kórpesin irgege laqtyryp jiberdi. Shoshyp oıanǵan Hanymkúl ish kóıleginiń etegin qarmana, kúlim kózi qorqynyshtan qaraqattaı tunyp, Atanǵa beıkúnálana jáýdireı qarady. Atan yńǵaıly turǵysy kep bir ıyǵyna qozǵala bergende, Hanymkúl keregeni qos qoldap ustap, býlyǵa jylady. Atan biraq til qatpady. Ashýly kózin Hanymkúldiń óńmenine qadaǵan kúıi uzaq turdy. «Áı, mynaý jylaıdy ǵoı» dedi Atan ishinen. О́zine ıe bola almaıtyndaı sezilip, tistenip alypty. Úreıli Hanymkúl jan dármen arpalysty kútip turǵandaı. «Bul sonda nege jylaıdy?» dep oılady ol taǵy. Túndegi jaǵdaı oıyna oralǵanda basyna ystyq qan shaýyp, kózi qaraýytty. Munyń aldynda qashanǵy beıshara bolamyn dep, syrtqa atyp shyqty. Atyna minip Aspanqora shoqysyna tik tartty. Súıir shyńǵa shyǵyp, sol arada qaraýyl qusap uzaq turdy. Sodan Aspanqorada Atan japadan-jalǵyz tirshilik keshti. Ishteı talaı mujyldy. Hanymkúl emes, ózin jazǵyratyndy shyǵardy. «Áıel áıeldigin istemeýshi me edi? Anaý Aıdabol soǵysta júrgende qatyny jol-jónekeı bala taýyp almap pa edi? Namys, uıat meniń ne teńim? Kóp bolsa sóz kóbeıip, júzim tómender. Aıdaboldan qaı jerim artyq meniń» degen ol – kópten sarylyp kelip tutqıyldan shyǵarǵan sheshimin ájeptáýir tuǵyr-taıanysh kórdi. Neni bolsa da talanynan kórýge moıyn usynǵan Atan Hanymkúldiń úıinen birjola keterinde, týmysynda basynan ótkermegen kúızelisti hal keshti. Túıinshegin salbyrata ustap, kirshiksiz appaq oramalyn alqymynan baılanǵan Hanymkúl dalaǵa aparatyn jalǵyz aıaq jolǵa tústi. Artyna burylyp ta qaramaǵan Hanymkúldiń myna qalpynan Atan saǵy synǵandyqty ańdady. Quldı tómen eńistep, boı jasyryp ketkenshe Atan kóz almaı qadalǵan edi. Hanymkúldiń sulbasy ǵaıyp bolǵanda baryp, júreginiń tamyrlary úzilip ketkendeı aýyr kúı keshti. Boıyn bir mazasyzdyq bılep, aınalaǵa qulazı kóz tikti. «Aınalaıyn Aspanqoram, qolyna taǵdyrymdy tapsyrǵan adamym ketip barady. Kúızelip kettim ǵoı, bir amalyn tapshy» degisi kelip ketti. Aýys-kúıis oılardan basy shatasyp bara jatqandaı kórindi. Sál sabyr shaqyrmasa bir jaman oıǵa barǵysy keletindeı me, qalaı? Uzaq ýaqyt osylaı sulyq tynǵan adam maǵynasyzdyqqa uryna beredi eken oılasa. Birtindep sabasyna túskende tereń selqostyq boıyn meńdep, janyna bir qaterli dert jabysqanyn bildi. Oramalyn alqymynan tartynyp alǵan Hanymkúldiń álgi turpaty kóz aldynda qaıta kólbeńdegende, júregine ystyq qorǵasyn quıylyp túskendeı tula boıy kúıip, dýyldap ala jóneldi. «Zaýal bar ma, joq pa?» – dedi. Namys pa, ashý ma, nala ma atoı salyp, tas-túıin shıryǵyp aldy. Bir nárseniń baıybyna jetpegendegi saýaldy pishini, uıasy tereńdegen kózi, esh nárseni keshire almas tońmoıyndyǵy – bári mınýtynda-aq jıylyp, keskin-kelbetin tym suryqsyzdandyryp jiberdi. Qaltań-qultań etken Raqymberdi shal bir kúni Atanǵa kele tepsindi. – Bir qatynǵa ıe bola almaı qara basyńa ne kórineıin dep júr, shirik neme?! Ony tórkininde naıqalta basqyzyp, syrtynan sózdi kópirtip qoıǵanyń ne? Atan úndemeı Raqymberdige salmaqpen alara qarady. – Áı, maǵan nege qaraısyń? Men be seni qatynyńnan aıyrǵan? – dep Raqymberdi aıqaılaǵanda daýsy jińishkere shyǵyp, shoqsha saqaly dir-dir etti. Qyzyl kúreń júzi tútikken kúıi: – Áı, endi ne isteısiń. Úniń óship qaldy ma, aıtpaısyń ba? – Men jalǵyz ne isteımin? Baýyr bolsań, alyp kelmediń be, – dep sazarǵan Atan Raqymberdige ashýly qarady. Sodan soń raıynan tez qaıtyp, úndemeı uzaq otyryp qaldy. Bir sheshim aıtqysy kelgendeı qozǵalaqtaǵan shaldyń daýsy buzylyp shyqty. – Qatyndy qýma, al úıden qýdyń ekensiń, bosaǵańa qaıtyp attatpa. Qarııa kesimi Atan júregin aýyrtyp, kóńilin qulazytyp, Hanymkúldi qaıtyp alǵysy keletin oıynan at quıryǵyn keskendeı qyldy. Raqymberdi qolymen jer tirep, áreń kóterildi. Qamshysyn eki búktep ustap, eńkish boıyn sál jaza: – Áı, ana Ybyraıymmen o bastan súıek jekjat bolatynbyz. Túneýkúni árýaq-qudaıdy kóldeneń salyp, sóılesip kórip em, alysqa ketpedi. Sonyń Qalamqasyn jar etkin. Eshqandaı qaǵyndy-ushyndysy joq, – dep shyǵyp ketti.

* * *

Aspanqoradaǵy Atan otaýynyń tabaldyryǵyn Qalamqas uıań qalypta ımene attady. Mańǵol keskindi, búırek betti, qysyńqy kózdi, dóńgelengen dembelshe bitiminde áldeneden tosyrqaý men júreksiný bar. Qolyn tósine aparyp, birer sát aıaldap turdy. Jasqa shylanǵan kóz sharasyn Atanǵa oqys tóńkere qadady. Qas-qabaǵyn qalt jibermeı baǵyp turǵan Atannyń júregi kenet lúpildep, názik soqty. Kúshti yntyzarlyq boıyn úıirip bılemeıtin tárizdi edi. Aqadal nıeti qabyl bolsa, yrysyn jyryp áketpeıtin tirlik nusqasyn osy shańyraq astynan izdeıtin áıeldiń pishinin tanyǵandaı. «Ilgeri ozsańshy» dep aıta jazdady. «Eshqandaı qaǵyndy-ushyndysy joq» degen Raqymberdi aǵasynyń sózi esine eriksiz oraldy. Aýyldan tósti betke alyp shyqqanda da bir-birine lám dep til qatyspaǵan. «Yqylas bildirý meniń jónim emes pe» – dep jyly raı kórsetkisi-aq keldi. Qalamqastyń óńindegi tosyrqaýshylyq tolyq seıilip bitpegen edi. Atan qunjıǵan turysynan túzelip, beıimdeletin belgi bergende, áıel úreıi usha keıin shegindi. Osy qylyq Atanǵa tym tartymdy kórindi. Bir qoly joq ıyǵyna qaraı eńkeıip, sostııa ańyryp qaldy. О́ziniń kemdigi aıaq astynan esine tústi. Jupyny úıiniń retsizdigi kózine aıqyn shalyndy. Qolaısyzdyqtyń shegi joqtaı. Dáti qurǵyr barmaıtyn bir istiń kezegi tur. Qalamqas tapjylmaı uzaq seltıip, dańǵyraǵan bos shelekterge kóz qıyǵyn saldy. Kenet irge jaqta shashaý jatqan ydys-aıaqty jıystyra bastaǵan onyń jiti qımyly jańaǵy yńǵaısyz halden tez qutqaryp jiberdi. – Sý joq eken, – dep birinshi Qalamqas uıań til qatty. Júregine et jaqyn ún tóbe quıqasyn shymyrlatyp ótti. «Jazǵan-aý, táýbeńe kel, táýbeńe», – dedi ishteı. – Qalamqas, – dep aqyryn dybys berdi. Áıel áldeneden shoshynǵandaı jalt buryldy. Basqa nobaıy kelispese de, kózi qap-qara tunyq eken. Qarashyqtarynan momaqan nur shashyraıdy. Atan ún qatqanda bozbaladaı júreksingen joq. О́zin ábden zapy qylǵan mynaý tirshilikten alabóten meıirimdi kózqarasty kútip edi, ony kórdi, tynshydy. – Túıemen baryp bastaýdan sý alyp keleıin, – dedi. Bylaı shyqqanda kózine birinshi shalynǵany Aspanqoranyń kúmbez shoqysy edi. «Jaryqtyq Aspanqora, – dedi kóterińki kóńilmen. – Men búgin úıime ekinshi áıelimdi alyp keldim. О́z qoınaýyńda týǵan Qasym ıt pen álgi Hanymkúl ózderi haramdanyp, seni uıatqa qaldyrdy-aý. Men sol betińdegi shirkeýdi alyp tastaý úshin qanshama arpalystym. Jaryqtyq Aspanqora, seniń myna bıik shoqyńda bolmasa da, baýyryńdaǵy tuqyl jota Atabaıda týyp edim. О́ziń tutqan pendeń Qasym saǵan opasyzdyq jasady. Seniń endi kıeli shyńyńda ondaı sumdyq bolmasa eken». Atannyń osyndaı kúıli-muńly kóńili júrek túkpirindegi aýyr qupııalardy syrtqa syzdyqtatyp shyǵaryp jatty. Aılap, jyldap basyna bir keletin elgezektigi kópke barmaıtynyn da biledi. О́z ómirin taýdyń ashty kúnine qýyrylǵan kúngeı betkeıi tárizdi sezinedi. Odan beri de kóp aılar ilgeri ozdy. Atan men Qalamqas bir-birin minep-jasqap, artyq sózge barǵan emes. Erteden qara keshke deıin bir úıdiń tirshiligi basynan asyp jatsa da, Qalamqas tynbastan qybyrlaı beredi. Sonda onyń ne tyndyryp júrgeni ásirese Atannyń kózine tipti kórinbeıdi. Keıde áıeliniń sylbyr qımylyn sholyp turyp: – Áı, jaıbasar, shaıyńdy tezirek qamda. Qoıǵa baraıyn, – deıdi. Qalamqas mundaıda Atanǵa alara qaraıdy. Búırek betiniń shyǵyńqy qabaqtaryna deıin kúreńitýi burq etip ashýlanǵanyn sezdiredi. Biraq lám-mım dep jaýapqa kelmeıdi. Kúnderdiń kúninde Atan óziniń áıeline salqyn emeýrin bildirip, qatysýy arqyly-aq etin óltirip alǵanyn sezdi. «Pushpaǵy qanamaǵan baıǵus-aı, sen ekeýmizdi qudaı azapqa jazyp qoısa, ne shara, bárine kónemiz de, basqa ne isteımiz?!» – dep unjyrǵasy túsip, muńaıyp qalǵan-dy. Bir jaýyndy kúni Atan qoıdan syzdanyp keldi. Qarasa, shaı qamdalmapty. Áıeli nan pisirýmen álek bolyp júr eken. – Áı, jaıbasar baıǵus-aı, qudaıdyń kúni ashyq bolǵanda, osyndaı sharýany nege bitirmeısiń sen osy? Qalamqas kúıeýine jaılap burylǵanda, qysyńqy kózinen ashýdan góri mysqyldyń ushqynyn ańdap tiksinip qaldy. – Jyldam basar qatynyńnyń ebine úırenip qalǵan soń qıyn ǵoı saǵan, – degende ezýi ántek ashylyp, bul sózime ne aıtasyń degendeı kúıeýin sabyrmen sholdy. Atannyń essiz ashýlanǵysy keldi. «Eski jaranyń ornyn tyrnaǵanyn qarashy-eı, mynanyń. «Úndemegennen úıdeı pále shyǵady» degen osy eken ǵoı». Biraq tutana almady. Qalaı kılikkisi kelse de jónsiz jerden urynatynyn sezdi. Úndemeı qalýǵa taǵy bolmaıdy. Bala tappaǵanyn betine basqysy keldi. – Tilińdi kesip tastaıyn ba osy?! Ne qyzyǵyńdy kórip júrmin seniń?! – Myqty bolsań jaqsy qatynyńa ıe bolyp júrmediń be? – dep Qalamqas odan saıyn shabalana tústi. Atan qaq shekesinen aýyr soqqy tıgendeı eseńgirep qaldy. Alasy úlken kózi keń ashyla bir sát seltıe irkilip turdy. Qalamqasqa Atan qazir qatty búlik shyǵaratyndaı kórindi. «Ne bolsa da bolsa eken, aqyry» degen shydam syzdyq Qalamqastyń boıyn bılep, dúleı kúshke qarsylyq jasaýǵa ishteı qamdanyp alǵandaı. Biraq Atan budan aryǵa barmady. Solpaıyp syrtqa shyǵyp, beldeýge baılanǵan atyna mindi de beti aýǵan jaqqa júre berdi. «Qorlyq-aı, senen qaıda qashyp qutylsam eken?» – dedi tistenip. Kópten beri at izin salmaı ketken Saılaýbaı Aspanqoraǵa keldi. Qasymjomarttyń ornynan alynyp, munyń ferma bastyǵy bolǵanyn estigen Atan qansha syzdanyp, syrtyn qaýdıtqanymen Saılaýbaı kelgende jaıylyp salatyn ádeti edi. Saılaýbaı da munyń asty-ústine túsip, jaı-japsardy surastyryp jatyr. Biraq Atannyń kóńiline bir belgisiz túıtkil ornyqty. Saılaýbaı tolysaıyn degen be, kúlgende mol denesi shamadan tys búlkildeıdi, qoshqyl reńinde nemkettilik bar. Áldeqalaı júdep-jadap, jalǵyzdyqtyń japasyn shekkende mııat tutatyn kisisi osy Saılaýbaı emes pe edi?! Saılaýbaı bolsa báz-baıaǵy dilmarlyǵyna salynyp baqty. Qalamqasqa ázil-qaljyńyn ospaqtata kelip, aqyry áńgimeniń jónine kóshti. – Qara qatyn, myna baıyńa qolqa sala keldim. Kolhoz mal zavodynan eki-úsh otar qoı alatyn edi. Soǵan bas-kóz bolyp, jón kórseter estııar adam kerek deıdi. Oǵan myna baıyńdy uıǵardyq. Jerdiń oty áli qasha qoıǵan joq. Malǵa eki-úsh kún óziń qararsyń. Ystyq-sýyqtaryń basylmasa da, qaıtesiń, – dep bazynalyǵyn da bildirdi. Qalamqas tujyrymdy baılam aıta almaı Atanǵa jaltaq-jaltaq qarady. Kúıeýiniń yńǵaıyna úırengen ol: – Men ne bilemin, ózi sheshedi ǵoı, – dedi. Syny qashyp otyrǵan Atannyń júzin barlaǵan Saılaýbaı tosylaıyn dedi. «Artyq-aýys birdeńe dep qoıdym ba, mynanyń qabaǵy ashylmaıdy ǵoı» dep oılady. Sonan keıin múláıimsı qalyp: – Atan, – dedi. Úninde ózimsingendik te, buıryq raı da joq, tek qıylǵan ótinish bar. – Aldyńa bir kelgende teris ketpessiń! Atan otyrǵan ornynda qozǵalaqtap qoıyp, áıeline túksıe, suraýly júzben qarady. Baǵanadan beri kúıeýin baǵyp otyrǵan Qalamqas: – Barsań bar, birdeńe qyp, ildálap kún kóre turarmyn, – dedi. Atan basyn tiktep kóterip, kóziniń qıyǵyn Saılaýbaıǵa qadap turyp: – Onyń qashan edi? – dep surady. – Oıbaı-aý, men seni ilestirip ketýge keldim ǵoı, – dedi Saılaýbaı taǵatynan aırylǵandaı elpelektep. – Jolǵa birdeńe almaısyń ba? – dedi Atan buǵan beıil bildirmeı, ózin kútip turǵan Saılaýbaımen qatarlasa berip, ańyryp qarap qalǵan Qalamqasqa jaıymen buryldy. Jalǵyz qolymen teriskeı jaqty nusqap kórsetip: – Qoıdy mynaý shyńyraýǵa túsirgin. Keshke ózi ıiriledi, – dedi. «Osy áıelime nege sýyqpyn. Jón-joralǵyny qatty saqtaıdy-aq, beıshara. Jaıtań qaǵyp, jarqyn-jarqyn sóılemegenmen, maǵan degen yqylas-peıili túzik emes pe», – dep oılady ol ketip bara jatyp. Atan bastaǵan bes-alty adam mal zavodynan qabyldanyp alynǵan úsh otar qoıdy dedektetpeı, aıańmen jaı aıdady. Kósh basshysynyń dittegen oıy biraz jer júrgen soń aldan kezdesetin ný qamysty, sazdy ózekke toqtap, damyldap, ózi biletin qaraýyl shaldyń úıinen shaı ishý. «Bir jaǵy, jaryqtyqtardyń aman-esendikterin bileıin», – dep túıdi. Shilde shyqqandyqtan ba, kún shaqyraıyp turǵanymen, aýada qapyryq bilinbeıdi. Biraq qulazyǵan qýań dalada adam qarań-qurań etkenge elegzı beredi. «Bizdiń de atamyz bir kezde asqar-asqar taý bolǵan» degendeı, qaraýytqan muqal jotalar qol-aıaǵyn jıyp alýǵa erinip, sulyq túsip jatyr. Atan salqyn saıaly Aspanqoradan alystap ketkenine birtúrli qamyǵatyn sııaqty. Sheshek daqty júzin shań qapqandyqtan ba, óńi qaraýytyńqy. Sońǵy kezderi bir nársege alań bolyp, tynyshsyzdanǵan emes. Tas tynyshtyqtyń shyńyraýyna ózin sińdirip alǵandaı sezingen. Qazir, mine, sol Aspanqorasyn, ondaǵy Qalamqasty oılady. О́ziniń tomaǵa-tuıyq tirshiligine, onyń jarq etpes qaradúrsindiligine nalydy. «Hanymkúl shirkinniń qas-qabaǵyn ańdıtyn baıqus basym, endi osy áıelime beıil bildirýim kerek qoı», – dedi. Hanymkúl oıyna oralsa bitti – jany aýyryp ketedi. Osyndaı bolymsyz kúıden máńgirip qalatyndaı tóńiregin samarqaý shola bastaıdy. Jadaý tartqan ózekke bular at basyn tiregende, tús aýyp bara jatyr edi. Qoǵaly qamys sybdyry men qorǵasyndaı tolyqsyp baıaý aǵatyn qarasýly kishkene ózen Atannyń kóńilin sergitkendeı, jan-jaǵyna qýnaq qarady. Sonaý tereń jyradaǵy qora-qopsyly úıdiń Atan talaı dám-tuzyn tatyp edi. Ondaǵydaı emes, maıa-maıa shóp tizilip qalypty. «Ortalyq birdeńege aınalaıyn» degen ǵoı dep topshylady. Qarııanyń úıinen shaı ishpekke bekindi. О́zi bir elgezek shal. – Keldiń be, qaraǵym, tórletkin! Qazan sen úshin ǵana kóterilmeıdi. Osylaı dabyrlasyp otyrǵanǵa ne jetsin! Kisi násipti taýyspaıdy. Tamaq sal! – dep syrtta kúıbeńdep júrgen kempirine aıqaılap qoıatyn. Sodan keıin irgedegi qoldan jasalǵan sıyqsyz dombyrany tyńq-tyńq etkizip, Atanǵa shuqshııa qadaldy. – Qaraǵym, bala bar ma, qansha? Atan kúmiljip, ne aıtaryn bilmeı daǵdarsa, qarııa ún-túnsiz tomsara qalyp, áýdem ýaqyttan keıin til qatatyn. – Kemdik kemdik emes, bas kemdigi jaman, shyraǵym, kóreseń aldyńda ǵoı, tirshiliktiń túbin sura. Sol qarııanyń júrekke shanshýdaı qadalatyn sózi, nege ekeni belgisiz, Atannyń janyn aýyrtpaıdy. Qazir et jaqynyn kóretindeı kóńili tótenshe alaburtyp, sabyr-taǵatynan kádimgideı aırylyp qaldy. Eki-úsh kúnnen bergi serigi taldyrmash kelgen sirińke qara zarjaq bireý bolyp shyqty. Ár nárseniń basyn bir shalyp, aýzy tynym tappaıdy eken. – Ateke, bul Úlgilige komsomol qurylatyn bolypty. Zavodtyń shóp jınap, jem tógetin ortalyǵyna aınalady-aý, shamasy. Atan buny da eleń qylmaı, ózimen-ózi bolyp keledi. Oıpańǵa oryn tepken qaraýyl shaldyń úıiniń janyna kıiz úı tigilipti. Muny kórgende Atannyń órekpigen kóńili basylyp, qońyltaqsyp qaldy. Sol bir qarııanyń toqtamdy sózin estip, kóńildegi túıtkilin jýyp-shaıǵysy kelgen nıeti tasqa tıgendeı qaıtty. Syrtqa ózi quralpy jasamys kisi shyǵyp, bularǵa tosyrqaı qarady. Atan at ústinde jańaǵyǵa amandasqanda, ol ernin ǵana jybyrlatty. Suńǵaqtaý kelgen atjaqty, aqquba kisi bulardyń beımezgil ýaqyttaǵy júrisine tańyrqaǵan keıipte sostıyp áli tur. Úzeńgini kere shalqaıyńqyraǵan Atan: – Myna arada bir qarııa turatyn, bir jaqqa qonys aýdarǵan ba, kórinbeıdi, – dedi. Jańaǵy beıtanys munyń sýyq óńinen, ýytty kózinen tosylyp qalǵandaı degbiri qasha til qatty. – Kempiri dúnıeden qaıtqan soń, bul arada jalǵyz tura almaı tóske kóship ketti. Jalǵyz qolymen Atan eriksiz betin sıpady. Shaldyń bir aıtqany munyń áli esinde: «Áıeldiń jesirligi eshteńe emes, qaraǵym, munda qaraqan basyń sopaıyp jalǵyz qalsa, dúnıeniń qorlyǵy sol». «Apyr-aı, jazǵan qarııa aqyry jalǵyz qalǵan eken-aý», – degen bul beıtanys kisige eńkeıińkirep: – Balalary bar ma edi? – dep aqyryn surady. Atan kóziniń suǵynan taısaqtaǵandaı anaý qozǵalaqtap: – Bolǵan, biraq soǵystan kelmeı qaldy ǵoı, – dep jaýap qatty. – Biz tóstegi aýyldan edik. Myna zavodtan eki-úsh otar qoı alyp, aıdap bara jatqan betimiz. Sýsyn-kójemiz taýsylyp, shólirkep qaldyq. Aıyby bolmasa, shaı ishsek pe dep edik. – Oıbaı-aý, sondaı da sóz bola ma, túsińizder, – dedi jańaǵy kisi. Atan beldeýge atyn baılap, úıge ózi bastap kirdi. Dóńgelek ústeldi jaǵalap júrgen bir-eki jasar bala Atandy jatyrqap, baǵjıyp qaldy. Kisi balasy bolyp bul nárestege tiktep qaramaıtyn. «Kózimniń suǵy jaman, ótip keter» deıtin. Bala shoshyna ma dep irgeden tórge ozyp baryp jaıǵasa, jaılanyp otyrdy. О́zgeler de Atannan keıin tizile oryn tepti. Sýyq kelip, ún-túnsiz tomaǵa-tuıyq otyrǵan adamdardy jatyrqaǵan bala shar ete tústi. Beti japqyshpen jabylǵan irgedegi besikten de typyrlaǵan tirshilik ıesi bilindi. Úı ıesi balany tik kóterip aldy. – O, jabaıy, kisini óstip jatyrqap jylaı ma eken? Shesheń qaıda ushyp ketti, shaı qoıatyn, – dedi. Sodan keıin besiktegi oıanǵan náresteniń betinen jamylǵyny ysyryp: – Oı, sen tentek te oıandyń ba, qap, mynaý qaıda ketti? – dep syrtqa shyqty. Biraz ýaqyt aıaldap baryp úıge endi. Samaýyrdy alyp shyǵyp, shaı qoıdy. Bir kezde besiktegi bala jaǵy tynbaı qatty jylaýǵa kóshti. Úı ıesi kelip ary-beri terbetti, jýanbady. – Áı, mynany alshy, – dedi. Daýsynda zil bar ma, syzdanyp shyqty. Syp berip kirip kelgen áıel amandaspastan jyldym basyp, bularǵa syrtyn bere besikke jabysa qaldy. Atannyń kóz sharasy atyzdaı bolyp ketti. Qýshyq mańdaıy qyrtystana jıyrylyp, qońqaq murny deldıe, qoly joq ıyǵyna qaraı qunjııa tym-tyrys otyr. «Osy áıel bir kezde munyń shańyraǵyn ortasyna túsirgen. Baıaǵy bir paryqsyz tún emes pe, munyń ómiriniń oıran-asyryn shyǵarǵan. Endi qarasa bala taýyp, baısaldy áıel bolypty. Kisige suǵanaqtanyp qaraıtyn qutyrynǵan kózi qaıda, beti kúıse kúıgen shyǵar. Sonda bul menen shynymen yńǵaısyzdana ma? Hanymkúl qımyl-áreketsiz besikke jabysqan kúıi áli otyr. Sál bir jaǵyna qaraı ońtaılansa bitti, áldene túırep, opyryp ketetindeı tym saq. Basyna tartylǵan kirshiksiz aq shyt, ústine kıgen shaqpaq jol sáten kóılegi, beline baılanǵan shashaqty oramal tolysaıyn degen syrt keıpin tarazylandyryp, baıaǵydaǵy ýyzdaı kelinshek qalpynan ajyratpapty. – Áı, shaı qaınady ǵoı, – degende úı ıesiniń úni taǵy da shaptyǵyp shyqty. Hanymkúl lyp kóterilip, dik etip qaıta otyrdy. Bir kezde Atanǵa jalt buryldy. Kúlimdegen kózinde muń emes, aıbyn bar. Tákapparlyqtan góri tómen etekti pendelerdiń pushaıman kúıi ańǵarylatyndaı. Biraq Hanymkúl baıaǵydaı qylyqtanyp, aılasyn asyrǵysy kelip turatyn nıetin pyshaqkesti tyıǵan syńaıly. Atanǵa bir aýyq uzaq telmirdi. Kóz ben kóz túıiskende Hanymkúldiń jazyq mańdaıyna qonaqtaǵan syzat taram-taram. Bosanǵanyna kóp bolmasa kerek, qas-qabaǵynda aıyqpaǵan kirbiń bar. Biraq júrisi báz-baıaǵy, shıraq. Jańaǵy yńǵaısyzdyqtan arylǵandaı ortaǵa dastarqan jaıdy. Jańa pisken taba nandy mol qyp týrap, keregedegi kenep qorjynnyń aýzyn ashty. Basy birikpegen irtik-irtik maıdyń sólin shyǵara túıdektep, kishkene shuńǵyl tabaqqa saldy. Syrttan býy burqyraǵan samaýryndy kóterip ákelgen kúıeýi Hanymkúldiń qasyna taıaý otyrdy. Budan keıin Hanymkúl Atanǵa tiktep qaraǵan joq. Sol synyq qalpynda shaı quıyp, keseni tórge jaıǵasqan Atanǵa usyndy. Atan kesege umsynbastan Hanymkúlden júzin aýdarmaı, kóziniń suǵyn qadaǵan kúıi áli otyr. Hanymkúl áıel balasyndaǵy asyldyń synyǵyndaı kórindi. О́mirin óksitip, kózine shóp salǵanyn da umytty. «Bir Qasymdy ashyna etse, ekinshi Qasymnyń etegine jarmasý ersilik emes eken ǵoı. Odan bul jaman bolyp otyrǵan joq. Bala týdy, baıyz tapty». Úı ıesiniń shaı ishińiz degen iltıpatynan soń bul jóndelip otyrdy. «Qudaı-aý, mynaý meniń kúndesim sııaqty birdeńe bolyp shyqty ǵoı. Biraq bul menen ilgeri eken. Bala kóripti» dep oılady. Osy kezde besiktegi náreste jylap, Hanymkúl qasyndaǵy kúıeýine jubatshy dep ym qaqty. Anaý besikti bir sydyrǵy yrǵap terbedi. Atan aldyndaǵy sýyp qalǵan shaıdy bir-aq urttady da, shynysyn tóńkere saldy. Atan til qatpastan ornynan turyp, syrtqa bettedi. Atyn biraz aralyqqa deıin jetektep baryp mindi. О́zegine shoq túskendeı qyzynyp, qolqasyn jalyn qaýyp, tynysy taryldy. Hanymkúldi esine alyp, jany aýyrmaǵan kúni joq edi. Sheshek daqty júzinde syrt adam seskenetindeı sus bar. Betindegi biliner-bilinbes sekpil shuńqyrlar úńireıgen, tym sýyq. Qýshyq mańdaıynyń qatparlary jıyrylyp, janaryna salqyn oı uıalapty. Sholaq qolynyń tuqylyna kıilip, short kesilgen jeń ushy arly-berli bulǵańdap keledi. «Bul jalǵannan ne opa kútip júrmin? – dedi. «Dúnıeniń ashy-tushysy bolady» deýshi edi, sonda meniń basyma ár jerde qor ekenimdi kórip-bilý jazylǵan ba? Qııýy qashqan qısyq dúnıeniń qısynyn keltiremin degen dámem-aı, shirkin!» Soǵystyń aldynda alys aǵaıyny ápendi shalys Shoqaı degen kisi jyl on eki aı týma-týysqandarynyń úıine kezekpe-kezek qonyp, kúneltip júrip óldi. О́le-ólgen she áıel almaı tentirep ótýdi mansuq etti me, pushaıman kúıinen pende balasy bop ajyrap kórmegen ol, toń-torys jurtqa bazynasyn ótkize almaı dúnıeden kóship edi aqyry. Sonysyna qaramaı «eı, jaman» dep sóıleıtin. Jaryqtyq shynynda jaqsy kisi eken-aý. Keıbireýlerdiń aramza pıǵyl-nıetinen jeringende «jamannan» basqa sóz taba almaǵan-aý, shamasy. Kenet Qalamqastyń paryqsyz pishini kóz aldyna keldi. «Ol jazǵanǵa jańaǵydaı jóndemdi bireý kezdespese de, balpanaqtaı qyp ul tapsyn, obalyna qalmaıyn. Shoqaı qusap bir kúnimdi kórermin», – dedi.

* * *

Atannyń óz basy bireýge ógeımin, bireýge ishim burady dep oılap kórgen jan emes. Jıyrma eki jasynda bir qolyn oq julyp ketkeli beri ishtegi qońyltaqsyǵan qýystyqtan aryla almady. Hanymkúlden ajyraǵaly tuıyqtalyp, jan balasyna syr ashyp kórgen emes. Syr ashpaǵany sol emes pe, áıeli ekesh áıeli de ózinen jatsyrap bara jatyr eken. Tipti Qasymjomarttyń beti shylp etpeı Saılaýbaıdan Aspanqorany suraǵanyn qarashy. «Áı, ábjylan, ózegiń temirden jaralǵan joq shyǵar». Áneýkúni bir top qoıshylardyń ortasynda: – Qyzyńdy... qý sholaqtyń Aspanqorasy turmaq, altyn qorasynyń da keregi joq. Sýy – Ándijanda, úıi – Táshken taýynda. As-sýyńdy ákelgenińshe bir kúniń óledi, – depti. Bul ońbaǵan óziniń ata jurtyn osylaı aıtýǵa qalaı dáti bardy eken. Saılaýbaıǵa ne joryq? Álginde jorta aıtyp, emeýrin bildirgeni bar-dy. – Aspanqoranyń basyna bir shyqqan adam qaıtyp túskisi kelmeıdi degen ras-aý, batyrekesi. Kózimdi ashyp, kóńilime toqyǵaly seni shoqynyń basynan kórip kelemin. Bir ýaq myna baýyrǵa qonys aýdarsań, qaıtedi? Saılaýbaı aınalasyn usaq ájim torlaǵan qysyńqy kózin Atannan almaı jaýap tosty. Atan áýeli ańyryp qaldy. Sodan soń bostan-bos salbyrap turǵan jeńin qolapaısyz eńkeıip, beldigine qystyrdy. Uzyn eńkish boıyn aqyryn jazdy. Saılaýbaıǵa moıyn buryp, qońyr daýsyn yńyranta shyǵardy. – Aspanqora eshkimniń ákesiniń jeri emes. Qasym ıttiń arbaýyna túspe, deneńe ýy jaıylady, – dep Atan bógelmesten otqa qoıylǵan atyna qaraı aıańdady. Jalǵyz qolymen atynyń tusaýyn aǵytyp, shoqtyǵynan ustap qonýǵa búkil denesimen umsynǵanda, oń qolynyń tuqyly qaıta-qaıta shoshańdap ketti. Sońǵy ýaqytta Atannyń kóńilinde osy ómirdegi olqylyqty sezinýden góri, belgisiz túısik oı-sanasyn keýlep, kókirek tusyn sony kúsh búlkildetetindi shyǵardy. Ol bir nársege tipti, eljiremese de, arakidik elegzip, sergek kúı keshti. Qalamqastyń qas-qabaǵyn ańdyp, qońyr tirshiliginiń qaımaǵyn buzǵysy kelmeıtin nıetin ańǵartty. Keıde jalǵyz sol qolynyń kúrekteı alaqanymen áıeliniń betin sıpap, eminip te qalady. Týmysynda tuıyq adamnyń mundaı kezdeısoq qylyǵy Qalamqasqa oǵash kóringeni sonsha, qatty yńǵaısyzdanyp, qolyn jandármen serpip tastaıdy. Osyndaı kúnderdiń birinde Atan kún sáskege aýǵanda qoıyn shyńyraýǵa oıystyryp, úıine kelip demaldy. Taldan ıilip jasalǵan ýyqtar, anaý tórt kóz shańyraq ákesinen qalǵan kóz edi. Odan bertin kele Hanymkúlmen qosyldy. Ákesiniń murasyn pendeshilik jasap, lastap alǵan joq pa eken bul. Atannyń júrek túkpirinen bir bógde kúsh týsyryp shyǵyp, qaınar atqylaıtyndaı tula boıyn shymyrlatyp jiberedi. Jany kúızelgendeı máńgirip turdy. Birtindep esin jıdy. Keýdesiniń bir tusy ómir boıy olqy soǵyp kele jatqandyǵyn túsindi. Shuǵyl basyn kóterip, syrtqa qulaq tosty. Áıeli kúıbeńdep júr eken. – Qalamqas! – Qońyr daýsyna diril aralasyp, solǵyn ári tolqyp shyqty. Keýde tusy tyrnaqtyń izi qalǵandaı shym-shymdap ashyp, ishteı tepsinip, bulqynǵandaı demikti. – E, ne? – Beri kelshi. Áıeli kıiz úıge apyl-ǵupyl kirip, qalshıyp turǵan Atanmen soqtyǵysyp qaldy. – Ne boldy, baıqus-aý? – dedi alqynyp. «Qatyn degenniń únine deıin sıqyr bolatynyn kim bilgen» dep ishteı Atan áıelin jalǵyz qolymen qapsyra qushaqtaı aldy. – Túlen túrtti me, mynany? Bireý kelip qalady, jibershi, – dep áıeli julqynyp, bosanǵysy keldi. Atannyń tegeýrindi jalǵyz qoly ony tapjyltpaı óziniń yńǵaıyna kóshire berdi. Áıeli basyndaǵy oramalyn jóndep turyp: – Saǵan ózi birdeńe bolǵan-aý deımin, emeshegiń ezile qalypty ǵoı maǵan, – dep alara qarady... Atan syrtqa shyqqanda basy zeńip, kóz aldy qaraýyta bastady. «Osynyń bári qartaıǵandyqtyń belgisi» dep oılady. Ony qostaǵandaı Aspanqora shyńdary etek-jeńi keń jal-qaptaldaryn baýyryna tartyp, tákapparlyqpen yzdıyp tur... Búgin tańerteńnen beri Sýyqtóbeniń naıza shoqysyna qoıý qara bult úıirildi. Ol birtindep ulǵaıa jaıylyp kelip, Maıtóbeniń jaıdaq shyńyna ilikti. Baýraıdaǵy mıdaı jazyq dalanyń ústine taram-taram órmek tartylyp qoıǵandaı quıǵytqan aq jaýyn bilindi. Atan túski shaıǵa kelgende áıeliniń tym qýnaq jáne bir nárse aıtýǵa oqtalatynyn sezdi. Buryn ár nársege zorlanyp jymııatyn áıeli bul joly tym beıildi. Kúıeýine urlana qarap, qylyqty yńǵaısyzdanyp ári júreksine ún qatty. – Shal-aý, biz qartaıǵanda jorǵa shyǵyppyz! Atan baǵjań etip áıeline syralǵy júzben tańyrqaı qarady. Qarasur júzi sustana qyzylkúreńitip, áldene kútkendeı sholaq ıyǵyn shoshańdatyp, otyrǵan ornynda qozǵalaqtap qoıdy. Kóziniń zárli ýytyn áıeline tas qadap: – E, ne bopty? – dedi. Áıeliniń keıki murnynyń ústi tership, qysyńqy qoı kózi jasaýrap, bireý estip qalmasyn degendeı aqyryn: – Ekiqabatpyn, – dedi. Atannyń qolyndaǵy kesesi shaıqalyp ketti. Kózi dóńgelene túsip, bir-eki márte eminip, ornynan kóteriletindeı talpyndy. Tula boıy ysynyp, basy aınalǵandaı. – Ras pa? Joq, álde qaǵys estip otyrmyn ba? – dep sybyrlady. – Baıqus-aý, ózińe óziń suqtanbasańshy! Sý ákelip qoıshy, búgin, erteń kir-qońyńdy jýyp bereıin, – dedi Qalamqas, tershigen mańdaıyn qolymen syryp. Atan shaıyn tez iship, shynysyn tóńkere sala syrtqa shyqty. Qalyń tikende jaıylyp turǵan túıeni jetektep ákelip shógerdi. Qalamqasty shaqyryp, qom saldy da qos flıagty artty. Atyna minip, túıeni jetektegen boıda shyńyraýdyń jalǵyz aıaq jolyna tústi. «Meniń de kórer kúnim, tiler tileýim bolar ma eken. Qý bas bop myna dúnıeden ótýge de kóndigip em». Atan óziniń osy bir elgezek kóńil kúıin ersi sanamaǵany bylaı tursyn, baýyry jer syzǵan qorǵasyn bulttardan tiksinip, sustanyp jatqan jal-qyrattardy ómirinde alǵash ret kórgendeı qyzyqtaı berdi. Qaýdıǵan túıejapyraqtar kógildirlenip arbaǵany sonsha, Atan kózin tutqıyl shyńyraýǵa aýdarǵanda, sonaý etekte ókirip aqqan ózen jap-jasyl bop kórindi. Jalǵyz aıaq joldyń jıegin boılaǵan tikenniń qyzǵylt sary gúlderi búrin jańadan jaryp shyqqandaı úlbireıdi. Atannyń tula boıyn bir túsiniksiz qushtarlyq bılep, betkeıdegi maıda shalǵyn qýalaı soqqan jelge biróńkeı japyrylatynyna deıin qyzyqtady. Quddy: «Atekesi, qýanyshyńa ortaqpyz» deıtindeı izetpen bas shulǵı maıysady. Tik shyńyraýdyń aýzyna quldılap baryp, túıisken jadaǵaı jol birtindep jazylady. Bul arada túıe shýdasyn jelpildetip jyldam júrdi. Tek tóskeıi qaıtadan qaıqylanyp, arǵy tepseń odan ári shalqaıǵan tustan Atannyń júregi ábden shaılyqqan. Búgin ony da eleıtin túri joq. Birazdan beri jaýyn jaýmap edi. Alǵashqy tamshylar qaýdyrlaǵan japyraqtarǵa tıgende, satyrlaǵan dybys qulaq jaratyndaı kúshti estildi. Endi jaýyn bappen dybyssyz uzaq jaýdy. Myń-mıllıon usaq túıirshikter ýatylǵan áınektiń synyqtary tárizdi ushqyndaıdy. Atan kóldeneń tumsyqqa shyqqan soń tik qaptaldap baryp, tómen eńistedi. Toǵan tárizdengen sazdaýytty aınalyp kelip, bastaýdyń basyna túıeni shógerdi. Azappen sý quıyp turyp «Oıpyrmaı, túıe órge shyǵa alar ma, eken?» degen kúdik mazalaı berdi. Ázer degende flıagtardy toltyryp, túıeni turǵyzdy da jetegine alyp, jańaǵy tik qaptaldyń jalǵyz aıaq jolyna tústi. Qulama jaldyń qaıqań beline áreń kóterilip, kishkene eńiske oıysqanda, túıe áýdim jerge deıin taıǵanap baryp, taltaıyp turdy da qaldy. Atynan túsip, túıeniń qomyna baılanǵan kúrekti sheship alǵan Atan balshyq bolyp shylanǵan jalǵyz aıaq joldyń betin arshı bastady. Túp-túp taý shóbiniń ara-arasynan aqqan sý jalǵyz aıaq joldyń jıegin jylǵalap, arna tartty. Atan endi mal aıaǵy kóp baspaǵan ózek joldyń jıegin aldy. Qalt-qult basyp, jıi-jıi mańq etken túıeniń úlken kózsharasy jasqa shylanypty. Atynyń tizginin beline qystyryp, tizerlep otyrǵan kúıi Atan juqa qabatty sylyp laqtyra berdi. «Myna órsymaqty tazalasam, túıe ary qaraı ózi júre alady», – dep túıdi. Atannyń qýshyq mańdaıynyń aıǵyz-aıǵyz qatparlarynan tuzdy sý tústi laıly ter monshaqtary eki jaǵyn syzyp ótip, moınyna kelip quıyldy. Jalǵyz qoly saldyrap, kóz aldy qaraýyta bastady. Túnere túsken aınala bir ǵalamat jarylys kútkendeı úreıli tynyshtyq qushaǵyna enipti. Atan qımyldaǵan saıyn qol-aıaǵy uıyp, qarysa berdi. Kisiniń dáti shydap qaraı almaıtyn kózine aıbyn uıalapty. «Myna bir tepseńniń arǵy jaǵyndaǵy qaptal jazyq», – dedi ishteı taǵy da. Kilkildep turǵan maıly topyraqtyń ústińgi qabatyn laqtyrǵanda oń qoly joq ıyǵynyń tuqyly sát saıyn sholtańdaıdy. Balapanynan aırylǵan kishkene qus tárizdi bezekteıtin sııaqty. «Dúnıede jalǵyzdyqtan jaman nárse joq-aý. Qaraqan basym turmaq qolym da jalǵyz», – dedi ol. Onyń júregin lúpil qaqtyrǵan tosyn úmit búkil oı-sanasyna jaıylǵanda, ystyq qan basyna shapty. Kóz aldyna Qalamqastyń túski shaı ústindegi poshymy keldi. Júregi qatty soqqandaı alqynyp, omyraýyna ter quıyldy. О́mir boıy aldanysh úmitterdi tirshiligine taıanysh etip, shynaıy jalǵandyqtyń qý taqyrynyń yzǵaryn sezingende, kóńiliniń arǵy túkpiri jan balasy dendeı almaıtyndaı qulazyp ketip, eseńgirep qalatyn edi. Keıbireýlerdiń op-ońaı ıe bolatyn nárselerine Atan jete almaǵanyna ashýlanyp, ıa bolmasa kúndep kórgen emes. Áıteýir, sol adamdar ómiriniń ıgiligine qatty qyzyǵatyn. Kisi qaıǵydan da, qýanyshtan ta ólmeıdi. Tipti uıatty da kóteretin kórinedi. Biraq keıbireýlerdiń quzǵyndaı qara nıetine tózý múmkin emestigine baıaǵyda kóz jetkizgen bolatyn. Atan qatty qımylǵa kóshti. Tizgini beline qystyrylǵan aty jol jıegindegi balaýsa kódeni julyp jep shaınaǵandaǵy yzyń aralas dybysy bir aýyq oıdan aýlaqtatyp, marǵaý kúıge kóshiredi. Qalt-qult basqan túıeniń tizeleri dirildep, kózderi móltildep jasaýrasa da, moınyn yńyrana sozyp, jol jıegindegi túıebas tikenge qarbyta aýyz salyp, basyna deıin sydyryp shyqty. Sodan basyn qaıqań etkizip joǵary kóterip, beıǵam maljańdaǵanda, murnynyń oshaqtaı úńireıgen orny sáńkıip kórinedi. Atan qozǵalǵan saıyn ol da mańq etip, aýzyndaǵy jynyn jan-jaqqa shashyratady. – Bozdap qal, aram qatqyr! – dep Atan kózin túıege alarta qadap, tik betkeıdiń tusyna kelgenin shamalady. Endi múlt ketse túıeniń jazym bolatyny kámil. Tula boıyn buryn-sońdy bolmaǵan del-saldyq bılep, samarqaý tartty. Erki men sanasynan tys bir bolmashy kúsh jalǵyz qolyndaǵy kúrekten ajyratpaı, mımyrt qımyldady. Aldyndaǵy tik qııanyń kózge iliger úırenshikti tusyn sholǵanmen, kóre almady. Sonda da jeńsik úmiti ózi turǵan ornynan kózdegen aralyǵynyń shamasyn alty qulash arqannan aryǵa jibermedi. Eriksizden-eriksiz artyna burylyp qarady. Quldılaǵan shyńyraý etegindegi jalǵyz bastaý kózdiń jasyndaı jyltyrap jatyr. Túgi syrtyna shyqqan susty óńir salbyraǵan aýyr bulttarǵa jonyn bere túnergen. Tabıǵattyń barlyq synyna tótep berip, endi maıyp bolýǵa jaqyn turǵan tumsyqtaǵy kári jýan shetenge Atannyń kózi amalsyz tústi. Qybylanyń qaı tusta ekenin aıyra almaı, beti aýǵan jaqqa namaz oqıtyn, aqylynan aljasqan qarııadaı shóńkıip, kózge tym qorash kórinedi. Sarǵysh tartqan seldir japyraqtary atasy japyraq bolǵan soń syldyrlaıtyn tárizdi. Atannyń kóz aldyna soǵystan buryn ábden qartaıyp ólgen ákesi keldi. Qaltań-qaltań etken shal dúnıeden bııajat bolyp, eshteńeni qarmanyp, qamdanbaıdy. О́zge emes-aý, ulynan da mynaý kim degendeı uzaq tesilip, sodan bir nárseni paıymdaıtyn sııaqtanýshy edi. Atan et jaqynynan endi ǵana aırylyp, sonyń aıasynda júrip qadirine jetpegenin tym kesh uǵynǵandaı, túsiniksiz kúızelip jylap jiberdi. Kádimgideı solqyldap shyn jylady. Qarasur júzi qýqyl tartqan Atannyń oń qoly joq ıyǵy qatty qozǵalǵandyqtan zar qaqsaıdy. Jalǵyz qolynyń qary talyp, búkil denesimen umsyndy. Qazirgi turǵan aralyǵyndaǵy jalǵyz aıaq jol doǵalanyp kelgen bir yldı, bir ór. Qyltań jerdiń jolyn tazalamaqshy bolyp yńǵaılana bergende Atannyń aıaǵy taıyp ketip, ońqa-shońqasynan qulady. Tory at úrkip, julqyndy da bosanyp, órge tyrmysyp júrip ketti. Túıe munysy nesi degendeı, bir mańq etti. Qaraqattaı tunyq kózin sharasynan shyǵara basyn qaqshıtyp múlt etse qurdymǵa ketetinin sezetindeı aıaǵyn kilt-kilt sanap basady. Jalpaq tabandary taýly óńirdiń maıly topyraǵyna tıgen saıyn shalys izder dóńgelenip qalyp barady. Tik qabaqqa kelgende artqy aıaǵy taıyp ketip, eki asha taltaıyp baryp, oń qaptalyna sereń etip qulady. Atan tistenip turdy. Ústi malmandaı sý. Táltirekteı basyp túıeniń qasyna keldi. Basyn anda-sanda qaqshań etkizgennen basqa qımylǵa kele almaı sereıip jatqan túıeniń tas bop baılanǵan bel arqanyn ázer sheshti. Kishkene aralyqqa jyljyp, jantaıa ketti. Budan ári qımyldaýǵa dármeni jetpeıtinin sezdi. Sonda da ózin-ózi qyshap, qaıta turdy. Sholaq ıyǵy saý jaǵyna qaraı aýyp, uzyntura eńkish boıy odan ári búgjıip, Aspanqoranyń qııa shyńyna taramystaı tyrmysty. Árbir tobylǵynyń butasynan tasyna deıin tanys óńiri kóz aldynda belgisiz baǵytqa quldyrap, taban tirer jer qalmaǵandaı sanasymen sarǵaıatyn qubylys Atannyń kókiregin keýlep ketti. Osy kúnge deıin ózine oń men solyn bajaılap qaramaǵan jandaı kórindi. Sanasynyń bir shetinde Hanymkúldiń, Qasymjomarttyń keıipteri qylań bergendeı boldy. Osy turpatyn dushpan kózine ilikpese eken degen saqtyq Atandy shıryqtyryp, aldy-artyn boljaýǵa septigin tıgizgendeı edi. «Shynynda, myqty bolsam jaqsy qatynyma nege ıe bolyp júrmedim!» – dep qatqyl sybyrlady. Qalamqastyń túneýkúni aıtqan osy sózi oıyna oralyp, túıilip aldy. Qalamqasqa raqymy túsip, bir de jyly sóz aıtpaǵany nesi? Deni durys otyryp, ot basy, oshaq qasyndaǵy áńgimege de barmapty. Ittikke ıttik jasamaǵany qalaı? Kókireginde sáýlesi joq pende bop Aspanqora men bastaýdyń aralyǵynda júre beripti, júre beripti. Áli kúnge bala súımegenin oılamaǵanyna tań. Oılasa oılaǵan shyǵar, pende balasy bolǵan soń tórt qubylanyń teń bolýy sırek qoı. Atan alqynyp tizerlep otyrdy. Mańdaıynan sýyq ter burq etti. Býyn-býyny quryǵandaı, aıaǵynyń ushtarynan bastap keýdesi uıyp, basy salqyn tartty. Júregi álsiz soqty. Aınala dúnıe ózin búrgeli kele jatqandaı túksıip tur. «Munysy nesi?! Osynsha ıtshilep kelip endi...» О́ziniń oıynan ózi shoshynǵandaı aınala álemge sekemshil kóz qıyǵyn tastady. «Ras, ras» degendeı Aspanqoranyń Atanǵa qaraǵan teriskeı betkeıi bedireıip alypty. Atan shuǵyl turǵysy kelip, bir-eki umtylǵanda, basy synyp túskendeı boldy. Kózi qaraýytyp, jer-álem tumandana buldyrap barady. Júrek tusynan ashy shanshý qadalǵanda, eki búktelip sál jazyldy da: – Munysy nesi?! – dep taǵy da álsiz sybyrlady. Kózi sharasynan shyǵa jazdap oınaqshyp, sol jambasyna qaraı sylq etti. Jalǵyz qoly qarsylyq bildirgendeı aýa qarmap sermelgende, sholaq ıyǵy álsiz bulqyndy. Aspanqoranyń qubylaǵa sozylǵan qaptal jalynyń tik tumsyǵyna bir otar qoı tyrmysa órlep barady. Aýada syz bar. Qoınaý-qoınaýdyń shyńyraýlary qaraýytyp, bozǵylt sáýlelerdi yǵystyryp jiberdi. Atan sol jatqannan qaıtyp turmady. Kelesi jyldyń kókteminde Qalamqas ul tapty.

 

Sońǵy jańalyqtar

Qylmystyq top qarajatty ofshorǵa aýdarǵan

Ekonomıka • Búgin, 15:50

Jigittiń jaqsysy

Rýhanııat • Búgin, 15:30

Erık Kantona kósh bastap tur

Aımaqtar • Búgin, 15:16

Almatyda HQO-lar jumysyn qaıta bastady

Aımaqtar • Búgin, 13:00

Kooperatıv kópke kerek

Aımaqtar • Búgin, 10:39

Nur-Sultanda eki jańa kópir ashylady

Aımaqtar • Búgin, 09:57

Joldybaıdaǵy jol jóndelmeı tur

Aımaqtar • Búgin, 09:49

Pavlodarda kásiporyndar shyǵyny ótelgen

Aımaqtar • Búgin, 09:42

Uqsas jańalyqtar