Kereı hanǵa kesene turǵyzsaq - ólketanýshy

Al Bishkekten Toqmaq qala­syna shyǵatyn kúre joldaǵy «Ga­vaı araldary» keremetteı dema­lys oryndaryna aınalyp, ózi­miz­diń Almaty men Nur-Sultan qa­lalaryndaǵy jastar kóptep kelýde... Osyǵan baılanysty kópten beri tolǵandyryp júrgen oılarymdy ortaǵa salýdy jón kórip otyrmyn. Kıeli Shý óńiriniń ta­bıǵaty kórkem, dalasy darqan, el-jurtyna baq-bereke men yrys syı­laǵan qutty meken ekendigi el-jurt­qa belgili. Batysyn oblystyń teń jartysyna jýyq jerin qam­tyǵan Moıynqum alqabynyń qum­dy-qyrqaly tóbeleri, shyǵysyn Kindiktas sileminiń batys bóligi, or­talyq jáne soltústik bóligin Shý-Ile taýlarynyń Aıtaý, Han­taý, Ańy­raqaı taýlary men Jý­san­­dala ústirtti dalasy alyp jatyr.

Shý óńiriniń elimizdiń sheji­re­sinde asa zor mańyzǵa ıe bolýy HV ǵasyrdyń orta tusynda Qazaq han­dyǵynyń, ıaǵnı memleket­tigi­mizdiń irgetasynyń qalaný keze­ńine tuspa-tus keledi.

Kereı hannyń taqqa otyr­ǵan jeri Moıynqum aýdanynyń Hantaýy ekendigi shyndyq. О́ıt­keni sol aımaqta «Han taqtary», «Han qorasy», «Hannyń joly» sııaqty jerlerdiń barlyǵymen qosa, taýdyń Hantaýy atalýynyń ózi rastap turǵan joq pa?! «Jam­byl oblysy toponomıkalyq ataý­larynyń anyqtamalyǵy» ki­ta­bynyń 230-betinde: «Han­taý, mundaı ataý bekerden-beker aıtylmaıdy. Hannyń ordasy tigilgen, týy kóterilgen jer bol­ǵan soń aıtylady. Ol taý­dyń basynda nemese baýraıyn­da halyq Kereı men Jánibek sul­tandy aq kıizge orap han kótermeı turǵanda, ol taýdyń aty Qozybasy bolǵan. Hantaýynyń basy shynynda da qozynyń basyna uqsaıdy. Hantaýynyń úsh bıigi bar, eń bıik shoqysy – Suńqar, ekinshisi – Kókshoqy, úshinshisi – Qyzylshoqy. Suńqar týra qoshqar bolatyn qozynyń dóń mańdaıy, al Shýǵa qaraı birtindep alasaryp baryp, kókjıekke batatyn jotasy týra qozynyń tumsyǵyna uq­­sasa, Suńqar shoqysynyń tý syr­­­tynda turǵan Kókshoqy men Qy­zylshoqy qozynyń eki qula­ǵyna uqsaıdy». Rasynda da, Shý qalasynan Moıynqum aýdanyna qaraı avtokólikpen júrgende Báıdibek aýylynan ótkennen keıin ashyq kúnderi oń jaqqa zer sala qaraǵan adamǵa soltústik shyǵystaǵy Hantaýynyń tústik betkeıindegi Suńqar shoqysynyń qozyǵa uqsas basy men eki qulaǵy 50 shaqyrymdaı qashyqtyqtan-aq anyq baıqalady.

2015 jyly naýryz merekesi qarsańynda birqatar tarıhshy ustazben Qazaq handyǵynyń týy tigilgen Hantaýyna aýdan ákim­di­giniń qoldaýymen avtokerýe­n uıy­mdastyrǵanbyz. Sapar ba­rysynda Hantaý stansasynan 20-25 shaqyrymdaı qashyqtyqta ornalasqan «Úlken Hantaǵy», «Ki­shi Hantaǵy», «Bala Taǵymen» tanystyq. Dańqty shopan, Eńbek Eri Shoman Sháripbaev aqsaqal men jol kórsetýshi Ǵalym Qur­manǵalıulynyń aıtýyna qara­ǵanda, Han Taǵylardyń ushar basynda handar jan-jaqtaryn sholyp, aqylgóı keńesshilerimen aqyldasyp, minber retinde paıdalanyp, kópshilikpen jıyn ótkizip turǵan. Shý aýdanynyń Dalaqaınar aýylynan 10 shaqyrymdaı jerde 4-5 qaraýyl tóbeler oryn tepken jáne soltústik baǵyttaǵy 50 shaqyrymdaı jerde Hantaýynyń tús­tigindegi Suńqar mańynda 5 tó­beshik anyq kórinedi. Jaý ás­ker­leri kórine bastaǵannan-aq, alǵashqy qaraýyl tóbelerde jáne Suńqardaǵy tóbelerde jaǵylǵan ottardy kórip, 30 shaqyrymdaı qa­shyqtyqtaǵy Han taǵyndaǵylar qarýly jasaqtaryn daıyndaı bas­taǵany anyq. Al úsh jaǵynan tekpishekpen kóteriletindeı qashap jasalǵan «Han qorasyn» jaz jaı­laýynda el-jurtynyń basyn qosyp, qarasyn kóbeıtý úshin asa qolaıly oryn bolǵandyqtan Kereı hannyń paıdalanǵany aıtpasa da túsinikti. Ańyz deregi boıynsha Joshynyń balasynyń ólimine baılanysty «Aqsaq qulan» kúıiniń shyǵýyna sebepker bolǵan ordyń da izi saırap jatyr. Joshy han da kóp turaqtamaı teristikke bet alyp, keıinirek Arqa tósindegi Ulytaý baýraıyndaǵy Qarakeńgir ózeniniń boıynda qaıtys bolyp, oǵan kesene de turǵyzylǵany beseneden belgili. On shaqty aıtýly ǵalymdardyń redaksııalyq keń­esimen 2006 jyly jaryqqa shyq­qan «Tarıh Ata Qazaq han­dyǵy» kitabynyń 20-betinde:  «Kereı han Qazaq handyǵyn 10 jyldaı bılegen. Ańyz boıynsha Hantaýy eteginde jerlengen» dep taıǵa tańba basqandaı anyq jazylǵan. 1465-1466 jyldary Kereı han qaıtys bolǵannan keıin Jánibek han bılikke keldi dese, ony rastaǵandaı marqum Shoman Sháripbaev aqsaqal kórikti jerlerdiń biri – Hantaýynyń baý­raıyndaǵy Terekti ózeniniń boıyna alǵashqy qazaq hanynyń jerlengendigin aıtyp ketip edi. 1480 jyldary Jánibek han qaı­tys bolǵan soń Kereıuly Bu­ryndyq han «Bala taǵyna» kelip taqqa otyrý rásimin atap ótýi ábden múmkin. 2015 jyly Qazaq han­dyǵynyń 550 jyldyq merekesi toılanar qarsańynda Jambyl oblysynyń sol kezdegi ákimi K.Kó­ki­rekbaevqa hat jazyp, ıgi sha­rany kıeli Shý óńirinde bas­tap, Hantaýynyń baýraıyndaǵy Te­rekti ózeniniń kórikti jerine Kereı hanǵa kesene ornatý jaıyn qozǵaǵanmyn. Sondaı-aq «Han taqtary» men «Han qorasy» joldaryn qalypqa keltirý jaıyn aıtqan edim. О́kinishtisi dúbirli toı 400 shaqyrymdaı qashyqtyqtaǵy Taraz qalasynda ótti. Sóıtip, mem­le­ketimizdiń altyn besigi atan­ǵan Hantaýyndaǵy qasıetti mekender Qazaqstanda belgilengen 100 kıeli oryndar tiziminen de syrtqary qalyp qoıdy. «Eshten kesh jaqsy» degendeı, áli de qolǵa alýǵa bolatyny anyq. О́tken jyldan bastap «Merke – Býrylbaıtal» halyqaralyq avtojolynyń qu­rylysy bastalyp ketti. Osy kúre-jol «Han taqtarynan» nebári 6-7 shaqyrym, al «Han qora­synan» 10 shaqyrymdaı qashyqtyqtan ǵana ótetinin esker­sek, tabıǵatymyzdyń ózi tartý etken baǵa jetpes qundy dúnıe­lerdi qazaqstandyqtar tur­maq, sheteldik qonaqtardyń tamashalaýyna da múmkindik týǵyzǵan bolar edik... Prezıdent Q.Toqaev 2019 jylǵy 3 qyrkúıekte halyqqa arnaǵan Jol­daýynda: «...Týrızmdi damytý úshin qajetti ınfraqurylym júrgizýdi, sonyń ishinde jol salyp, bilikti mamandar daıarlaýdy qamtamasyz etý qajet» dep, basa aıtqan edi. Árıne, bundaı halqymyzdyń mártebesin kóteretin ıgi sharany oblysymyzdyń ákimi B. Sapar­baev ta qoldap, kúrejolmen qıy­lysatyn kórikti Terekti ózeniniń boıynan qazaqtyń alǵashqy hany Kereıge kesene turǵyzyp, «Han taǵylar» men «Han qorasyndaı» qasıetti mekenderdi elimizdegi kıeli oryndardyń qataryna engizýge atsalysatyn shyǵar degen úmittemin.

Máken Ýaqtegi,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi,

Shý aýdanynyń Qurmetti azamaty, ólketanýshy