Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Jańa zamandaǵy zertteýshiler Leonardo da Vınchıdiń «Mona Lızasynda» otyz qabat boıaýdyń bar ekenin aıtýda. Otyz qabat boıaý – otyz qatpar maǵyna. Ol bir tústi, bir maǵynaly dúnıe emes. Keıde tipti Djokonda basqa sýrettiń ústine salynǵan degen de pikir bar. Sımvol-obrazdy birjaqty túsine almaıtynymyzdyń da, túsinýge bolmaıtynynyń dáleli osynda sııaqty.
Máselen, baıǵus Narsısti alaıyq. Janynan bezip ińkár bolǵan Jańǵyryq qyzdyń sezimin tárk etip, kek alýshy Nemızıdanyń qaharyna ushyrap, sýdan kórgen óz beınesine yntyq bop, yryqtan aıyrylady. Osyny klassıkalyq túsinik ózimshildiktiń, ózin ǵana súıýdiń sımvoly retinde kórsetedi. Shyn máninde solaı ma?
Bul ańyzdyń san nusqasy, alýan tápsiri bar. Ovıdııden (bir nusqa) osy ańyzdy oqyǵanda, oıǵa birden keletini – tańdaý erki, Narsıste tańdaý erkiniń bolmaǵandyǵy. Oı-sanasy tolyq qalyptaspaǵan, sezimi áli jetilmegen on beske shyqqan bozbalany qalaı jazǵyrýǵa, jazalaýǵa bolady? Ol nege ózgeniń sezimi úshin jazalanýy kerek? Ári-beriden soń ol nege Jańǵyryqty súıýi kerek? Májnúnniń sezimi úshin Láıli aıypty ma?
Ovıdıı aınasyna – Narsıss qaraǵan sýǵa biz de qarasaq ne kóremiz? Men úshin Narsıss – tákapparlyq pen ózin ǵana súıýdiń sımvoly emes, erkinen tys (meıli dýa men sıqyr, meıli ıdeologııa arqyly) ózin súıýge májbúrlengen beıbaq. Bireýdi ózińe nemese belgili bir ıdeıaǵa, qundylyqqa kúshpen ǵashyq etýge bola ma degen suraq bolsa, joq der edik. Ony tipti mahabbat ıdeıasyn mansuqtaýshy ıdeıa keıpinde tanyr edik. Onda nege Narsısti ózin súıýge májbúr etip, keıin ony «ol ózin súıdi» dep aıyptaımyz?
Shekspır aınasy
Narsıss beınesinde eriksiz ózin súıýge májbúr bolǵan obrazdy tanysaq, ózin ózi eriksiz jek kórýge májbúr bolǵan muńlyqty Kalıban beınesinen kórer edik.
«Daýyl» («Býrıa») – Shekspırdiń sońǵy shyǵarmasy. Kalıban beınesinen árkim qıly sımvol, qıǵash oılardy, túrli qısyndy kóredi. Al men ózin eriksiz jek kórýge májúr bolǵan beısharany kóremin.
Mılannan qýylyp, Kalıbannyń aralyna tap bolǵan dýagóı Prospera men onyń baldyrǵan qyzy, keıin kelip olarǵa qosylǵan patsha áýletiniń bar qaımaǵy Kalıbandy birden qubyjyq dep sheshedi. Adamnan azǵan ba, balyq pa, áıteýir qubyjyq. Ony qulǵa aınaldyrady.
Al olar kelgenshe, Kalıban aralyna – onyń ǵajaıyp álemine engenshe Kalıban sulýlyq pen usqynsyzdyq, azattyq pen quldyq, baılyq pen kedeılik, jaqsylyq pen jamandyq jaıly bilgen de joq edi. Sol araldaǵy bujyr-bujyr qara tas ta, qısyq ósken qaraǵash ta, jybyrlaǵan qurt pen qońyz da, tipti teńizdegi dúleı daýyl da osy kelimsekter alyp kelgen kategorııalardan beıhabar edi. Olar óz áleminde sulý edi. Olar da, Kalıban da tipti ózin sulýmyn ba, usqynsyzbyn ba, adammyn ba, qubyjyqpyn ba dep te oılaǵan joq.
Kelimsekter Kalıbandy qubyjyq dep ataý arqyly ony qubyjyq ekenine sendirdi. Kalıban áýeli ózi tańylǵan quldyqty, keıin óziniń bolmysyn, tabıǵatyn, qundylyqtaryn jek kóre bastady. Ol óz qundylyqtaryn jıystyryp, ózgelerdiń qundylyqtaryn súıdi.
Shekspır aınasy – jan dúnıesin satqyndyq pen zulymdyq bılegenderdiń Kalıban beınesinen ózin kórýi. Olardyń jan dúnıesi – Kalıban. Biraq olar ony ózderiniń jan dúnıesi dep emes, Kalıbannyń ıaǵnı basqanyń jan dúnıesi dep tanýǵa beıil. Sebebi bul jeńil. Sonyń bárin ózine alǵan, ózine kóshirgen Kalıbannyń ózin qubyjyq dep tanýdan basqa sharasy da joq edi.
Biz keıde ózgelerge eki mysaldaǵydaı óz kózqarasymyzdy, pikirimizdi, bolmysymyzdy tańý, artý arqyly olardy ózin ne sheksiz súıýge, ne shekten shyǵa jekkórýine alyp kelemiz de, keıin tań bolamyz.
Muqanov aınasy
Botagózdiń aına aldynda óz kórkin ózi qyzyqtap otyrǵan sáti, bir qaraǵanda, romanǵa lırıkalyq kóńil kúı beretin jaı ǵana kirispe retinde kórinýi múmkin, biraq, bunyń basqasha bir máni bar sekildi.
Aına aldynda otyrǵan Botagóz birese teńizdeı tolqyǵan kólge, birese naızadaı shanshylǵan Oqjetpeske qaraıdy. Jáne aǵasy syılaǵan jibek lentalardy shashyna bir-birlep taǵady. Taǵa otyryp bylaı deıdi: «Mynaý, – dedi, ol jasyl lentany sýyryp ap, – qaraǵaı! Mynaý, – dedi, ol aq lentany sýyryp ap, – qaıyń! Mynaý, – dedi, ol sary lentany sýyryp ap, – qaıyńnyń japyraǵy! Mynaý, – dedi, ol qyzyl lentany sýyryp ap, – terektiń japyraǵy! Mynaý, – dedi, ol kók lentany sýyryp ap, – terektiń ózi! Mynaý, – dedi, ol sur lentany sýyryp ap, – taýdyń tasy!».
Tús palıtrasy – oı palıtrasy sekildi qubylyp, oqyrmanǵa ózgeshe áser syılaıdy, Botagózdiń janynda turǵandaı, sol sátti birge keshkendeı sulý sezimge bóleıdi. Osy kórinisti jazýshy Muqanovtyń aqyndyq kózqarasy, lırıkalyq sheginisi retinde qaraýǵa da bolar edi, eger romannyń basyndaǵy myna bir sóz bolmasa: «Kúzdi kúni qaıyńnyń japyraǵy sarǵaıady, terektiki qyzarady, jasyl túsin ózgertpeıtin qaraǵaı ǵana». Osy bir baıqala bermes detaldar romandy oqý barysynda boıaýy qanyǵyp, anyq bir maǵyna ala bastaıtyndaı. Munyń bári bir Botagózdiń shashyna taǵylatyn lentalar ǵana emes, basynan ótkeretin ıdeıalar, kezeńder, oqıǵalar, tap kúresi, tap kúresine tańylǵan túster. Olaı bolmaýy da múmkin, bul bizdiń ǵana pikirimiz.
Biz osy rette Muqanov aınasyna qaraǵanda ne kóremiz? Muqanov «kúzi» – revolıýsııa (aqpan, qazan) bolsa, máńgi ózgermes qaraǵaı, qaraǵaıdyń jasyl túsi – halyq, halyqtyń ólmes rýhy, kók terek – kók óskin, ár zamanda ómirge keler jas tolqyn – Amantaı, Botagóz, Asqar, Kýznesov, qyzyl tús – olardyń ıdeıalyq muragerleri, aq qaıyń – Itbaı men Kýlakovtar, sary tús – olardyń ıdeıalyq muragerleri, sur tús – jat sanalǵandar.
Endi osy romannyń ıdeologııalyq boıaýyn shaıyp tastasaq, óz ómiri, óz maqsat-armany, óz baqyttary úshin kúresken obrazdar ǵana qalady. Al Muqanov aınasynan jumbaq jalaý ǵana kórinedi.
