Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik táýelsizdiginiń týyn kóterip, el aldynda ant bergen Tuńǵysh Prezıdentimiz, Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev óziniń halyqqa arnalǵan barlyq joldaýlarynda, áıgili «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry», taǵy basqa eńbekterinde elimizdiń, ultymyzdyń Máńgilik el bolý ıdeıasyna aıryqsha ekpin berip keledi. Táýelsiz memlekettigimiz – Qazaqstannyń árbir azamatynyń eń qasıetti uǵymy. Ol tek resmı statýs nemese geosaıası ahýal, jaǵdaı emes. Ol – osy memleket azamattarynyń dúnıejúzilik qoǵamdastyqpen teń quqyqtyǵy, álemdik qarym-qatynastaǵy órisi, múmkindigi, ósýi, ónýi, ǵalamdyq básekelestikke laıyqtylyǵy. Osyndaı talaptardyń bıiginde bolý úshin talaı azamattarymyz el ıgiligine eńbek etýdiń aldyńǵy shebinde júrýi tıis.
Memleketimizdiń sondaı betke ustar tulǵalarynyń biri – Ikram Adyrbekuly Adyrbekov. Ol – Qazaqstan Respýblıkasynyń kórnekti memleket qaıratkeri, 1996-2017 jyldar aralyǵynda Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary, Lıtva, Latvııa, Estonııa, Malaızııa, Indonezııa, Fılıppın, Brýneı, Qytaı, Vetnam memleketterinde Tótenshe jáne ókiletti elshi, Qyzylorda oblysynyń ákimi, Parlament Senatynyń depýtaty, Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy qyzmetterin abyroımen atqarǵan áriptesimiz, dosymyz. Ikram Adyrbekovtiń ómirbaıany men san salaly qyzmetinen aqparat beretin «Elshiniń jazbasynan» dep atyn óziniń bolmysyna uqsas, ishki mádenıettiligimen óte sypaıy qoıǵan qoljazbasyn oqyp shyqqan adam táýelsizdikti jarııalaýdyń, onyń ishki, syrtqy mazmunyn tolyqtyryp, memleket múddesin qorǵaý joldarynyń qanshalyqty kúrdeli, tosyn ári orasan otanshyldyqpen, bilimdarlyqpen qatar, qaırat-jiger talap etetindigine kózin jetkizer edi.
Ikram baýyrymyzben kóp jyldardan beri áriptes, ózara syılastyǵymyz ben qadirlestigimiz taza qalyptasqan, memlekettik qyzmette tanysyp, tabysyp, túsinisken, áńgimemiz jarasqan jandarmyz.
Ekinshiden, bizdiń ózara túsinistigimizge, syrlas bolýǵa yqpal etken jaǵdaılar – ekeýmiz de eki ýaqytta Qytaı Halyq Respýblıkasynda elshi, Qazaqstan Parlamenti Senatynyń Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy boldyq. Kóptegen halyqaralyq konferensııalar, kezdesýler, kelissózder, pikirtalastarda, Eýropa Qaýipsizdik Yntymaqtastyq Uıymynyń Parlamenttik Assambleıa (EQYU) músheleri bolyp, onyń májilisterinde birlesip, el atynan, bizdiń Parlament atynan sóz sóılep, ult namysy úshin barymyzdy salyp, qatar júrdik.
Úshinshiden, adamı qatynasymyz bir-birimizdi izdep, pikirleskimiz kelip turatyn jaqyndyqqa ulasty.
«Elshiniń jazbasynan» kitaby birinshi betten-aq oqýshysyn Uly dalanyń keńistigindegi, ǵasyrlardan-ǵasyrlarǵa jalǵasýynda babalarymyzdyń erkindik ańsaǵan uly joryǵynan bastaý alyp, azat el bolýdyń baqytyn baǵalaýdan sóz tartady. Nursultan Nazarbaevtyń jas memleketimizdiń jańa zamanǵa saı syrtqy saıasatyn qalyptastyryp, ony kásibı dıplomattarmen, el ishindegi memleket qyzmetindegi tájirıbeli, otanshyl laýazymdy qyzmetterde nátıjeli is atqarýǵa qabiletti tulǵalarmen jasaqtaýyna toqtalý arqyly óziniń de syrtqy saıasat salasyna kelýi týraly tómendegideı maǵlumat beredi: «...Táýelsizdiktiń osy bir bastaý kezeńiniń alǵashynda memlekettik agroóndiristik komıtetine, keıin syrtqy ekonomıkalyq baılanys mınıstrligine tıesili «Kazagro syrtqy saýda» memlekettik kompanııasynyń jetekshisi edim…
...bes-alty memlekettik syrtqy saýda kompanııalarynyń basshylary Memleket basshysy men Premer-Mınıstrdiń shetelderge jasaǵan resmı saparlaryna qatysyp júrdik. Keı jaǵdaıda saparlardy uıymdastyrýǵa da qol ushyn beretinbiz-di. Bul bizdiń endigi arada Úkimet múshelerimen tanys bolýǵa, keıbir ózekti máseleler týraly solarmen pikir almasyp, oı bólisip júrýimizge múmkindik te berdi...» (I.Adyrbekov. «Elshiniń jazbasynan». 5-bet).
Avtordyń baıandaýynsha, osylaısha syrtqy saýda arqyly bastalǵan halyqaralyq qarym-qatynas salasyndaǵy qyzmeti ony kóp uzamaı memleketimizdiń joǵary laýazymdy jaýapty dıplomatııalyq qyzmetine alyp keldi.
Syrtqy ister mınıstrligi elimizde búkil ekonomıka daǵdarysqa ushyrap, qarjy tapshylyǵy jaılap, kúızelip turǵanda qurylǵan edi. Soǵan qaramastan Prezıdenttiń pármenimen syrtqy saıasat áýel bastan saýatty júrgizilip, mınıstrlik te jańa talaptarǵa saı jasaqtalyp, AQSh, Reseı, Qytaı sııaqty alyp memleketterden bastap, Qazaqstan úshin strategııalyq mańyzy bar basqa elderde de bizdiń elshilikter ashyla bastady. Bul – qaýyrt kezeń memleketimizdiń álemdik qoǵamdastyqqa batyl enýiniń alǵashqy qadamdary bolatyn. Jarııaly ashyq saıasattyń artynda qarjylyq, uıymdastyrýshylyq, sharýashylyq, turmystyq qajetterin qamtıtyn keshendi jumys jatyr. Olardy biletin, tıimdi sheshim qabyldaı alatyn bilikti uıymdastyrýshylar qajet boldy. Osyndaı ýaqytta Syrtqy ister mınıstri Qasym-Jomart Toqaevtyń tańdaýymen Ikram Adyrbekov mınıstrdiń orynbasary – Bas qarjy-ákimshilik basqarmasynyń basshysy bolyp kelip, elimizdiń syrtqy saıasatynyń qarjylyq, materıaldyq bazasyn qalyptastyrýda qyrýar jumys atqardy. Jańa qurylǵan Syrtqy ister mınıstrliginiń suranystaryn Úkimettegi qarjy salasynyń qyzmetkerleri dıplomatııa, saıası qatynastardy áýelde túsine qoımaı, burynǵy júıeden shyǵa almaı júrdi. Osyndaı kezde qarjylyq qatynasty jáne onyń jańa talaptaryn biletin Ikram Adyrbekulynyń SIM-ge kelgeni jáne onyń memleketshil qyzmeti, ásirese elshilikterdiń ádil, saýatty qarjylandyrylýyn jolǵa qoıdy.
«Elshiniń jazbasynan» kitabynda sol jyldardaǵy el múddesinde sheshilgen kóp jaǵdaılar ashyq aıtylyp, oǵan qatynasyp, iskerlik kórsetken, sondaı-aq sheteldik iskerlik tulǵalarymen, bılik ókilderimen júrgizilgen kelissózder, qarym-qatynas, sheshilgen túıinder týraly óte tartymdy ári oqýshysyna túsinikti tilmen jazylǵany kóńil toltyrady. Ikram Adyrbekuly tikeleı ózi qatynasyp, istelgen tyńǵylyqty ister týraly da, syrtynan baqylap saraptap, oı bólisken taraýlary da naqty derekpen oqýshysyn oqıǵadan oqıǵaǵa qyzyqtyra jetelep otyrady. Dıplomatııalyq qyzmettiń qyr-syry kóp. Al olardyń alǵashqy kezeńi, turmystyń ornalasýy, ǵımarat, qyzmettik ofıs, kólik, jabdyq máseleleri ádette kóp aıtyla bermeıdi. Keıde tipti olardyń qalaı sheshiletinine de kóp adamdar mán bere qoımaıdy. Árıne, úlken saıasattyń kóleńkesinde olar ekinshi kezekte. Alaıda úlken saıasatty utymdy, nátıjeli júrgizý úshin de qajetti jaǵdaı uıymdastyrý da kóp ýaqyt alady. Avtor osyndaı qarbalasy men aýqymy kóp jumystardyń kórinisi retinde Lıtvadaǵy elshilik úshin memleketimizdiń menshigine jer alyp, eki ǵımarat saldyrý jolynda qansha keńse, qansha laýazymdy tulǵalarmen kelissózder júrgizilgenin sheberlikpen, qyzyqty ıirimdermen jetkize bilgen.
Ikram Adyrbekov estelik jazýdyń óte tıimdi tásilin taýypty. 2008 jyly Beıjińde ashylǵan XXIX Olımpıada oıyndary – ejelden kele jatqan uly dástúrdiń jalǵasy. Sońǵy jarty ǵasyrda AQSh, taǵy basqa álemdegi yqpaldy memleketter mundaı dárejedegi sport oıyndarynyń ótkizilýótkizilmeýine orynsyz aralasyp, saıasattandyryp jibergeni de belgili. Kitap avtory osy jaǵdaılardyń bárin saraptap, Qytaıdyń sol kezeńde Olımpıada oıyndaryn ótkizýge daıyndyq, ótkizý kezindegi uıymdastyrylǵan óte aýqymdy álemdik qarym-qatynas prosesterin, Qytaıǵa qarsy, Olımpıada oıyndaryn boldyrmaý nıetteri jasalǵanyn baıandap, buryn jarııalana bermegen qyzyqty jaǵdaılardy da ortaǵa salady.
Sol kezdegi QHR Tóraǵasy Hý Szıntao Olımpıada oıyndarynyń ashylýyna bizdiń Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevty arnaıy shaqyryp, qurmet kórsetkeni, Elbasynyń Qytaıdyń burynǵy Tóraǵasy Szıan Szıamınmen protokoldan tys, beıresmı kezdesýleri, ózara túsinistik áńgimeleri kimdi bolsa da beıjaı qaldyrmasy anyq. Árıne, bul sharalardyń barlyǵynyń óz dárejesinde ótkizilýi de sol eldegi bizdiń elshimizdiń tynymsyz eńbegimen, onyń qytaı dostarmen til tabysa bilýimen tikeleı baılanysty ári óte mazmundy baıqaǵyshtyqpen jazylǵan.
Qazaqstan-Qytaı shekarasynyń tarıhy týraly qysqasha málimetter de qazaq oqýshysyna qajet. Bizdiń táýelsiz memlekettigimizdi Qytaı tarapy moıyndap, bizben teń dárejede dıplomatııalyq qatynas ornatqannan keıin, Nursultan Nazarbaevtyń Qytaı basshylarymen alǵashqy kezdesýlerinde qoıǵan talaby – shekaralyq kelisimge qol jetkizý bolǵanynyń tarıhı mańyzy zor. Sol kelissózder nátıjesinde, 1994, 1997, 1998, 1999 jyldary ekijaqty kelisimderge memleketter basshylary qol qoıyp, parlamentterde ratıfıkasııalanyp, BUU-da qabyldandy. Jerimizdiń tutastyǵy, shekaramyzdyń myzǵymas beriktigi – elshi qyzmetiniń eń qasıetti boryshy.
«Elshiniń jazbasynan» kitabynyń kólemdi taraýy «Álemdik qarjy daǵdarysy jáne Qytaı» dep atalady. Bul bólimde keshendi Qytaı ekonomıkasynyń sońǵy 15-20 jyldaǵy damýy, daǵdarysy, onyń álemniń ekonomıkasy eń qýatty memleketter – AQSh, Eýropalyq odaq, Japonııa, Reseı jáne basqa eldermen qarym-qatynasy, úılesimdilikteri, qaıshylyqtary sarapqa salynǵan. Qytaıdaǵy shaǵyn jáne orta bıznestiń jaǵdaıy, ony óristetýdegi tájirıbesi, salyq júıesi keńinen áńgime bolyp, kóptegen damýshy elge de sabaq bola alatynyna da nazar aýdarylady.
Qarjylyq daǵdarystyń ekonomıkanyń damýyna nemese toqyraýyna tıgizetin áseri de maman tujyrymdarymen tııanaqtalǵan. Agrarlyq keshen, jumyssyzdyq, mıgranttar máseleleri de qyzyqty da salystyrmaly derektermen tolyqtyrylǵan.
Kitaptyń bes úlken taraýy elshiniń Malaızııadaǵy qyzmetine arnalypty. Ásirese, ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldary Malaızııanyń «Azııa jolbarystarynyń» aldyńǵy shebinde bolyp, halyqtyń turmysyn kóterýde buryn bolmaǵan jetistikterge jetkeni álemge aıan. Elshiniń oı qorytýlary saıası bılik, úkimet qyzmetin, eldegi keń aýqymdy reformalar júrgizilýin, nátıjelerin saraptap qana qoımaı, óziniń kózqarasyn, pikirin ortaǵa salýy da onyń bul taqyrypty búge-shigesine deıin tereń zerttegenin kórsetedi.
«Elshiniń jazbasynan» kitabynyń bel omyrtqasyndaı bólimi Malaızııa eliniń uzaqmerzimdi Premer-Mınıstri Mohammad Mahathırdiń fenomenin taldap, onyń saıasattaǵy, búkil Malaı eliniń taǵdyryndaǵy ornyn aıshyqtaıdy. Jaı, resmı aqparat quraldarynan kezdestire bermeıtin derekter Ikram Adyrbekulynyń asa muqııat uqyptylyǵymen júıelenip jarııalanǵany kóńilge qonymdy-aq. Sondaı eleýli oqıǵalardyń biri – M.Mahathırdiń 23 jyl atqarǵan Premer-Mınıstr laýazymynan óz erkimen ketýine baılanysty Birikken malaı ulttyq uıymynyń (BMUU) jyldyq Bas Assambleıasynda sóılegen sóziniń keıbir ótkir jerlerine toqtala ketýdiń de jóni kelip tur. Elshi ózi qatynasqan Malaızııa eli úshin tarıhı jıynynda M.Mahathırdiń tómendegi sózine mán beripti: «...Osy jyldar ishinde 5 mıllıon bolǵan malaı halqynyń sany 25 mıllıonǵa jetti. Buryn tek kaýchýk pen palma maıynan basqa óndirisi joq malaı eli damyǵan elderdiń qataryna qosyldy. Eldegi barlyq etnos tynyshtyqta ómir súrýde. Malaı balalarynyń qolynan buryn tek egis egý nemese balyq aýlaý ǵana keletin edi, endi olar barlyq salada joǵary bilim men mamandyqqa ıe boldy. Búgingi kúni kóptegen malaı azamaty memleket qaıratkeri, professor, general atandy, bıznesten mıllıonerler shyqty, kóptegen halyqaralyq uıymdy basqaratyn dárejege jetti. Búkil munaı, gaz salasy memleket menshigine ótip, ol ulttyń baılyǵyna aınaldy...
...Korrýpsııa, menmendik, halyqtyń muń-muqtajyna qulaq aspaý, óz múddesin joǵary qoıý – partııanyń álsireýine, bedeliniń joǵalýyna alyp keledi...» (Ikram Adyrbekov. «Elshiniń jazbasynan». 37-38-better).
Avtor osy sııaqty Malaı eliniń Premeri M.Mahathırdiń ár kezdegi, ár dárejedegi sózderin saraptaý arqyly ózi bolǵan eldiń hal-ahýalynan, turmys-tirshiliginen oqýshysyna mol maǵlumat beredi. Kitapta tek ekonomıka, saıasat salasynda ǵana emes, ǵylym, bilim, ásirese til máselesine baılanysty malaı eliniń tájirıbesi keńinen oryn tapqan. M.Mahathır bılik basyna kelgennen keıin malaı tiliniń qytaı tiliniń kóleńkesinen shyǵyp, basymdy memlekettik til dárejesine kóterilgenin eskersek, mundaı tájirıbeniń biz úshin de artyq bolmasyn jazady kitap avtory.
Ikram Adyrbekuly dıplomatııa salasyna úlken ómir mektebinen ótip, ózi eńbek etken – meıli ol ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń laboratorııa basshysy nemese óndiris qurylymdarynyń uıymdastyrýshysy, elshilik basshysy, Qyzylorda oblysynyń ákimi laýazymdarynyń qaı-qaısysyn da bilimdilikpen, memleket janashyry qandaı bolý kerektigine úlgi bolarlyq ádis-tásilmen eńbek etip, zor abyroımen atqardy. Únemi artynan jaqsy sóz erdi. О́tken joly, barlyq ósý baspaldaqtary qaıtalanbas qymbat kezeńder ekenine kúmánimiz joq. Qaı jerde, qandaı qyzmette júrse de tóńiregindegi adamdarmen, úlken, kishimen til tabysyp, bilimin ósirip, órisin keńeıtip, tilektesterin kóbeıtip, ǵıbratty, parasatty orta quryp keledi. «Elshiniń jazbasynan» kitabynyń birneshe taraýy óz ómiriniń – otbasy, ata-anasynan bastap, mekteptegi jadynda saqtalǵan ustazdary, eńbek jolynda kórgen ónegeli aǵalary, jaqsy adamdar týraly, «olarǵa iltıpat kórsetýim – azamattyq paryzym» dep aǵynan jaryla eske alypty.
О́mirden erterek, bir jylda ketken ata-anasy jerlengen Túrkistan mańyndaǵy Baltakól aýylyna «el tarap ketpesin dep meshit saldyryp, egiske arnalyp kanal qazdyryp, orta mektepti kúrdeli jóndeýden ótkizip, qolymnan kelgenin jasaýǵa tyrystym» dep perzenttik paryzyn oryndaı alǵanymen de oqýshysymen oı bólisedi.
Sondaı-aq Ikram jazbalarynda óziniń bozbala kezindegi albyrttyq sezimmen óziniń ádildigin, birbetkeılik minezin túsinip, qamqorlyq jasaǵan mekteptegi ustazy Rázııa Dúımenova apaıyna shákirttik taǵzymy, eseıip eńbekke aralasqan shaǵynda shynaıy janashyrlyq, eshqandaı esepsiz tek osyndaı taza, ósýge qabiletti jigittiń qoǵamda óziniń adamgershiligine, bilimine, qabilet-qarymyna qaraı, laıyqty oryn, jaýapty qyzmetke qosylyp, abyroıly bolýyna tilektes ári tikeleı yqpal ete alǵan, aǵalyq aıaly alaqandaryn aıamaǵan Hısmedýlla Iskahuly Úkibaev, Isabek Myrzahmetuly Myrzahmetov, Kópmaǵambet Elemesuly Elemesov sııaqty elge belgili qaıratker tulǵalarǵa degen qurmetin erekshe alǵys sezimmen jazǵany da azamattyq dárejesinen kórinis berip, adamnyń janyn jadyratady. Ikram Adyrbekuly bul eńbeginde ártúrli jaǵdaılarda eńbektes, áriptes, qarym-qatynasta bolǵan júzden astam adam týraly (onyń jartysyna jýyǵy sheteldikter) jazyp, kópshiliginiń minez-qulqyna, jumysyna pikir bildiripti. Bul da bir iskerlik mádenıet bolar.
Senattaǵy qyzmettes áriptesterimen, odan keıingi ómirindegi ózi syılasyp júrgen azamattarmen de erekshe qadirlesip, dıdarlasyp júrýin de búgingi ómiriniń qazynasy, baılyǵyna jalǵastyra alǵan Ikram Adyrbekuly ózi de eliniń eren Tulǵasy.
Ikram Adyrbekovtiń «Elshiniń jazbasynan» kitaby – árıne birinshi kezekte jas dıplomattarǵa, bizdiń týymyzdy shetelderde kóterip júrgen búgingi elshilerimizge, sondaı-aq halyqaralyq qatynastarǵa qyzyǵýshylyq bildiretin qalyń oqyrmanǵa paıdaly, qundy shyǵarma.
Mundaı tanymdyq shyǵarmalar Syrtqy ister mınıstrliginde, elshilikterde uıymdastyrylatyn «Elshi kitaphanasynyń» kórki bolaryna kúmánim joq.
Qýanysh SULTANOV,
Parlament Májilisiniń depýtaty
